Viêm biển đào thể (Amidan)
Là bệnh rất thường gặp, hay phát vào mùa đông và mùa xuân, phân thành cấp và mạn tịnh, YHCT gọi bệnh amidan cấp tính là “Hầu nga” (喉蛾) viêm amidan; Bệnh viêm amidan mạn tính gọi là “Thạch nga” (石蛾), viêm amidan cấp tính theo quan niệm của YHCT là do phế vị có nhiệt độc, lại cảm thụ phong tà mà thành bệnh, bệnh hay phát ở trẻ em. Viêm amidan mạn tính thường do sau khi viêm amidan cấp tính tái phát nhiều lần dẫn đến phế khí và phế âm bị tổn thương, hư hoả bốc lên mà thành bệnh mạn tính.
Chẩn tra yếu điểm
I/ Bệnh viêm amidan cấp tính phát bệnh rất nhanh, sợ lạnh phát sốt, đau đầu, đau họng, nuốt khó khăn, hạch limpo dưới hàm sưng lớn, ấn đau. Biển đào thể (amidan) một bên hoặc hai bên sưng đỏ, bề mặt có những điểm nhỏ vàng trắng hoặc từng mảng rêu rất khó lau sạch và dễ chảy máu và đây là điểm để phân biệt với các bệnh khác.
II/ Viêm amidan mạn tính thường không có chứng trạng toàn thân, có thể có khi sốt nhẹ, ho khan. Biển đào thể sưng lớn hoặc không, cổ họng sung huyết rõ rệt, ấn vào biển đào thể , hoặc thấy trong hang ẩn chảy ra dịch mủ. Bệnh viêm amidan và amidan sưng lớn ở trẻ em, có thể ảnh hưởng đến hô hấp và công năng nuốt của trẻ, khi ngủ thường ngáy.
Phương pháp điều trị
1/ Phong nhiệt xâm nhập: Họng đau, sưng đỏ, kèm theo sốt, sợ lạnh, nhức đầu, nghẹt mũi; Chất lưỡi đỏ rêu lưỡi mỏng màu vàng, mạch phù sác.
Trị pháp: Sơ phong thanh nhiệt, tiêu thũng lợi yết.
Xử phương: Sơ phong thanh nhiệt thang: Kinh giới, Phòng phong, Ngưu bàng tử mỗi vị 12g, Kim ngân hoa, Liên kiều, Chiết bối mẫu, Thiên hoa phấn mỗi vị 15g, Hoàng cầm, Xích thược, Tang bạch bì, Cát cánh mỗi vị đều 10g, Huyền sâm 18g, Cam thảo 6g.
2/ Phế vị uẩn nhiệt: Đau họng kịch liệt, đau lan sang tận gốc tai và dưới hàm, khó nuốt, đỏ và sưng tấy nghiêm trọng ở hạch họng, sốt cao và khát, táo bón và nước tiểu có màu đỏ; Chất lưỡi đỏ rêu lưỡi vàng, mạch sác có lực.
Trị pháp: Tiết nhiệt giải độc, lợi yết tiêu thũng.
Xử phương: Thanh yết lợi cách thang: Hoàng liên 10g, Kinh giới 10g, Bạc hà 6g, Cát cánh 12g, Huyền sâm 15g, Ngưu bàng tử 12g, Đại hoàng sống 10g, Huyền minh phấn 10g, Cam thảo 6g.
2/ Viêm biển đào thể mạn tính Thường xuyên phát tác, họng khô, đau nhẹ, miệng hôi, hoặc ho khan, sốt nhẹ, thể chất hư yếu.
Trị pháp: Ích khí dưỡng âm, thanh yết tiêu thũng.
Xử phương: Ích khí thanh kim thang gia giảm. Bắc Sa sâm 12g, Thái tử sâm 12g, Mạch đông 12g, Huyền sâm 12g, Xạ can 8g, Tang bạch bì 12g.
Gia giảm: Ho khan gia Hạnh nhân 8g, Xuyên bối mẫu 6g. Miệng hôi , gia Tạch hộc 12g, Tri mẫu 12g.
Nếu tái phát nhiều lần, biển đào thể sưng quá lớn không nhỏ lại ảnh hưởng hô hấp và ăn uống thì nên nhập viện phẫu thuật cắt bỏ.
Biến chứng
1/ Biến chứng cục bộ: Viêm có thể lan ra xung quanh gây viêm mô tế bào quanh amiđan, áp xe quanh amiđan, viêm tai giữa cấp, viêm hạch cổ cấp tính, áp xe cận họng, v.v.
2/ Biến chứng toàn thân: Phần lớn được cho là do phản ứng dị ứng, có thể phức tạp như sốt thấp khớp, viêm cầu thận cấp, viêm cơ tim, viêm khớp… liên quan đến nhiễm liên cầu tan huyết, đặc biệt chú ý đến trường hợp bệnh nhân tử vong đột ngột do bệnh viêm cơ tim.
Điều trị
Chú ý nghỉ ngơi, uống nhiều nước, đi tiêu dễ dàng, ăn lỏng hoặc thực phẩm mềm, giảm đau hạ sốt, uống sulfonamid hoặc kháng sinh để kiểm soát nhiễm trùng. Những người sợ lạnh, sốt cao, mạch phù, không ra mồ hôi có thể dùng Thuốc sắc Cam cát thang (Cam thảo, Cát cánh, Ngân hoa, Mã bột) hoặc Thuốc sắc Ma hạnh thạch cam thang. Người sốt cao, không ngại lạnh, khô miệng, lưỡi khô, mạch sác mà phù có thể uống Cam lộ ẩm (Thiên đông, Mạch đông, Sinh địa, Thạch hộc, Phục linh, Tì bà diệp, Nhân trần, Cam thảo, Thục địa, Chỉ xác).
II/ Xử dụng thành dược
Thời kỳ cấp tính có thể có thể ngậm nuốt Lục thần hoàn.
III/ Thảo dược đơn giản
Thổ ngưu tất 40g, Bản lam căn 40g, Bạc hà 8g sắc uống.
Thổ ngưu tất 40g, Bồ công anh 40g, sắc uống.
Sơn đậu căn 12g, Cam thảo 8g, sắc uống, ngày 2 lần.
IV/ Liệu pháp châm cứu
Thể châm: Giáp xa Hợp cốc Khúc trì Thiếu thương châm xuất huyết
Nhĩ châm: Biển đào thể Yết hầu
Đều thích hợp trong thời kỳ cấp tính.
V/ Trị liệu cục bộ
Viêm biển đào thể cấp: Dùng Ngân hoa, Cam thảo sắc lấy nước súc rửa miệng họng, thổi Băng bằng tán; Lở loét biển đào thể, thổi Hầu khoa khứ hủ tán.
Viêm biển đào thể mạn tính: Biển đào thể sưng lớn chấm Tiêu thũng bàn ngọc tán.
Ly Nghị Nguyễn
9/22/2023