Tài liệu tham khảo
Răng không đều (牙齿不齐), còn gọi là sai khớp cắn (错颌畸形), chỉ tình trạng răng, xương hàm, xương sọ – mặt bị dị dạng do yếu tố bẩm sinh hoặc hậu thiên (sau sinh) trong quá trình tăng trưởng ở trẻ em.
Các dạng chủ yếu:
Sai khớp cắn không chỉ gây hại cho cấu trúc răng – hàm – sọ mặt mà còn ảnh hưởng toàn thân. Chẳng hạn, chức năng nhai kém dẫn đến tiêu hóa không tốt, dễ mắc bệnh dạ dày – ruột. Thêm vào đó, do vùng mặt bị biến dạng, bệnh nhân có thể chịu tác động nghiêm trọng về tâm lý, tinh thần. Tổn thương cục bộ thường thấy:
Các phương pháp chỉnh hình sai khớp cắn
Chủ yếu chia thành dự phòng, điều trị lâm sàng (trong đó có chặn sớm), chỉnh nha thông thường, và phẫu thuật chỉnh hình hàm mặt.
Bệnh viện Chuyên khoa Răng Hàm Mặt Bảo Định Hoa Khang (保定华康口腔医院) chú trọng điều trị các bệnh lý răng miệng, với trang thiết bị hiện đại và phương pháp tiên tiến nhằm chỉnh hình răng – hàm mặt. Đội ngũ chuyên gia áp dụng các liệu pháp khác nhau tùy tuổi, đặc điểm lâm sàng như chặn sớm (khí cụ tháo lắp, khí cụ cố định, khí cụ chức năng…) hoặc phẫu thuật. Các chuyên gia khuyên: chữa sai khớp cắn càng sớm càng tốt, “phòng bệnh vẫn hơn chữa bệnh”.
Chuyện về răng nanh mọc ngang như sừng trâu, cô gái sợ bị trêu chọc không dám cười suốt 3 năm (02/08/2000 – Hà Nam Báo Nghiệp Võng)
Tại Thiên Tân (Trung Quốc), một nữ sinh từ 3 năm trước đã bị “răng nanh” mọc ngang 90° so với những răng khác. Do sợ bị chê cười, cô luôn dùng tay che miệng, vô cùng khổ tâm. Qua điều trị chỉnh nha ở Bệnh viện Chữ Thập Đỏ Thiên Tân, cô đã lấy lại nụ cười.
Cô bé họ Trịnh, học lớp 8, ba năm trước răng nanh bắt đầu mọc, nhưng do khe răng quá hẹp, hai răng nanh cứ hướng sang hai bên, hình thành góc 90° so với các răng kế cận. Múi nhọn thò ra ngoài môi, khiến cô xấu hổ khi cười hay nói chuyện. Một lần cô cãi nhau với bạn học, bị châm chọc “mồm có sừng bò”. Từ đó cô càng mặc cảm, ít nói, đi học cũng luôn che miệng. Hai “răng sừng” còn cọ môi gây loét, chảy máu…
Vì sao răng không đều?
Sai khớp cắn (牙齿不齐/错牙合畸形) ở trẻ do di truyền bẩm sinh hoặc yếu tố môi trường, như bệnh lý, thói quen xấu (mút tay, đẩy lưỡi, cắn vật…), bất thường giai đoạn thay răng, dẫn đến biến dạng răng, hàm, sọ mặt:
Các yếu tố gây sai khớp cắn khá phức tạp, có trường hợp do một nguyên nhân, có khi do nhiều yếu tố kết hợp. Chúng tác động lên xương, cơ, răng và tổ chức mềm, làm sai lệch quá trình tăng trưởng, dẫn đến biến dạng khớp cắn.
Chia thành hai nhóm chính: di truyền (~30%) và mắc phải (hay “đạt được” – 后天获得性). Yếu tố mắc phải có nhiều dạng:
Vai trò di truyền trong dị dạng răng – hàm
Di truyền (遗传) là hiện tượng con cái thừa hưởng đặc điểm (hình thái ngoài, cấu trúc trong, chức năng sinh lý) từ bố mẹ. Sai khớp cắn được xem có xu hướng đa gene: con bị ảnh hưởng gene từ cả hai cha mẹ, cộng thêm tác động môi trường (thói quen, dinh dưỡng…). Đây là lý do bệnh có khuynh hướng gia đình, nhưng cũng có sai khác cá thể. Sự tiến hóa và biến dị của con người, cùng ngoại cảnh, khiến sai khớp cắn do di truyền biểu hiện đa dạng.
