Khái quát
Nghỉ ngơi và vận động đều có ý nghĩa trong quá trình điều dưỡng bệnh gan. Nghỉ ngơi thích hợp giúp giảm tiêu hao, tạo điều kiện để cơ thể hồi phục; vận động vừa sức giúp duy trì thể lực, khối cơ, tuần hoàn, chức năng tiêu hóa và trạng thái tinh thần.
Trung y coi trọng sự điều hòa giữa động và tĩnh. Động quá mức làm khí huyết hao tổn; tĩnh quá lâu khiến khí cơ trì trệ, Tỳ Vị vận hóa suy yếu và cơ thể dễ mệt mỏi hơn. Vì vậy, nguyên tắc căn bản là tùy giai đoạn bệnh mà điều chỉnh, lấy “vận động không gây mệt kéo dài” làm giới hạn.
Nguyên tắc vận động theo từng giai đoạn
Giai đoạn viêm gan cấp
Khi đang sốt, vàng da tăng, buồn nôn, ăn kém, mệt nhiều hoặc men gan tăng rõ, người bệnh nên nghỉ ngơi là chính.
Không nên tập khí công, chạy bộ, tập tạ, chơi thể thao đối kháng hoặc cố vận động để “ra mồ hôi giải độc”.
Có thể ngồi dậy, đi lại nhẹ trong phòng và thực hiện những động tác sinh hoạt căn bản nếu không chóng mặt hoặc quá mệt.
Giai đoạn hồi phục
Khi triệu chứng đã giảm, ăn uống và giấc ngủ cải thiện, người bệnh có thể tăng dần hoạt động.
Nên bắt đầu bằng:
Đi bộ chậm.
Vươn duỗi tay chân.
Thái cực quyền nhẹ.
Bát đoạn cẩm đơn giản.
Bài thở thư giãn.
Mỗi lần chỉ nên tập trong thời gian ngắn, sau đó theo dõi cảm giác trong ngày và ngày hôm sau.
Nếu xuất hiện mệt kéo dài, đau tức hạ sườn tăng, buồn nôn, chóng mặt hoặc mất ngủ, cần giảm thời gian và cường độ.
Viêm gan mạn tính ổn định
Người bệnh có thể duy trì vận động đều đặn căn cứ thể lực và mức độ xơ hóa gan.
Không cần chờ HBsAg chuyển âm tính mới được sinh hoạt hoặc vận động bình thường. HBsAg có thể còn dương tính lâu dài dù bệnh đã được kiểm soát.
Khả năng vận động cần căn cứ:
Triệu chứng hiện tại.
Chức năng gan.
Mức độ xơ hóa hoặc xơ gan.
Tình trạng tim phổi.
Cổ trướng, thiếu máu và khối cơ.
Xơ gan còn bù
Người xơ gan còn bù thường có thể đi bộ, tập sức bền nhẹ và tập tăng cường cơ ở mức thích hợp.
Vận động giúp hạn chế mất cơ, một vấn đề thường gặp trong bệnh gan mạn tính.
Cần tránh nâng vật quá nặng, nín thở khi gắng sức và các hoạt động có nguy cơ va đập vùng gan hoặc lách.
Xơ gan mất bù
Người có cổ trướng nhiều, phù, thiếu máu, khó thở, bệnh não gan, xuất huyết tiêu hóa gần đây hoặc hội chứng gan – thận chỉ nên vận động theo hướng dẫn chuyên môn.
Trong giai đoạn không ổn định, mục tiêu chủ yếu là:
Thay đổi tư thế an toàn.
Ngồi dậy khi có thể.
Đi lại quãng ngắn có người hỗ trợ.
Tập co duỗi nhẹ để hạn chế mất cơ và huyết khối.
Cường độ vận động
Có thể căn cứ những biểu hiện sau để nhận biết vận động vừa sức:
Trong lúc tập vẫn có thể nói chuyện thành câu.
