Khái niệm
Nứt kẽ hậu môn là tình trạng lớp da ở ống hậu môn bị rách, tạo thành một vết nứt hoặc ổ loét gây đau, thường xuất hiện sau khi đại tiện phân khô cứng hoặc phải rặn nhiều.
Bệnh thường biểu hiện bằng đau rát hoặc đau như dao cắt khi đi đại tiện, kèm theo một ít máu đỏ tươi dính trên phân hoặc giấy vệ sinh. Sau khi đại tiện, cơn đau có thể tạm dịu rồi trở lại do cơ thắt hậu môn co thắt, kéo dài từ vài phút đến nhiều giờ.
Cần phân biệt nứt kẽ hậu môn với rò hậu môn. Nứt kẽ hậu môn là vết rách ở da ống hậu môn, còn rò hậu môn là một đường thông bất thường hình thành giữa ống hậu môn hoặc trực tràng với vùng da quanh hậu môn. Đây là hai bệnh khác nhau, mặc dù nứt kẽ hậu môn mạn tính có thể kèm viêm nhiễm, áp xe hoặc hình thành đường rò dưới da.
Nguyên nhân thường gặp
Nguyên nhân chủ yếu là phân khô cứng đi qua ống hậu môn, làm tổn thương lớp da tại đây. Khi tình trạng táo bón lặp đi lặp lại, vết rách liên tục bị kích thích, khó liền và có thể chuyển thành nứt kẽ hậu môn mạn tính.
Ngoài táo bón, bệnh còn có thể liên quan đến:
Tiêu chảy kéo dài hoặc đại tiện nhiều lần.
Thói quen rặn mạnh khi đi ngoài.
Viêm nhiễm vùng hậu môn và trực tràng.
Chấn thương do thủ thuật hậu môn không đúng cách.
Sinh nở, đặc biệt khi phải rặn nhiều.
Bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, lao, giang mai hoặc một số bệnh lý toàn thân khác.
Khi vết nứt gây đau, cơ thắt trong hậu môn thường phản xạ co chặt. Sự co thắt này làm giảm lưu thông huyết dịch tại chỗ, khiến vết nứt thiếu nuôi dưỡng và chậm lành. Đau, co thắt, thiếu máu nuôi và tổn thương lặp lại tạo thành một vòng tuần hoàn khiến bệnh kéo dài.
Biểu hiện thường gặp
Đau hậu môn
Đau là biểu hiện nổi bật nhất. Người bệnh thường đau ngay khi phân đi qua hậu môn, cảm giác bỏng rát hoặc đau như dao cắt. Sau khi đại tiện, cơn đau có thể giảm trong một thời gian ngắn rồi xuất hiện trở lại, kéo dài do cơ thắt hậu môn co thắt.
Chảy máu
Máu thường đỏ tươi, số lượng ít, có thể thành vệt trên bề mặt phân, dính vào giấy vệ sinh hoặc nhỏ vài giọt sau khi đại tiện.
Táo bón
Người bệnh vì sợ đau nên thường nhịn đi ngoài. Phân lưu lại lâu trong đại tràng càng trở nên khô cứng, khiến lần đại tiện sau đau nhiều hơn và vết nứt sâu hơn.
Ngứa và ẩm vùng hậu môn
Vết nứt mạn tính có thể tiết dịch, gây ẩm, ngứa, chàm hoặc kích ứng vùng da quanh hậu môn.
Trĩ lính gác 哨兵痔
Nứt kẽ hậu môn kéo dài có thể làm phần da ở đầu ngoài vết nứt phù nề và xơ hóa, tạo thành một mẩu da thừa nhỏ gọi là trĩ lính gác. Đây không phải là búi trĩ nội thông thường mà là một dấu hiệu gợi ý nứt kẽ hậu môn mạn tính.
Tam chứng của nứt kẽ hậu môn
Ở giai đoạn mạn tính, người bệnh có thể đồng thời xuất hiện ba tổn thương:
Vết nứt hoặc ổ loét cũ.
Nhú hậu môn phì đại ở đầu trong vết nứt.
Trĩ lính gác ở đầu ngoài vết nứt.
Ba biểu hiện này thường được gọi là tam chứng của nứt kẽ hậu môn.
