Khái quát
Tăng huyết áp rất thường gặp ở người cao tuổi và là yếu tố nguy cơ quan trọng của đột quỵ, bệnh mạch vành, suy Tâm, bệnh Thận mạn và suy giảm nhận thức.
Tuổi cao không phải là lý do để xem huyết áp tăng là bình thường. Người cao tuổi vẫn cần được điều trị, nhưng mục tiêu huyết áp và cách dùng thuốc phải căn cứ thể trạng, mức độ yếu frailty, khả năng đi lại, bệnh kèm theo và nguy cơ hạ huyết áp.
Đặc điểm
Tăng huyết áp tâm thu đơn độc
Khi tuổi cao, động mạch chủ và các động mạch lớn trở nên cứng hơn, khó giãn ra khi Tâm tống máu. Vì vậy, huyết áp tâm thu thường tăng trong khi huyết áp tâm trương không tăng tương ứng, làm hiệu áp giữa hai trị số rộng hơn.
Huyết áp dao động nhiều
Huyết áp của người cao tuổi dễ thay đổi theo tư thế, thời tiết, vận động, cảm xúc, bữa ăn và thời điểm dùng thuốc.
Người bệnh có thể đồng thời bị tăng huyết áp khi nằm nhưng hạ huyết áp khi đứng, làm tăng nguy cơ chóng mặt, té ngã và ngất.
Nhiều bệnh đi kèm
Người cao tuổi thường đồng thời mắc đái tháo đường, bệnh mạch vành, suy Tâm, rối loạn nhịp, bệnh Thận, bệnh phổi hoặc suy giảm nhận thức. Việc lựa chọn thuốc cần căn cứ toàn bộ tình trạng này, không chỉ dựa vào con số huyết áp.
Triệu chứng thường không rõ
Nhiều người không có biểu hiện đặc hiệu. Đau đầu, chóng mặt hoặc mệt mỏi không đủ để xác định huyết áp cao hay thấp. Cần đo huyết áp đúng kỹ thuật và theo dõi định kỳ.
Điều trị
Điều chỉnh lối sống
Giảm muối và thực phẩm chế biến sẵn.
Ăn đủ rau, trái cây, cá, đậu và protein phù hợp.
Duy trì cân nặng hợp lý, tránh cả béo phì lẫn suy dinh dưỡng.
Vận động đều và vừa sức, kết hợp bài tập thăng bằng để phòng té ngã.
Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu.
Ngủ đủ và điều trị ngưng thở khi ngủ nếu có.
Giảm cân vẫn có lợi khi người cao tuổi thừa cân hoặc béo phì, nhưng phải thực hiện từ từ và bảo đảm đủ dinh dưỡng.
Điều trị bằng thuốc
Người cao tuổi thường nhạy cảm hơn với thuốc do chức năng Thận, Gan và khả năng điều hòa huyết áp suy giảm. Vì vậy, thuốc thường được bắt đầu thận trọng với liều phù hợp, sau đó tăng dần căn cứ khả năng dung nạp.
Các nhóm thuốc có thể sử dụng gồm thuốc chẹn kênh calcium tác dụng kéo dài, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin và thuốc lợi tiểu thiazide hoặc tương tự thiazide. Việc lựa chọn phụ thuộc bệnh kèm theo và chức năng Thận.
Không có một nhóm thuốc duy nhất là lựa chọn tốt nhất cho mọi người cao tuổi.
Thuốc chẹn beta thường được dùng khi có chỉ định kèm theo như bệnh mạch vành, suy Tâm hoặc một số rối loạn nhịp, chứ không bị loại bỏ chỉ vì tuổi cao.
Mục tiêu huyết áp
Mục tiêu cần được cá thể hóa. Hướng dẫn hiện nay thường hướng đến huyết áp tâm thu khoảng 120–129 mmHg ở người dung nạp tốt; ở người rất cao tuổi, yếu, dễ té ngã hoặc có nhiều bệnh kèm theo, mục tiêu có thể được điều chỉnh cao hơn, thường khoảng 130–140 mmHg. (Escardio)
Không nên mặc nhiên duy trì huyết áp ở mức 160/90 mmHg chỉ vì người bệnh đã cao tuổi.
Thời điểm uống thuốc
Không có quy tắc rằng mọi thuốc hạ áp phải uống vào buổi sáng hoặc không được uống buổi tối. Thời điểm dùng thuốc phụ thuộc loại thuốc, huyết áp ban ngày và ban đêm, tác dụng phụ và hướng dẫn của bác sĩ.
Không tự chuyển giờ uống thuốc vì một vài lần huyết áp dao động.
Theo dõi
Nên đo huyết áp cả khi ngồi hoặc nằm và sau khi đứng, nhất là khi có chóng mặt, té ngã hoặc mới thay đổi thuốc.
Cần theo dõi chức năng Thận, natri và kali máu khi dùng thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn thụ thể angiotensin.
Không nên tự điều chỉnh liều thuốc theo từng số đo tại nhà.
Tăng huyết áp và đột quỵ cấp
Khi có dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu một bên người, nói khó, mất thị lực hoặc mất thăng bằng, cần gọi cấp cứu ngay.
Không tự hạ huyết áp nhanh tại nhà. Trong đột quỵ cấp, mức huyết áp cần xử lý phụ thuộc loại đột quỵ và việc người bệnh có được điều trị tái thông mạch hay không. Đây là quyết định chuyên khoa tại bệnh viện. (AHA Journals)
Chăm sóc hằng ngày
Giữ ấm khi trời lạnh và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Đứng dậy từ từ sau khi nằm hoặc ngồi lâu.
Tránh ăn quá no và uống nhiều rượu.
Phòng táo bón, không cố rặn khi đại tiện.
Sử dụng hộp chia thuốc hoặc lịch nhắc để tránh quên liều.
Duy trì giao tiếp, vận động và hoạt động xã hội phù hợp nhằm giảm cô đơn, lo âu và trầm cảm.
Chú ý
Không xem huyết áp tăng theo tuổi là hiện tượng bình thường.
Không tự ngừng thuốc khi huyết áp đã ổn định.
Không hạ huyết áp thật nhanh bằng cách tự uống thêm thuốc.
Không mặc nhiên uống tất cả thuốc vào buổi sáng.
Không dùng nifedipine tác dụng nhanh ngậm dưới lưỡi.
Không xem nhẹ việc cai thuốc lá vì người bệnh đã cao tuổi.
Không giảm muối quá mức làm người bệnh ăn uống kém hoặc suy dinh dưỡng.
Kết luận
Tăng huyết áp ở người cao tuổi thường biểu hiện bằng tăng huyết áp tâm thu, hiệu áp rộng và huyết áp dao động nhiều. Người bệnh cũng dễ bị hạ huyết áp tư thế và tác dụng phụ của thuốc.
Điều trị vẫn giúp giảm nguy cơ đột quỵ, suy Tâm và các biến cố Tâm mạch, nhưng cần cá thể hóa, bắt đầu thận trọng và theo dõi cả huyết áp tư thế, chức năng Thận cùng điện giải.
Nói tóm lại, không nên điều trị quá mức nhưng cũng không được bỏ mặc huyết áp cao chỉ vì tuổi tác. Mục tiêu là kiểm soát huyết áp ổn định mà vẫn duy trì khả năng vận động, sự tỉnh táo và chất lượng cuộc sống.
TrXuan biên soạn