Không chóng mặt hoặc hụt hơi rõ.
Không đau ngực.
Không mệt lả sau tập.
Nhịp thở và nhịp tim trở lại gần bình thường sau thời gian nghỉ ngắn.
Ngày hôm sau không mệt hơn rõ rệt.
Không nên lấy việc ra nhiều mồ hôi, đau cơ hoặc kiệt sức làm dấu hiệu tập có hiệu quả.
Lao động và nghỉ ngơi
Kết hợp động và tĩnh
Người làm việc trí óc nên đứng dậy, đi lại hoặc vươn duỗi sau một thời gian ngồi lâu.
Người phải đứng hoặc đi lại nhiều nên có thời gian ngồi hoặc nằm nghỉ thích hợp.
Thay đổi hình thức hoạt động có thể giúp giảm mệt mỏi tốt hơn việc duy trì một tư thế kéo dài.
Giấc ngủ
Người bệnh nên duy trì giờ ngủ tương đối ổn định và bảo đảm thời gian ngủ phù hợp nhu cầu.
Có thể nghỉ trưa ngắn nếu thấy mệt, nhưng không nên ngủ ban ngày quá lâu làm rối loạn giấc ngủ ban đêm.
Ở người xơ gan, tình trạng ngủ ngày, thức đêm tăng dần có thể là dấu hiệu sớm của bệnh não gan, không nên chỉ xem là thiếu ngủ thông thường.
Làm việc
Không phải mọi người mắc viêm gan B hoặc có HBsAg dương tính đều phải giảm công việc lâu dài.
Khi bệnh ổn định, người bệnh có thể học tập và làm việc bình thường, đồng thời duy trì tái khám và tránh lao động vượt quá khả năng.
Việc hạn chế công việc cần căn cứ tình trạng bệnh cụ thể, không chỉ dựa vào một xét nghiệm virus.
Đời sống tình dục
Nguyên tắc chung
Đời sống tình dục là một hoạt động sinh lý bình thường. Người mắc bệnh gan không nhất thiết phải kiêng kéo dài nếu tình trạng ổn định và cơ thể có khả năng chịu đựng.
Trong giai đoạn viêm gan cấp, bệnh mạn đang hoạt động mạnh, xơ gan mất bù, cổ trướng nhiều, xuất huyết gần đây hoặc mệt rõ, nên tạm giảm hoặc ngừng hoạt động tình dục.
Khi sức khỏe cải thiện, có thể trở lại từ từ, căn cứ cảm giác của cơ thể.
Không nên diễn giải rằng một lần quan hệ tình dục luôn tương đương chạy nước rút hoặc chắc chắn làm bệnh gan tái phát. Mức tiêu hao tùy từng người và từng hoàn cảnh.
Phòng lây truyền
Viêm gan B có thể lây qua đường tình dục. Bạn tình nên được xét nghiệm và tiêm vắc-xin nếu chưa có miễn dịch.
Bao cao su giúp giảm nguy cơ lây truyền, đặc biệt khi bạn tình chưa được xác nhận có miễn dịch.
Viêm gan C ít lây qua đường tình dục hơn, nhưng nguy cơ tăng khi có tiếp xúc với máu, tổn thương niêm mạc hoặc mắc đồng thời bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Thuốc tránh thai
Phụ nữ mắc bệnh gan không nên tự lựa chọn thuốc tránh thai nội tiết.
Một số bệnh gan, đặc biệt bệnh gan mất bù hoặc u gan, có thể không phù hợp với chế phẩm chứa estrogen.
Cần trao đổi với bác sĩ để lựa chọn biện pháp tránh thai thích hợp.
Suy giảm chức năng tình dục ở nam giới
Ở bệnh gan mạn và xơ gan, rối loạn hormon có thể làm giảm ham muốn, rối loạn cương, teo tinh hoàn hoặc phát triển tuyến vú.