Thói quen xấu nào gây sai khớp cắn?
Khoảng 1/4 trường hợp. Phòng và loại bỏ sớm thói quen xấu ở trẻ sẽ giảm rõ rệt tỷ lệ sai khớp cắn. Thường gặp:
Sai khớp cắn có phải là bệnh không?
Sai khớp cắn tác động xấu đến cục bộ răng – hàm – sọ mặt, gây giảm nhai, rối loạn tiêu hóa, ảnh hưởng thẩm mỹ. Nhiều trẻ tâm lý mặc cảm vì mặt dị dạng. Cụ thể:
Phương pháp chỉnh sai khớp cắn gồm những gì?
Chia thành:
Tại sao ngày nay sai khớp cắn ngày càng nhiều?
Do biến đổi môi trường sống và tiến hóa:
Lâm sàng của sai khớp cắn ra sao?
Rất đa dạng, có thể chỉ lệch 1 vài răng, hoặc toàn bộ cung răng – xương hàm – sọ mặt. Thường thấy:
Chỉnh nha cần chụp X-quang để làm gì?
Trong suốt quá trình chỉnh nha (trước, trong, sau điều trị) thường cần nhiều loại phim để chẩn đoán, đánh giá và lập kế hoạch:
Thời điểm chỉnh răng tốt nhất là khi nào?
Nhiều người tưởng răng sai do “bẩm sinh” nên không chữa sớm, hoặc nghĩ “thay răng xong sẽ hết”. Thực ra, sai khớp cắn có thể do vấn đề ở giai đoạn răng sữa, thay răng, tật xấu, bệnh toàn thân hoặc di truyền… Nếu không chỉnh kịp thời, có thể ảnh hưởng dáng mặt, hàm, và tâm lý. Lý tưởng là phát hiện sớm, “3 sớm”: sớm phát hiện, sớm phòng, sớm chữa. Thời kỳ thích hợp nhất là thời thơ ấu, muộn nhất không quá đỉnh dậy thì. Đặc biệt giai đoạn nhũ nhi có giá trị phòng ngừa quan trọng.
Chọn thời điểm can thiệp còn tùy “tiềm năng tự điều chỉnh” của răng – hàm. Có trẻ, không can thiệp vẫn tự hết (không nên can thiệp quá mức). Có trẻ có xu hướng trở nên nặng, cần sớm mở rộng cung… Nếu không chắc, có thể chờ đến khoảng 12 tuổi (hết thay răng) để có kế hoạch.
Vì sao đôi khi đang đeo niềng thì đau răng?
Mỗi răng gắn với xương ổ răng qua dây chằng quanh răng (chứa nhiều mạch máu, thần kinh). Khi tác động lực chỉnh nha đúng mức, bệnh nhân có thể thấy hơi đau vài ngày. Nếu đau nặng, có thể do lực quá mạnh.
Lúc mới siết lực, thường đau 2–4 ngày rồi giảm dần, đến khi siết lại mới đau tiếp. Cảm giác đau liên quan thiếu máu cục bộ ở dây chằng răng, biến đổi viêm vô khuẩn. Mức đau mỗi người khác nhau.
Vì sao răng sữa có khe hở?
Khi mới mọc, răng sữa thường sát nhau; nhưng dần dần hàm trẻ phát triển, răng sữa giữ nguyên kích thước, xuất hiện khoảng hở. Việc hình thành khoảng hở cũng liên quan mầm răng vĩnh viễn ngày càng lớn, xương hàm nới rộng, đặc biệt sau 5 tuổi. Có khe hở răng sữa giúp răng vĩnh viễn mọc đúng, nhưng không phải cứ có khe là đảm bảo sẽ đều, vì còn tùy kích thước răng vĩnh viễn, sự phát triển xương hàm…
Mục tiêu chỉnh sai khớp cắn là gì?
