Khái quát
Tăng huyết áp tư thế đứng là tình trạng huyết áp tăng rõ khi chuyển từ tư thế nằm sang đứng. Theo đồng thuận hiện nay, phản ứng tăng huyết áp tư thế quá mức được xác định khi huyết áp tâm thu tăng kéo dài ít nhất 20 mmHg sau khi đứng. Nếu đồng thời huyết áp tâm thu khi đứng đạt từ 140 mmHg trở lên, tình trạng này được gọi là tăng huyết áp tư thế đứng. (PMC)
Bệnh khác với hạ huyết áp tư thế, trong đó huyết áp giảm khi đứng. Cũng không nên chỉ dựa vào huyết áp tâm trương tăng để chẩn đoán, vì huyết áp tâm thu có giá trị ổn định và được sử dụng nhiều hơn trong tiêu chuẩn hiện nay.
Cơ chế hình thành
Khi một người đứng lên, trọng lực làm một phần máu tạm thời dồn xuống chân và vùng bụng. Cơ thể bình thường sẽ điều chỉnh bằng phản xạ áp thụ quan để duy trì lượng máu về Tâm và giữ huyết áp ổn định.
Ở người tăng huyết áp tư thế đứng, phản ứng bù trừ diễn ra quá mức. Hệ thần kinh giao cảm hoạt động mạnh, các tiểu động mạch co nhiều hơn cần thiết và huyết áp tăng rõ khi đứng.
Tình trạng này có thể liên quan đến:
Rối loạn phản xạ thần kinh tự chủ.
Tăng hoạt tính giao cảm.
Độ cứng động mạch tăng.
Tuổi cao.
Tăng huyết áp sẵn có.
Đái tháo đường.
Béo phì.
Bệnh Thận.
Ngưng thở khi ngủ.
Biểu hiện
Phần lớn người bệnh không có triệu chứng và chỉ được phát hiện khi đo huyết áp ở nhiều tư thế.
Một số người có thể xuất hiện:
Đau đầu.
Chóng mặt hoặc cảm giác không vững.
Hồi hộp.
Mệt mỏi.
Nặng đầu.
Khó chịu khi đứng lâu.
Các triệu chứng này không đặc hiệu. Chóng mặt khi đứng cũng có thể do hạ huyết áp tư thế, rối loạn tiền đình, thiếu máu, rối loạn nhịp Tâm hoặc tác dụng của thuốc.
Chẩn đoán
Đo huyết áp đúng kỹ thuật
Người bệnh nằm nghỉ yên ít nhất năm phút, sau đó đo huyết áp và nhịp Tâm ở tư thế nằm.
Tiếp theo, người bệnh đứng dậy và được đo lại sau khoảng một phút, ba phút và có thể lâu hơn nếu cần.
Kết quả cần được xác nhận trong nhiều lần khám vì tâm lý, vận động, đau, caffeine và kỹ thuật đo đều có thể ảnh hưởng đến huyết áp.
Đo huyết áp lưu động 24 giờ
Phương pháp này giúp đánh giá huyết áp trong sinh hoạt hằng ngày, phát hiện tăng huyết áp ban ngày, ban đêm hoặc tăng huyết áp ẩn giấu.
Nó cũng giúp tránh chẩn đoán dựa trên một phản ứng nhất thời tại phòng khám.
Đánh giá nguyên nhân liên quan
Tùy trường hợp, bác sĩ có thể kiểm tra đường huyết, chức năng Thận, điện giải, điện tâm đồ, giấc ngủ và hoạt động của hệ thần kinh tự chủ.
Ý nghĩa lâm sàng
Tài liệu cũ thường cho rằng tăng huyết áp tư thế đứng có tiên lượng hoàn toàn tốt. Nhận định này không còn phù hợp.
Các nghiên cứu cho thấy phản ứng tăng huyết áp quá mức khi đứng có thể liên quan đến tăng huyết áp kéo dài, tổn thương cơ quan đích và nguy cơ Tâm mạch cao hơn ở một số nhóm người. Tuy nhiên, mức nguy cơ còn phụ thuộc tuổi, huyết áp trung bình, bệnh nền và kiểu huyết áp trong 24 giờ. (PMC)
Điều trị
Hiện chưa có một phác đồ thuốc riêng áp dụng cho mọi trường hợp tăng huyết áp tư thế đứng.