Ngoài chức năng gan, tình trạng này còn liên quan đến mệt mỏi, suy dinh dưỡng, rượu, thuốc điều trị, đái tháo đường, bệnh mạch máu và tâm lý.
Không nên tự dùng thuốc bổ thận, rượu thuốc hoặc thuốc tăng cường sinh lý, vì một số sản phẩm có thể gây độc gan hoặc tương tác thuốc.
Duy trì đại tiện thông suốt
Ý nghĩa
Táo bón làm phân lưu lại trong ruột lâu hơn, tăng đầy bụng và làm người bệnh phải rặn mạnh.
Ở người xơ gan, táo bón còn có thể góp phần khởi phát bệnh não gan do tăng hấp thu các sản phẩm chuyển hóa chứa nitơ.
Việc duy trì đại tiện đều có ý nghĩa rõ, nhưng không nên nói rằng táo bón trực tiếp khiến viêm gan tiến triển thành xơ gan.
Biện pháp điều dưỡng
Ăn đủ rau, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt nếu không có chống chỉ định.
Uống nước theo hướng dẫn, đặc biệt khi có cổ trướng, hạ natri hoặc suy thận.
Vận động nhẹ đều đặn.
Đi vệ sinh vào thời gian tương đối cố định.
Không nhịn đại tiện.
Người có giãn tĩnh mạch thực quản không cần kiêng hoàn toàn cần tây, hẹ hoặc rau xơ. Nên cắt nhỏ, nấu mềm và nhai kỹ nếu thức ăn quá thô.
Không tự dùng thuốc xổ mạnh
Đại hoàng, Mang tiêu và các thuốc tẩy xổ mạnh có thể gây tiêu chảy, mất nước, rối loạn điện giải và suy thận.
Người có bệnh não gan thường được dùng lactulose theo chỉ định. Mục tiêu là tạo phân mềm và đi ngoài đều, không phải gây tiêu chảy liên tục.
Đọc sách, xem tivi và sử dụng màn hình
Đọc sách hoặc xem tivi không trực tiếp làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan.
Người bệnh có thể đọc, xem tivi hoặc sử dụng máy tính trong thời gian phù hợp, miễn là không làm mất ngủ, đau đầu hoặc mỏi mắt quá mức.
Nên nghỉ mắt định kỳ, nhìn xa, chớp mắt và điều chỉnh ánh sáng.
Khô mắt, quáng gà hoặc nhìn mờ ở người bệnh gan có thể liên quan nhiều nguyên nhân và cần được đánh giá. Không nên tự bổ sung vitamin A liều cao, vì vitamin A dư thừa có thể gây độc gan.
Khí công trong điều dưỡng bệnh gan
Vai trò thích hợp
Khí công có thể được xem là một hình thức vận động nhẹ kết hợp điều thân, điều tức và điều ý.
Lợi ích thực tế có thể gồm:
Giúp thư giãn.
Điều hòa nhịp thở.
Giảm căng thẳng.
Cải thiện khả năng cảm nhận cơ thể.
Hỗ trợ vận động nhẹ và giấc ngủ.
Không nên khẳng định khí công có thể tiêu diệt virus, làm tái sinh tế bào gan hoặc trực tiếp cải thiện hoạt động bài tiết của tế bào gan.
Nguyên tắc luyện tập
Thân thể thư giãn.
Hơi thở tự nhiên.
Động tác chậm và mềm.
Không nín thở lâu.
Không cố dẫn khí hoặc tạo cảm giác đặc biệt.
Không tập đến mức mệt.
Không tập ngay sau bữa ăn no.
Người mới tập nên lựa chọn bài đơn giản, thời gian ngắn và có thể tăng dần khi cơ thể thích nghi.
Chống chỉ định tương đối
Không nên tập khi:
Viêm gan cấp đang tiến triển.
Vàng da tăng nhanh.