Ba tiêu chí:
Nghĩa là đạt khớp cắn hài hòa, hoạt động tốt, bền vững, và cải thiện thẩm mỹ khuôn mặt. Trước đây, quan niệm của Angle (1897) cho rằng phải đưa toàn bộ răng về đúng “khớp cắn lý tưởng” (tất cả răng được giữ lại, khớp cắn chuẩn). Ngày nay, ta hiểu mỗi người có biến thiên riêng, nên phương pháp linh hoạt để đạt “khớp cắn cá thể bình thường” – một biến thể sinh học gần lý tưởng.
Khi nào cần nhổ răng để chỉnh nha?
Khi không đủ chỗ (cung hàm quá nhỏ, răng quá to) thì nhổ bớt răng là giải pháp. Nhổ giúp:
Với trẻ đang thay răng, nếu chẩn đoán chật chỗ ≥4mm trở lên, có thể cần “nhổ sắp xếp theo giai đoạn” (nhổ đúng thời điểm các răng sữa/một vài răng vĩnh viễn) để răng mọc thẳng. Nếu đã mọc đủ răng, sai lệch nhiều (≥5–9mm chật), thường nhổ 1 hoặc 2 răng (hoặc hơn), tùy mức độ.
Thở bằng miệng (không thở mũi) có ảnh hưởng xương hàm không?
Bình thường thở mũi giúp hàm – mặt phát triển đúng. Các bệnh mũi (viêm xoang, polyp…) làm nghẹt mũi, trẻ buộc phải há miệng, luồng khí lạnh vào họng dễ viêm đường hô hấp. Đồng thời, hàm dưới thả lỏng, cơ má co lại, lưỡi tụt… cung hàm trên bị ép hẹp, vòm miệng cao, răng cửa chen chúc hoặc hô. Lúc ngủ, trẻ há miệng, hàm dưới và lưỡi lùi ra sau, có thể gây hàm dưới lùi (cằm lẹm). Nếu amidan to, hẹp họng, trẻ phải đẩy lưỡi ra trước để tránh bít đường thở, lâu dần thành tật cằm đưa ra.
Những sai khớp cắn nào cần điều trị sớm ở giai đoạn răng sữa?
Bất kỳ sai khớp cắn nào cản trở chức năng và phát triển xương hàm đều nên chỉnh sớm, như:
Điều trị sớm giúp phục hồi chức năng, ngăn ngừa biến dạng, tạo nền tốt cho mọc răng vĩnh viễn.
Trẻ bị “móm” (cắn ngược răng cửa) phải làm sao?
Nếu trẻ có cắn ngược (răng cửa dưới phủ ngoài răng cửa trên) hay gọi “địa bao thiên/地包天”. Nguyên nhân: răng, thói quen chức năng, hoặc xương hàm. Với nguyên nhân xương, hàm dưới phát triển quá mạnh hoặc hàm trên kém phát triển, lùi sau.
Chặn sớm có thể tránh nặng thêm, nhưng hầu hết vẫn cần điều chỉnh trục răng cửa khi chuyển sang răng vĩnh viễn. Nếu do chức năng, có thể dùng khí cụ FKO, cải thiện quan hệ cắn. Nếu xương hàm, có thể dùng dây kéo (headgear) hoặc khí cụ kéo hàm trên sớm.
Răng cửa móm ảnh hưởng lớn đến tăng trưởng hàm: lực cắn kích thích hàm dưới phát triển quá mức, hàm trên bị kìm hãm, ngày càng khó chữa, có khi phải phẫu thuật. Vì thế nên trị sớm để tránh biến dạng xương.
Khí cụ chức năng (functional appliance) chỉnh được sai khớp cắn nào?
Khí cụ chức năng dựa vào thay đổi hoạt động cơ, thần kinh để tác động đến xương hàm đang phát triển, thích hợp cho trẻ ở tuổi thay răng. Tốt nhất cho trường hợp vẩu hàm trên (Angle II), cắn sâu, cắn hở, móm, lệch hàm sau… không thích hợp khi răng chen chúc nặng, đã cần nhổ răng hoặc người trưởng thành.
Ví dụ:
Dây chằng môi (phanh môi) bám thấp gây ảnh hưởng gì?