Nứt kẽ hậu môn cấp tính và mạn tính
Nứt kẽ hậu môn cấp tính
Vết rách mới xuất hiện, bờ còn mềm, đáy nông, chưa có nhiều biến đổi xơ hóa. Nếu sớm làm mềm phân, giảm co thắt và giữ vệ sinh tại chỗ, vết nứt có khả năng liền lại.
Nứt kẽ hậu môn mạn tính
Vết nứt tồn tại lâu ngày, bờ dày và cứng, đáy sâu, có thể nhìn thấy sợi cơ thắt. Bệnh thường kèm theo nhú hậu môn phì đại, trĩ lính gác, viêm xoang hậu môn hoặc đường rò dưới da. Trường hợp này cần được bác sĩ chuyên khoa hậu môn – trực tràng thăm khám.
Nhận định của Trung y
Theo Trung y, nứt kẽ hậu môn thuộc phạm vi các chứng giang liệt, giang môn liệt hoặc tiện huyết. Bệnh chủ yếu liên quan đến táo nhiệt, thấp nhiệt và huyết hư tràng táo.
Táo nhiệt làm tổn hao tân dịch, khiến đại trường mất sự nhu nhuận, phân trở nên khô cứng. Khi đại tiện phải rặn mạnh, phân cứng làm tổn thương hậu môn, gây nứt và chảy máu.
Thấp nhiệt uất kết ở đại trường, dồn xuống hậu môn, có thể làm vùng nứt sưng đau, tiết dịch, lâu ngày khó liền.
Ở người cao tuổi, phụ nữ sau sinh, người bệnh lâu ngày hoặc cơ thể suy nhược, huyết và tân dịch không đầy đủ, đại trường mất sự nuôi dưỡng, sinh ra tràng táo. Phân khô cứng liên tục làm tổn thương hậu môn.
Nói tóm lại, bệnh tuy biểu hiện tại hậu môn nhưng thường có quan hệ mật thiết với công năng truyền tống của Đại trường, sự vận hóa của Tỳ, sự phân bố tân dịch và tình trạng khí huyết toàn thân.
Biện chứng luận trị
Thể táo hỏa tiện kết
Triệu chứng
Phân khô cứng, đại tiện khó, phải rặn nhiều; hậu môn đau dữ dội khi đi ngoài; sau khi đại tiện cơn đau kéo dài; máu đỏ tươi nhỏ giọt hoặc dính trên phân; miệng khô, họng khát, tâm phiền; lưỡi đỏ, rêu vàng khô; mạch sác.
Chứng cơ
Táo nhiệt uất kết ở trường vị, làm hao tổn tân dịch. Đại trường mất sự nhu nhuận, phân khô cứng làm tổn thương mạch lạc hậu môn.
Phép trị
Thanh nhiệt tả hỏa, nhuận táo thông tiện.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Chi tử kim hoa hoàn gia giảm. Việc sử dụng phương dược cần dựa trên thể trạng, mức độ táo bón và tình trạng tổn thương thực tế, không nên tự ý dùng kéo dài.
Thể thấp nhiệt hạ chú
Triệu chứng
Hậu môn sưng nóng, căng tức và đau; đại tiện khó chịu; có thể có dịch nhầy, máu hoặc dịch mủ; vùng nứt ẩm, dễ viêm; miệng đắng, người nặng nề; rêu lưỡi vàng dày hoặc vàng nhờn; mạch hoạt sác.
Chứng cơ
Thấp nhiệt uất kết ở Đại trường, dồn xuống hậu môn, làm khí huyết tại chỗ không thông, tổn thương khó liền.
Phép trị
Thanh nhiệt lợi thấp, giải độc, thông tiện.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng các phương thanh hóa thấp nhiệt gia giảm. Nếu vùng hậu môn sưng nóng, chảy dịch hoặc nghi có áp xe, cần khám chuyên khoa sớm, không chỉ điều trị bằng thuốc uống hoặc thuốc ngâm.
Thể huyết hư tràng táo
Triệu chứng
Phân khô, đại tiện khó; hậu môn đau và chảy ít máu; da khô, sắc mặt nhợt hoặc kém tươi; miệng khô; tâm phiền, ngủ kém; lưỡi đỏ nhạt hoặc đỏ, ít rêu; mạch tế.
Chứng cơ
Huyết hư, tân dịch bất túc, Đại trường mất sự nhu dưỡng, sinh ra tràng táo. Phân khô làm tổn thương hậu môn, vết nứt chậm liền.
