Khái niệm
Táo bón sau sinh là tình trạng người phụ nữ đại tiện thưa, phân khô cứng, khó bài xuất, phải rặn nhiều hoặc có cảm giác đại tiện không hết trong những ngày hoặc tuần đầu sau khi sinh.
Một số phụ nữ chưa đại tiện trong vài ngày đầu sau sinh nhưng không nhất thiết đã có táo bón bệnh lý. Tuy nhiên, nếu phân khô, đau khi đại tiện, phải rặn nhiều hoặc tình trạng kéo dài, cần được xử lý sớm. Táo bón sau sinh khá thường gặp và thường liên quan đến mất nước, thay đổi ăn uống, giảm vận động, đau tầng sinh môn, trĩ, thuốc sắt hoặc thuốc giảm đau opioid. (nhs.uk)
Nguyên nhân
Thay đổi hormone và nhu động ruột
Sau khi sinh, cơ thể chưa lập tức trở lại trạng thái trước thai kỳ. Những thay đổi hormone, nhịp sinh hoạt, giấc ngủ và hoạt động thể lực có thể khiến nhu động đường ruột tiếp tục chậm trong một thời gian.
Mệt mỏi, thiếu ngủ và việc phải dành nhiều thời gian chăm sóc trẻ cũng làm người mẹ dễ bỏ qua cảm giác buồn đại tiện.
Mất nước
Quá trình chuyển dạ, ra mồ hôi, mất máu, ăn uống giảm và việc cho con bú đều có thể làm nhu cầu bổ sung nước tăng lên.
Nếu người mẹ uống không đủ, phân dễ trở nên khô cứng. Một số phụ nữ còn hạn chế uống nước vì sợ tiểu đau hoặc phải đi vệ sinh nhiều lần, khiến táo bón nặng hơn.
Ăn uống giảm
Sau sinh, người mẹ có thể ăn ít vì mệt, đau, buồn nôn, chán ăn hoặc chế độ kiêng khem quá mức.
Khi lượng thức ăn và chất xơ giảm, khối phân tạo thành ít, đại tràng không được kích thích đầy đủ và phản xạ đại tiện suy yếu.
Giảm vận động
Sau sinh mổ, sinh khó, mất máu nhiều hoặc đau tầng sinh môn, người mẹ thường nằm và ngồi nhiều. Ít đi lại làm nhu động đại tràng chậm và cơ bụng chưa tạo được lực hỗ trợ đại tiện tốt.
Đi bộ ngắn trong khả năng cho phép thường có lợi cho nhu động ruột và quá trình phục hồi sau sinh. (ACOG)
Đau tầng sinh môn và vết khâu
Rách tầng sinh môn, cắt tầng sinh môn hoặc sưng đau vùng hậu môn có thể khiến người mẹ sợ đại tiện và chủ động nhịn.
Nhiều người lo rằng đại tiện sẽ làm bục vết khâu. Trên thực tế, đại tiện bình thường rất ít khi làm vết khâu tầng sinh môn bị bung. Có thể dùng một miếng giấy hoặc băng sạch đỡ nhẹ vùng vết khâu khi đại tiện để giảm cảm giác lo sợ, đồng thời tránh rặn mạnh. (nhs.uk)
Trĩ và nứt kẽ hậu môn
Áp lực vùng chậu tăng trong thai kỳ và quá trình rặn sinh có thể làm trĩ xuất hiện hoặc nặng hơn.
Khi búi trĩ sưng đau hoặc hậu môn bị nứt, người mẹ thường nhịn đại tiện. Phân lưu lại lâu hơn, trở nên khô và làm đau nhiều hơn trong lần đi ngoài sau.
Thuốc sắt
Sắt thường được chỉ định sau sinh khi người mẹ thiếu máu hoặc mất máu nhiều. Một số chế phẩm sắt có thể làm phân sẫm màu, cứng hơn và gây táo bón.
Không nên tự ngừng sắt. Nếu táo bón rõ, cần trao đổi với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc dược sĩ về liều lượng, dạng chế phẩm và thuốc hỗ trợ phù hợp.
Thuốc giảm đau
Các thuốc giảm đau thuộc nhóm opioid, chẳng hạn những chế phẩm chứa codeine hoặc dihydrocodeine, có thể làm nhu động ruột chậm và gây táo bón. Giảm sử dụng opioid khi không còn cần thiết cũng giúp hạn chế tác dụng này, nhưng việc điều chỉnh phải theo hướng dẫn của bác sĩ. (Wirral University Hospital)
Cơ bụng và cơ sàn chậu suy yếu
Mang thai và sinh nở làm thành bụng, cơ sàn chậu và tổ chức nâng đỡ vùng chậu bị kéo giãn.