Sốt hoặc nhiễm khuẩn.
Nôn nhiều.
Cổ trướng căng.
Xuất huyết tiêu hóa.
Huyết áp thấp.
Bệnh não gan.
Đau ngực hoặc khó thở.
Chóng mặt hoặc nguy cơ té ngã.
Sau thủ thuật hoặc phẫu thuật chưa ổn định.
Luyện tập theo thể bệnh Trung y
Can khí uất trệ
Biểu hiện
Hạ sườn đầy tức, hay thở dài, tâm trạng căng thẳng, bụng đầy, ăn kém, mất ngủ, mạch huyền.
Nguyên tắc luyện tập
Sơ Can điều khí, thư giãn thân tâm.
Có thể lựa chọn:
Đi bộ chậm trong không gian thoáng.
Thái cực quyền nhẹ.
Động tác mở ngực và vươn hai bên sườn.
Thở bụng nhẹ.
Khi tập, không cần cố tưởng tượng khí đi qua Can kinh. Chỉ cần chú ý cảm giác thư giãn và hơi thở êm thuận.
Thấp nhiệt hoặc khí trệ huyết ứ
Biểu hiện
Hạ sườn khó chịu, bụng đầy, miệng đắng, người nặng nề, lưỡi đỏ tối hoặc có điểm ứ huyết.
Nguyên tắc luyện tập
Vận động nhẹ để khí huyết lưu thông, không ra quá nhiều mồ hôi.
Có thể tập đi bộ, Bát đoạn cẩm hoặc Thái cực quyền với cường độ thấp.
Không nên dùng hít sâu, thở mạnh hoặc nín hơi, vì có thể gây chóng mặt và tăng áp lực trong lồng ngực, ổ bụng.
Can Tỳ Thận hư
Biểu hiện
Mệt mỏi, đau lưng, ù tai, ăn kém, thể lực suy giảm, dễ hụt hơi, mạch trầm tế.
Nguyên tắc luyện tập
Lấy dưỡng làm chính, tập ngắn và tăng dần.
Có thể bắt đầu bằng:
Thở tự nhiên khi nằm hoặc ngồi.
Co duỗi cổ chân.
Nâng hạ cánh tay nhẹ.
Đi bộ quãng ngắn.
Không nên cố tập Chu thiên công, dẫn khí qua Mệnh môn hoặc tập trung ý niệm quá mức.
Các bài luyện tập đơn giản
Bài thư giãn đứng hoặc ngồi
Đứng hai chân rộng bằng vai hoặc ngồi vững trên ghế.
Thả lỏng vai, cổ và hàm.
Hai tay đặt nhẹ trên đùi hoặc trước bụng.
Hít thở tự nhiên, không cố kéo dài.
Duy trì trong vài phút, sau đó từ từ cử động tay chân và kết thúc.
Bài thở bụng nhẹ
Ngồi hoặc nằm ở tư thế thoải mái.
Đặt một bàn tay lên bụng.
Khi hít vào, để bụng nâng nhẹ tự nhiên.
Khi thở ra, để bụng hạ xuống.
Không nín thở giữa hai nhịp.
Thực hiện chậm và dừng nếu chóng mặt, khó thở hoặc căng bụng.
Bài mở hai bên sườn
Ngồi hoặc đứng vững.
Hít vào nhẹ, nâng hai tay sang hai bên đến mức thoải mái.
Thở ra, hạ tay xuống.
Có thể nghiêng thân rất nhẹ sang từng bên, không xoắn hoặc ép mạnh vùng gan và lách.
Bài đi bộ điều tức
Đi với tốc độ chậm, bước đều.
Hít thở tự nhiên, không bắt buộc phối hợp số bước với nhịp thở.
Giữ tư thế thẳng nhưng không gồng.
Dừng lại khi thấy mệt, chóng mặt hoặc đau tăng.