Phanh môi trên bám thấp (sát khe liên răng cửa giữa) có thể làm răng cửa trên tách nhau, hình thành khe hở. Cách xử lý là: trước hết khép khe hở lại bằng chỉnh nha. Nếu sau 3 tuần khe răng đã đóng mà mô phanh không tự tiêu, thì phẫu thuật cắt phanh môi. Như vậy tránh sẹo cản trở khép khe. Hiện nay thường dùng dao điện, vừa cắt vừa cầm máu mao mạch.
Ở trẻ sơ sinh, phanh môi hay bám sát đỉnh xương ổ răng; khi xương và răng phát triển, phanh môi sẽ di chuyển lên trên, thường đến 10–12 tuổi thì cách viền lợi 3mm. Nhưng nếu phanh môi bám hẳn vào khe răng cửa và dính với xương mào, gây răng cửa trên khó áp sát nhau, lại có tính di truyền. Khi kéo môi lên thấy vùng nhú kẽ răng trắng bợt (do phanh kéo mô lợi) là dấu hiệu phanh bám thấp.
Khác biệt giữa sai khớp cắn xương và sai khớp cắn răng?
Có trường hợp sai cả xương và răng, cần phân tích kỹ để lập kế hoạch điều trị phù hợp.
Thế nào là “chỉnh hình cải thiện tăng trưởng” (生长改良)?
Đó là chỉnh hình sớm cho trẻ tuổi thay răng, nhằm thúc đẩy/ức chế sự phát triển nhất định của xương hàm – chức năng. Qua can thiệp (khí cụ ngoài miệng, khí cụ chức năng…) để điều chỉnh mối quan hệ hàm trên – hàm dưới. Mục đích là giảm thiểu hoặc xóa bỏ sai khớp cắn về xương, giúp giai đoạn tiếp theo dễ dàng hơn, rút ngắn điều trị, hiệu quả cao.
Thế nào là “chỉnh hình che giấu” (掩饰性矫治)?
Trong trường hợp sai khớp cắn xương (II hoặc III) ở người lớn, ta khó thay đổi xương nhiều, nên thông qua nhổ răng và di chuyển răng để đạt khớp cắn gần đúng, che đi bất tương quan xương. Mục đích chính: đạt chức năng, thẩm mỹ khớp cắn, nhưng không thể sửa hoàn toàn xương hàm.
Vì sao cần chỉnh sớm răng sữa cắn ngược?
Nếu răng sữa cắn ngược, cần chỉnh sớm, càng sớm càng tốt, để:
Thời điểm thích hợp: 2,5–5,5 tuổi, tốt nhất 4 tuổi. Quá 5,5 tuổi phải rất thận trọng vì giai đoạn này răng sữa đã gần thay.
Tại sao đôi khi cần kết hợp phẫu thuật chỉnh hàm (正颌外科) và chỉnh nha?
Trong các trường hợp biến dạng xương nặng, chỉ niềng răng hoặc điều chỉnh tăng trưởng không đủ khắc phục quan hệ hàm, cần phẫu thuật di chuyển xương. Nhưng chỉ phẫu thuật thì chưa chắc đảm bảo được chức năng – thẩm mỹ – khớp cắn tối ưu. Vì thế phải kết hợp chỉnh nha trước và sau mổ.
Khả năng di chuyển xương hay răng bị giới hạn:
Trẻ hay mút ngón tay có ảnh hưởng gì?
Từ 3–4 tháng tuổi, nhiều trẻ bắt đầu mút tay, xem như bình thường. Khoảng 75% trẻ 3 tháng tuổi có hành vi này; nó giảm dần sau 2 tuổi và tự hết. Tâm lý học cho rằng, trẻ cần cảm giác an toàn – ấm áp, thường thỏa mãn qua bú mẹ. Khi lớn, trẻ thay hoạt động này bằng các hoạt động khác.
Nếu kéo dài sau 4–6 tuổi, dễ sinh lệch khớp cắn: ngón tay kẹp giữa hai hàm, gây cắn hở, hàm trên bị ép hẹp, vòm khẩu cái cao, răng cửa trên hô… Mút tay còn tạo ra áp lực lên hàm dưới, làm hàm dưới lùi, dẫn đến sai khớp cắn loại II.
Trường Xuân dịch