Nếu các cơ chưa phối hợp tốt, người mẹ có thể cảm thấy phân đã xuống trực tràng nhưng không tống ra được, phải ngồi lâu hoặc đại tiện không hết.
Rặn kéo dài làm áp lực lên sàn chậu tăng và có thể làm trĩ, sa cơ quan vùng chậu hoặc các triệu chứng bàng quang – ruột nặng hơn. (Healthier Together)
Nhận định của Trung y
Trong Trung y, táo bón sau sinh thuộc phạm vi Sản hậu tiện bí 产后便秘.
Sau khi sinh, khí huyết thường bị hao tổn. Nếu mất máu nhiều, Huyết hư làm Đại trường mất sự nhu dưỡng, phân trở nên khô.
Nếu quá trình chuyển dạ kéo dài, cơ thể suy nhược hoặc nghỉ ngơi không đầy đủ, Tỳ khí và Phế khí có thể suy yếu. Đại trường khi đó thiếu sức truyền tống, người mẹ muốn đại tiện nhưng không đủ lực đẩy, phân có thể không quá khô.
Ngoài ra, đau đớn, lo lắng, mất ngủ và sinh hoạt đảo lộn có thể làm Can khí uất, khí cơ Hạ tiêu không thông, khiến việc bài xuất phân khó khăn hơn.
Các cơ chế thường gặp gồm:
Khí huyết lưỡng hư.
Huyết hư, trường táo.
Tỳ khí hư, truyền tống vô lực.
Âm dịch hao tổn.
Can khí uất trệ.
Táo bón sau sinh phần nhiều thiên về Hư chứng hoặc Hư Thực xen lẫn. Vì vậy, không nên tùy tiện sử dụng phép tuấn mãnh công hạ 峻猛攻下, tức công hạ mạnh, vì có thể làm khí huyết và tân dịch tiếp tục hao tổn.
Biện chứng luận trị tham khảo
Thể Huyết hư, trường táo
Triệu chứng
Phân khô cứng, khó đi; sắc mặt nhợt, môi nhạt; chóng mặt, hồi hộp, mệt mỏi; lưỡi nhạt; mạch tế hoặc sáp.
Chứng cơ
Sau sinh mất huyết, Đại trường không được nhu dưỡng, tân dịch trong ruột thiếu.
Phép trị
Dưỡng huyết, sinh tân, nhuận tràng.
Việc dùng Đương quy, Hỏa ma nhân, Bá tử nhân, Chế thủ ô hoặc các vị nhuận tràng khác cần căn cứ tình trạng chảy máu sau sinh, thể trạng, thuốc đang dùng và việc cho con bú. Không nên tự phối thuốc theo liều cố định.
Thể khí hư
Triệu chứng
Phân không quá khô nhưng khó tống; muốn đi mà không đủ sức; rặn thì ra mồ hôi, hơi thở ngắn; sau đại tiện mệt lả; ăn kém, người yếu; lưỡi nhạt; mạch hư.
Chứng cơ
Tỳ khí và Phế khí suy yếu, Đại trường thiếu sức truyền tống.
Phép trị
Kiện Tỳ, ích khí, nhuận tràng.
Không nên chỉ sử dụng thuốc tẩy vì phân không khô mà căn nguyên nằm ở sức đẩy suy yếu.
Thể khí huyết lưỡng hư
Triệu chứng
Đại tiện khó, phân khô vừa phải; người mệt nhiều, chóng mặt, sắc mặt nhợt; hồi hộp, ăn kém; sau đại tiện kiệt sức; lưỡi nhạt; mạch tế nhược.
Chứng cơ
Khí hư không đủ sức vận chuyển, Huyết hư không đủ làm nhuận Đại trường.
Phép trị
Ích khí, dưỡng huyết, nhuận tràng.
Thể Âm dịch hao tổn
Triệu chứng
Phân rất khô, miệng họng khô, khát, da khô, tiểu ít; lưỡi khô hoặc ít rêu.
Chứng cơ
Mất nước, ra mồ hôi, mất máu hoặc ăn uống kém làm tân dịch hao tổn, Đại trường mất nhuận.
Phép trị
Dưỡng âm, sinh tân, nhuận táo.
Thể Can khí uất trệ
Triệu chứng
Muốn đại tiện nhưng khó đi; phân có thể không khô; bụng trướng, ợ hơi, hay thở dài; tinh thần căng thẳng, dễ lo âu; mạch huyền.
Chứng cơ
Lo lắng, đau đớn và sinh hoạt thay đổi làm Can khí không điều đạt, khí cơ Đại trường bị trở ngại.
Phép trị
Sơ Can, điều khí, hòa trung, thông tiện nhẹ nhàng.
Phòng ngừa và điều trị
Ăn đủ chất xơ
Nên tăng dần các thực phẩm như:
Rau xanh.