Những bài tập nên điều chỉnh
Nâng hậu môn liên tục
Động tác co cơ sàn chậu có thể hữu ích trong một số trường hợp, nhưng không cần phối hợp cứng nhắc với nín thở hoặc hít sâu.
Người cổ trướng lớn, bệnh tim phổi hoặc mới xuất huyết không nên gắng sức.
Vỗ vùng gan và lách
Không nên dùng nắm tay vỗ trực tiếp vùng gan, lách hoặc bụng.
Người có gan to, lách to, khối u, giảm tiểu cầu hoặc tăng áp lực tĩnh mạch cửa có nguy cơ đau và xuất huyết khi bị tác động mạnh.
Nuốt khí và dẫn khí
Không nên cố nuốt không khí, vì có thể làm đầy hơi và bụng trướng.
Có thể nuốt nước bọt tự nhiên, nhưng không cần xem đây là cách chữa bệnh gan.
Xoa bóp hỗ trợ
Có thể xoa nhẹ vai, lưng, cẳng chân hoặc bàn chân để thư giãn.
Không xoa bóp sâu vùng hạ sườn phải, hạ sườn trái hoặc bụng ở người gan lách to, cổ trướng hoặc có khối u.
Có thể day nhẹ huyệt Nội quan, Túc tam lý hoặc Thái xung trong thời gian ngắn nếu không đau.
Tên huyệt đầy đủ
Tâm bào-6 Nội quan.
Vị-36 Túc tam lý.
Can-3 Thái xung.
Đốc-20 Bách hội.
Bàng quang-10 Thiên trụ.
Thận-1 Dũng tuyền.
Không cần dùng lực mạnh hoặc cố tạo cảm giác tê lan.
Người có HBsAg dương tính
HBsAg dương tính cho biết đang có nhiễm virus viêm gan B, nhưng không tự động có nghĩa người bệnh đang suy giảm miễn dịch, phải nghỉ nhiều hơn người bình thường hoặc không được lao động.
Người bệnh cần được đánh giá thêm tải lượng virus, men gan, mức độ xơ hóa và chỉ định điều trị.
Khi chức năng gan ổn định, người bệnh có thể học tập, làm việc, vận động và sinh hoạt bình thường.
Cần tránh tự dùng thuốc, rượu và các sản phẩm quảng cáo làm HBsAg chuyển âm tính.
Dấu hiệu cần dừng tập và đi khám
Mệt tăng rõ sau vận động.
Đau hạ sườn tăng hoặc đau đột ngột.
Chóng mặt, ngất.
Khó thở hoặc đau ngực.
Tim đập nhanh bất thường.
Bụng trướng tăng.
Phù tăng.
Vàng da tăng.
Nôn ra máu hoặc đại tiện phân đen.
Sốt.
Run vẫy, ngủ gà hoặc thay đổi hành vi.
Kết luận
Theo Trung y, điều dưỡng bệnh gan cần phối hợp động và tĩnh, điều hòa Can khí, bảo vệ Tỳ Vị và tránh làm hao tổn chính khí.
Trong giai đoạn cấp, nghỉ ngơi giữ vai trò chính. Khi bệnh ổn định, vận động cần được khôi phục từng bước để duy trì khối cơ, chức năng tiêu hóa và tinh thần.
Khí công có thể được dùng như một phương pháp vận động nhẹ và thư giãn, nhưng phải tự nhiên, vừa sức và không gượng ép. Những phương pháp nín thở, nuốt khí, vỗ vùng gan lách hoặc dẫn khí phức tạp không cần thiết và có thể không an toàn.
Nói tóm lại, mục tiêu của vận động và khí công trong bệnh gan không phải tập càng nhiều càng tốt, mà là giúp cơ thể duy trì sức lực, khí cơ điều hòa và sinh hoạt ổn định mà không gây mệt mỏi hoặc làm bệnh nặng thêm.
Trường Xuân biên soạn