Phép trị
Dưỡng huyết, sinh tân, nhuận táo thông tiện.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Ma nhân nhuận tràng hoàn hoặc Tế xuyên tiễn gia giảm.
Tế xuyên tiễn thiên về ôn Thận, ích tinh, nhuận tràng, thường thích hợp hơn với người cao tuổi hoặc người có biểu hiện Thận hư, tân dịch bất túc. Không nên sử dụng máy móc cho mọi trường hợp táo bón.
Điều trị bên ngoài theo Trung y
Các phương pháp ngâm rửa hoặc xông ngoài có thể hỗ trợ làm sạch vùng hậu môn, giảm khó chịu và giúp khí huyết tại chỗ lưu thông. Tuy nhiên, nước chỉ nên đủ ấm, dụng cụ phải sạch, không ngâm quá lâu và không sử dụng dược liệu gây kích ứng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Có thể tham khảo bài ngâm rửa gồm rau sam, trắc bách diệp, xuyên tiêu và phác tiêu. Dược liệu được sắc lấy nước, để nguội đến nhiệt độ thích hợp rồi dùng ngâm vùng hậu môn trong thời gian ngắn.
Rau sam có tác dụng thanh nhiệt giải độc.
Trắc bách diệp có tác dụng lương huyết, chỉ huyết.
Xuyên tiêu có tác dụng ôn trung, táo thấp, nhưng có tính kích thích, cần dùng thận trọng.
Phác tiêu có tác dụng nhuyễn kiên, thanh nhiệt, nhưng không nên dùng khi vùng da đang chảy máu nhiều, viêm loét sâu hoặc quá nhạy cảm.
Không nên xông hơi quá nóng vì có thể gây bỏng, làm sung huyết và khiến tổn thương nặng thêm. Khi vết nứt sâu, chảy máu, có mủ hoặc đau tăng, cần ngừng sử dụng và đi khám.
Châm cứu
Trong tài liệu Trung y, huyệt Trường Cường Đốc-1 và Bạch Hoàn Du Bàng quang-30 thường được đề cập nhằm điều hòa vùng hậu môn, giảm đau và hỗ trợ thông tiện.
Trường Cường Đốc-1 nằm dưới chóp xương cụt, gần hậu môn.
Bạch Hoàn Du Bàng quang-30 nằm ở vùng xương cùng.
Đây là những huyệt ở vị trí nhạy cảm, cần được thực hiện bởi người có chuyên môn. Không nên tự châm hoặc châm trực tiếp vào vùng đang viêm, sưng, chảy máu hay có áp xe.
Dưỡng sinh và phòng ngừa
Giữ phân mềm
Đây là điểm quan trọng nhất. Người bệnh nên uống đủ nước, tăng dần rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt. Nếu tăng chất xơ quá nhanh mà không uống đủ nước, phân có thể càng khô hoặc gây đầy bụng.
Tập thói quen đại tiện đều đặn
Nên đi đại tiện khi có nhu cầu, không nhịn lâu nhưng cũng không nên cố ngồi quá lâu. Tránh vừa đi ngoài vừa đọc sách hoặc sử dụng điện thoại.
Không rặn mạnh
Khi phân quá cứng, không nên cố sức rặn vì có thể làm vết nứt sâu thêm. Trường hợp táo bón kéo dài cần được bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn cách làm mềm phân phù hợp.
Giữ vệ sinh hậu môn
Sau khi đại tiện, có thể rửa nhẹ bằng nước sạch hoặc nước ấm, sau đó thấm khô bằng khăn mềm. Tránh chà xát mạnh, dùng giấy vệ sinh thô ráp hoặc các dung dịch sát khuẩn có nồng độ cao.
Ngâm nước ấm
Ngâm vùng hậu môn bằng nước ấm trong thời gian ngắn có thể giúp cơ thắt thư giãn, giảm đau và hỗ trợ lưu thông huyết dịch. Không dùng nước quá nóng.
Điều hòa ăn uống
Hạn chế rượu bia, thức ăn quá cay, chiên rán, khô cứng và các món dễ làm cơ thể táo nhiệt. Bữa ăn nên điều độ, không ăn quá nhiều thực phẩm tinh chế mà thiếu rau và chất xơ.