Trái cây.
Đậu và các loại hạt.
Yến mạch.
Bánh mì nguyên cám.
Gạo lứt.
Khoai còn vỏ.
Các loại ngũ cốc nguyên hạt.
Chất xơ giúp tăng thể tích và giữ nước trong phân. Sau sinh và trong thời gian cho con bú, một chế độ ăn có đủ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu cũng góp phần bảo đảm dinh dưỡng chung cho người mẹ. (nhs.uk)
Không cần ép ăn riêng một số loại rau hoặc trái cây. Chuối chưa chín có thể làm táo bón nặng hơn ở một số người, trong khi chuối chín mềm có thể phù hợp hơn.
Mật ong có thể hỗ trợ làm mềm phân ở một số người nhưng chứa nhiều đường, vì vậy không nên dùng quá mức, đặc biệt khi người mẹ có đái tháo đường hoặc đái tháo đường thai kỳ chưa ổn định.
Uống đủ nước
Nên uống nước đều trong ngày và tăng lượng nước khi khát, thời tiết nóng hoặc đang cho con bú.
Nước lọc, sữa, canh và các thức uống phù hợp đều có thể góp phần bổ sung dịch.
Không nên dùng nước muối đậm đặc hoặc các dung dịch thanh lọc ruột để chữa táo bón.
Vận động sớm trong khả năng
Sau sinh thường, người mẹ có thể bắt đầu đi lại nhẹ khi tình trạng cho phép.
Sau sinh mổ hoặc sinh có biến chứng, mức độ vận động cần theo hướng dẫn của bác sĩ và nữ hộ sinh.
Đi bộ quãng ngắn nhiều lần trong ngày thường phù hợp hơn việc cố tập nặng ngay sau sinh. (ACOG)
Tạo thói quen đại tiện
Khi có cảm giác buồn đại tiện, nên đi ngay, không nhịn vì sợ đau.
Có thể tập ngồi đại tiện sau bữa sáng hoặc sau một bữa ăn chính, khi phản xạ dạ dày – đại tràng hoạt động mạnh.
Không nên ngồi quá lâu và không cố rặn liên tục.
Tư thế đại tiện
Có thể kê chân trên một ghế thấp để đầu gối cao hơn hông.
Hơi nghiêng người về phía trước, thở ra chậm và thư giãn cơ sàn chậu.
Nếu có vết khâu tầng sinh môn, có thể dùng giấy hoặc băng sạch đỡ nhẹ vùng này để cảm thấy vững hơn khi đại tiện. (nhs.uk)
Chăm sóc trĩ và tầng sinh môn
Cần giữ vùng hậu môn sạch, tránh chà xát mạnh và xử lý sớm tình trạng đau, sưng hoặc chảy máu.
Nếu đau hậu môn làm người mẹ không dám đi ngoài, nên trao đổi với nữ hộ sinh hoặc bác sĩ để được dùng thuốc giảm đau, thuốc điều trị trĩ và thuốc làm mềm phân phù hợp.
Xoa bụng
Có thể xoa bụng nhẹ theo đường đi của đại tràng:
Bắt đầu từ bụng dưới bên phải.
Đi lên phía trên.
Xoa ngang sang bên trái.
Sau đó đi xuống bụng dưới bên trái.
Chỉ nên thực hiện nhẹ nhàng trong vài phút. Không xoa mạnh nếu vừa sinh mổ, đang đau bụng, chảy máu bất thường, sốt hoặc nghi có biến chứng sau sinh.
Không cần xoa từ 50 đến 100 vòng mỗi lần.
Thuốc nhuận tràng sau sinh
Khi ăn uống, uống nước và vận động chưa đủ, có thể sử dụng thuốc nhuận tràng nhẹ theo hướng dẫn của bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc dược sĩ. NHS và ACOG đều ghi nhận thuốc làm mềm phân hoặc thuốc nhuận tràng nhẹ có thể được dùng khi táo bón sau sinh không cải thiện. (nhs.uk)
Thuốc tạo khối
Ispaghula hoặc các chế phẩm chất xơ có thể làm tăng thể tích và giữ nước trong phân.
Khi sử dụng phải uống đủ nước. Không nên dùng khi nghi tắc ruột, hẹp ruột hoặc ứ phân nặng.
Thuốc nhuận tràng thẩm thấu
Lactulose và macrogol giữ nước trong ruột, giúp phân mềm và dễ bài xuất hơn. Lactulose không đi vào sữa mẹ với lượng đáng kể; macrogol cũng có thể được sử dụng khi cho con bú. (nhs.uk)
Các thuốc này có thể gây đầy hơi, đau bụng nhẹ hoặc tiêu chảy nếu dùng quá mức.
Thuốc làm mềm phân và thuốc đặt
Docusate hoặc thuốc đặt glycerol có thể được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp.