Nếu huyết áp trung bình ngoài phòng khám vẫn bình thường và không có tổn thương cơ quan đích, người bệnh thường được theo dõi, điều chỉnh lối sống và kiểm tra định kỳ.
Nếu đồng thời có tăng huyết áp kéo dài, việc điều trị được thực hiện theo nguyên tắc chung của bệnh tăng huyết áp.
Không có căn cứ để khẳng định thuốc lợi tiểu luôn làm bệnh nặng hơn hoặc mọi thuốc hạ áp đều không được sử dụng. Việc lựa chọn thuốc phải căn cứ huyết áp trong ngày, bệnh kèm theo, chức năng Thận và khả năng dung nạp.
Biện pháp sinh hoạt
Vận động đều đặn, vừa sức.
Kiểm soát cân nặng.
Giảm muối.
Bỏ thuốc lá.
Hạn chế rượu.
Ngủ đủ.
Điều trị ngưng thở khi ngủ nếu có.
Tránh đứng bất động quá lâu.
Không tự dùng “thuốc bổ não”, inosine, vitamin nhóm B hoặc oryzanol để điều trị, vì chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy những thuốc này điều chỉnh được tăng huyết áp tư thế đứng.
Phân biệt với các tình trạng khác
Hạ huyết áp tư thế
Huyết áp giảm khi đứng, thường kèm hoa mắt, choáng hoặc ngất.
Tăng huyết áp áo choàng trắng
Huyết áp cao tại phòng khám nhưng bình thường ngoài cơ sở y tế.
Tăng huyết áp ẩn giấu
Huyết áp bình thường tại phòng khám nhưng cao tại nhà hoặc trong sinh hoạt.
Hội chứng nhịp Tâm nhanh tư thế đứng
Nhịp Tâm tăng rõ khi đứng, nhưng không nhất thiết có tăng huyết áp.
Tăng huyết áp do lo âu
Huyết áp tăng tạm thời khi căng thẳng hoặc chú ý quá mức đến việc đo huyết áp.
Nhận thức của Trung y
Trong Trung y, tăng huyết áp tư thế đứng không có tên bệnh tương ứng trực tiếp. Căn cứ biểu hiện, bệnh có thể được xem xét trong các phạm vi Huyễn vựng (眩晕), Tâm quý (心悸) và Can dương (肝阳).
Bệnh cơ có thể liên quan đến Can dương thượng kháng, khí huyết nghịch loạn, đàm thấp hoặc âm hư dương cang. Tuy nhiên, việc chẩn đoán thể bệnh không thể thay thế đo huyết áp ở tư thế nằm và đứng.
Chú ý
Không chẩn đoán chỉ từ một lần đo.
Không tự ngừng hoặc đổi thuốc hạ áp.
Không cho rằng bệnh luôn vô hại.
Không tự dùng thuốc bổ hoặc vitamin để điều hòa thần kinh.
Không nhầm với hạ huyết áp tư thế.
Nếu khi đứng xuất hiện đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, ngất hoặc đau đầu dữ dội, cần được đánh giá khẩn cấp.
Kết luận
Tăng huyết áp tư thế đứng là tình trạng huyết áp tâm thu tăng ít nhất 20 mmHg khi chuyển từ nằm sang đứng; nếu huyết áp tâm thu khi đứng đạt từ 140 mmHg trở lên, có thể xác định tăng huyết áp tư thế đứng.
Bệnh thường không có triệu chứng, nhưng không nên mặc nhiên xem là hoàn toàn lành tính. Chẩn đoán cần đo huyết áp đúng kỹ thuật ở nhiều tư thế và có thể kết hợp theo dõi huyết áp 24 giờ.
Nói tóm lại, điều trị phụ thuộc vào huyết áp trung bình, nguy cơ Tâm mạch và bệnh kèm theo. Người bệnh cần điều chỉnh lối sống, theo dõi định kỳ và không tự dùng hoặc ngừng thuốc.
Tr Xuân biên soạn