Vận động vừa sức
Đi bộ và vận động nhẹ giúp thúc đẩy nhu động ruột. Tránh ngồi lâu hoặc đứng yên một tư thế trong thời gian dài.
Giữ tinh thần thư thái
Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến hoạt động tiêu hóa và thói quen đại tiện. Nghỉ ngơi điều độ, ngủ đủ và giữ tinh thần ổn định có lợi cho quá trình hồi phục.
Phân biệt với một số bệnh thường gặp
Nứt da quanh hậu môn
Nứt da quanh hậu môn thường chỉ nằm ở lớp da nông, có thể xuất hiện nhiều vết quanh hậu môn, thường liên quan đến chàm, viêm da hoặc ngứa kéo dài. Đau thường nhẹ hơn và không có chu kỳ đau điển hình như nứt kẽ hậu môn.
Bệnh trĩ
Nứt kẽ hậu môn lấy đau làm biểu hiện chính, máu thường ít. Bệnh trĩ thường lấy chảy máu hoặc búi trĩ sa làm biểu hiện chính; chỉ đau dữ dội khi trĩ ngoại bị tắc mạch hoặc viêm.
Rò hậu môn
Rò hậu môn thường có một lỗ ngoài da, tái diễn sưng đau, chảy mủ hoặc dịch. Nứt kẽ hậu môn là vết rách ở ống hậu môn, thường liên quan chặt chẽ với đại tiện.
Bệnh Crohn và viêm loét đại tràng
Nếu vết nứt nằm ở vị trí bất thường, xuất hiện nhiều vết, ít đau nhưng kéo dài, kèm tiêu chảy, đau bụng, sụt cân, phân có máu hoặc mủ, cần kiểm tra các bệnh viêm ruột.
Khi nào cần đi khám
Cần đến cơ sở y tế khi có một trong những biểu hiện sau:
Đau dữ dội hoặc đau kéo dài nhiều ngày.
Chảy máu lặp lại hoặc lượng máu tăng.
Sưng nóng, chảy mủ, sốt hoặc nghi có áp xe.
Vết nứt không cải thiện sau một thời gian điều chỉnh đại tiện.
Nứt ở nhiều vị trí hoặc nằm lệch sang hai bên hậu môn.
Kèm tiêu chảy kéo dài, đau bụng, sút cân hoặc phân có mủ máu.
Người bệnh có tiền sử Crohn, viêm loét đại tràng, lao, bệnh lây truyền qua đường tình dục hoặc suy giảm miễn dịch.
Nguyên tắc điều trị
Nứt kẽ hậu môn mới phát thường được ưu tiên điều trị bảo tồn bằng cách làm mềm phân, giảm đau, thư giãn cơ thắt, ngâm nước ấm và chăm sóc vệ sinh.
Nứt kẽ hậu môn mạn tính có bờ xơ cứng, trĩ lính gác, nhú hậu môn phì đại hoặc hẹp ống hậu môn cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá. Một số trường hợp có thể cần thuốc giãn cơ thắt tại chỗ, tiêm thuốc chuyên khoa hoặc phẫu thuật.
Không nên tự áp dụng các phương pháp nong hậu môn, tiêm thuốc quanh hậu môn, sử dụng hóa chất sát khuẩn đậm đặc hoặc châm kim sâu vào vùng hậu môn. Những biện pháp này có thể gây chảy máu, nhiễm trùng, áp xe hoặc tổn thương cơ thắt.
Nói tóm lại
Nứt kẽ hậu môn phần nhiều bắt đầu từ táo bón và phân khô cứng. Theo Trung y, bệnh thường liên quan đến táo nhiệt, thấp nhiệt hoặc huyết hư tràng táo. Điều trị cần đồng thời làm mềm phân, điều hòa công năng Đại trường, giảm co thắt và bảo vệ tổn thương tại chỗ.
Dưỡng sinh có ý nghĩa quan trọng, nhưng không thay thế việc thăm khám khi bệnh kéo dài, đau nhiều, chảy máu tái diễn hoặc có dấu hiệu nhiễm khuẩn. Phát hiện và xử lý sớm giúp hạn chế vết nứt chuyển thành mạn tính, hình thành trĩ lính gác, nhú hậu môn phì đại hoặc các biến chứng khác.
Trường Xuân biên soạn