Thuốc đặt chủ yếu tác động ở trực tràng và có thể gây kích ứng tại chỗ. Không nên sử dụng liên tục nếu chưa xác định nguyên nhân táo bón. (nhs.uk)
Thuốc nhuận tràng kích thích
Senna và bisacodyl kích thích cơ ruột co bóp. Senna thường chỉ nên được cân nhắc sau khi biện pháp ăn uống và các nhóm thuốc nhẹ hơn không đủ hiệu quả; thuốc có thể gây đau quặn bụng. (nhs.uk)
Người đang cho con bú không nên tự dùng kéo dài hoặc tự tăng liều.
Thuốc nhuận tràng và việc cho con bú
Hướng dẫn của Specialist Pharmacy Service cho biết các thuốc nhuận tràng thông dụng nhìn chung có thể dùng trong thời gian cho con bú ở người mẹ có trẻ sinh đủ tháng và khỏe mạnh, mặc dù việc lựa chọn vẫn cần căn cứ vào từng trường hợp. (SPS – Specialist Pharmacy Service)
Khi dùng thuốc, nên theo dõi trẻ nếu trẻ bú kém, tiêu chảy, quấy khóc bất thường hoặc có biểu hiện khác khiến người mẹ lo ngại.
Những phương pháp không nên tự áp dụng
Không tự dùng Ngưu hoàng giải độc hoàn hoặc các chế phẩm thanh nhiệt giải độc chỉ vì táo bón. Những phương này không thích hợp với táo bón khí huyết hư sau sinh và có thể chứa nhiều thành phần không phù hợp với người đang cho con bú.
Không tự dùng Đại hoàng, Phan tả diệp hoặc các thuốc công hạ kéo dài. Chúng có thể gây đau quặn, tiêu chảy, mất nước và không giải quyết được căn nguyên khí huyết hư.
Không tự dùng Ma tử nhân hoàn theo liều cố định. Phương này thiên về nhuận tràng và thanh táo nhiệt, không phù hợp cho mọi thể táo bón sau sinh.
Không dùng Chế thủ ô hoặc dược liệu không rõ nguồn gốc để pha uống tùy tiện.
Không tự thụt bằng nước sắc Đại hoàng, Bồ công anh, nước xà phòng, nước muối đậm đặc hoặc dung dịch tự pha. Thụt tháo không đúng kỹ thuật có thể gây kích ứng, tổn thương niêm mạc, rối loạn điện giải hoặc che lấp ứ phân.
Không nên cho rằng thuốc Trung y đương nhiên an toàn hơn thuốc Tây y trong thời kỳ cho con bú. Cần kiểm tra từng dược liệu, liều dùng và tình trạng của cả mẹ lẫn trẻ.
Khi nào cần đi khám?
Táo bón không cải thiện sau khi đã điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt.
Nhiều ngày không đại tiện kèm đau hoặc chướng bụng.
Nôn hoặc không trung tiện được.
Sốt.
Đau bụng tăng dần.
Có nhiều máu trong phân hoặc phân đen.
Đau hậu môn dữ dội.
Nghi có khối phân đóng cứng.
Phân lỏng rỉ ra nhưng vẫn có cảm giác tắc.
Không kiểm soát được trung tiện hoặc đại tiện.
Đau, sưng hoặc chảy dịch bất thường ở vết khâu tầng sinh môn.
Đau bụng kèm sản dịch hôi hoặc ra máu tăng.
Tiểu khó hoặc bí tiểu.
NHS khuyến nghị trao đổi với nữ hộ sinh hoặc bác sĩ nếu táo bón không hết, có rỉ phân hoặc mất khả năng kiểm soát đại tiện. (nhs.uk)
Nói tóm lại
Táo bón sau sinh thường liên quan đến mất nước, ăn uống giảm, ít vận động, đau tầng sinh môn, trĩ, thuốc sắt, thuốc giảm đau và sự suy yếu tạm thời của cơ bụng, cơ sàn chậu.
Theo Trung y, bệnh phần nhiều thuộc khí huyết lưỡng hư, Huyết hư trường táo hoặc Tỳ khí hư, đôi khi kèm Can khí uất. Vì vậy, điều trị nên thiên về dưỡng huyết, ích khí, sinh tân và nhuận tràng nhẹ nhàng, không nên công hạ mạnh.
Phần lớn trường hợp có thể cải thiện nhờ ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, vận động sớm trong khả năng, tạo lại phản xạ đại tiện và xử lý đau vùng hậu môn – tầng sinh môn. Khi cần dùng thuốc, nên lựa chọn thuốc nhuận tràng phù hợp với tình trạng sau sinh và việc cho con bú, dưới hướng dẫn của bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc dược sĩ.
Trường Xuân biên soạn