Nhọt mũi
Những tài liệu tham khảo:
Vì sao vùng da quanh chóp mũi và tiền đình mũi dễ bị nổi mụn nhọt?
Mụn nhọt ở mũi là tình trạng viêm nhiễm cấp tính của tuyến bã nhờn hoặc nang lông ở tiền đình mũi hoặc đầu mũi. Vùng da quanh chóp mũi và tiền đình mũi là phần tiếp nối của da mũi bên ngoài, được bao phủ bởi lông mũi và có nhiều tuyến bã nhờn, tuyến mồ hôi và nang lông nên rất dễ bị nổi mụn nhọt. Do vùng này thiếu mô dưới da, da và sụn kết hợp trực tiếp và chặt chẽ với nhau nên khi bị nhọt ở đây sẽ gây đau nhức dữ dội.
Tại sao không thể nặn mụn nhọt ở mũi một cách tuỳ tiện?
Do các tĩnh mạch trên mặt không có van nên máu có thể lưu thông lên xuống. Nếu nhọt bị chèn ép, nhiễm trùng có thể lan dọc theo mạng lưới mạch máu phong phú của tiền đình mũi và môi trên, chảy vào tĩnh mạch bên trong qua các tĩnh mạch nhỏ và chảy ngược lại qua các tĩnh mạch mắt trên và dưới vào xoang hang, gây ra biến chứng nội sọ nghiêm trọng.
Biến chứng phổ biến nhất của nhọt mũi là viêm mô tế bào trên mặt. Sưng lan tỏa cục bộ có thể lan đến môi trên, má, mí mắt và vòm miệng, kèm theo đau nhói dữ dội, khó chịu toàn thân, sốt và táo bón.
Biến chứng lâm sàng nghiêm trọng nhất là viêm tắc tĩnh mạch xoang hang. Bệnh nhân có thể bị ớn lạnh thứ phát, sốt cao loại hình thỉ trương (dao động lớn), nhức đầu dữ dội, phù mí mắt và kết mạc ở bên bị ảnh hưởng, lồi mắt, rối loạn vận động và thậm chí mù lòa, giãn tĩnh mạch đáy mắt và phù gai thị. Nếu không điều trị kịp thời sẽ bị di chứng bên đối diện, nguy hiểm đến tính mạng, để lại di chứng não và mắt. Do đó, nhọt mũi không thể được nặn ra một cách tuỳ tiện.
Nhọt mũi
Mụn nhọt ở mũi là tình trạng viêm nhiễm cục bộ của nang lông tiền đình mũi, tuyến bã và tuyến mồ hôi. Nó cũng có thể xảy ra trên chóp mũi và cánh mũi.
Nguyên nhân bệnh
Chủ yếu là do thói quen ngoáy mũi hoặc nhổ lông mũi, hoặc do kích thích tiết dịch mũi, vi khuẩn từ gốc nang lông xâm nhập vào mô dưới da, hình thành ổ nhiễm trùng mủ tại chỗ. Những người bị bệnh tiểu đường hoặc suy nhược cơ thể thường gặp hơn và dễ bị tái phát. Phần lớn vi khuẩn gây bệnh là cầu khuẩn chùm nho màu vàng (Tụ cầu vàng) Staphylococcus aureus.
Biểu hiện lâm sàng
Cơn đau cục bộ rõ ràng và có thể kèm theo sốt nhẹ. Trong những trường hợp nghiêm trọng, sưng thũng xảy ra ở môi trên và má của bên bị ảnh hưởng, kèm theo ớn lạnh, sốt và toàn thân gây khó chịu. Khám thấy một bên tiền đình mũi có khối phồng giống như gò, xung quanh thâm nhiễm cứng, đỏ, hạch dưới hàm thường sưng đau. Khi nhọt đã chín mùi, có thể nhìn thấy các nút mủ màu vàng, phần lớn sẽ vỡ và lành trong vòng một tuần.
Do mũi có nhiều mạch máu, thông với xoang hang nên thuộc “Nguy hiểm tam giác khu” (危险三角区) là tam giác nguy hiểm của khuôn mặt. Các biến chứng nghiêm trọng như huyết khối xoang hang và nhiễm trùng huyết có thể xảy ra khi nhọt ở mũi phát triển hoặc bị nặn ra.
【Tổng quan】
Có nhiều ghi chép trong y văn yhct về nguyên nhân và triệu chứng của nhọt mũi. Ví dụ, {Y Tông Kim Giám ·Ngoại Khoa Tâm Pháp Yếu Quyết viết: “Tỵ đinh sinh tại tỵ khổng nội, tỵ khiếu thũng tắc, trướng thống dẫn não môn, thậm tắc thần tư câu tác phù thũng, do phế kinh hoả độc ninh kết nhi thành” (鼻疔生在鼻孔内，鼻窍肿塞、胀痛引脑门，甚则唇腮俱作浮肿，由肺经火毒拧结而成。)Nhọt mũi phát sinh trong lỗ mũi, lỗ mũi bị sưng và nghẹt, sưng đau dẫn đến trán, thậm chí cả môi và má cũng sưng, là do hoả độc của phế kinh gây ra. Nhọt mũi là chứng nhọt, nhọt mọc ở chóp mũi, cánh mũi, tiền đình mũi. Hình dạng của nó nhỏ và cứng giống như một cái đinh có mũ, bên trên có những nốt mủ, giống như hạt tiêu. {Ngoại khoa Chứng trị Toàn thư} quyển 4 viết: “Đinh sang giả, ngôn kỳ sang hình đinh cái chi trạng dã” (疔疮者，言其疮形如钉盖之状也。) Mụn nhọt, là nói đến mụn nhọt có dạng như đầu đinh. Nhọt này sau vài ngày sẽ vỡ, chảy mủ và tự lành. Nếu tà độc mãnh liệt hoặc xử lý không thoả đáng có thể chuyển thành chứng mụn nhọt rất nguy hiểm.
【Nguyên nhân】
Bệnh này đa số do ngoáy mũi, nhổ lông mũi v.v… làm tổn thương da, phong nhiệt tà độc nhân cơ hội xâm nhập vào bên trong phổi, nội ngoại tà độc tụ ở lỗ mũi, nung nấu da thịt gây bệnh. Hoặc do ăn quá nhiều thực phẩm cao lương mỹ vị, thực phẩm nướng sào cay nồng, dẫn đến hỏa độc tích tụ, theo kinh mạch xâm phạm mũi. {Tố vấn Sinh Khí Thông Thiên Luận} viết: “Cao lương chi biến, túc sinh đại liệu” (膏梁之变，足生大疗.) Ăn uống không tiết độ đễ sinh mụn nhọt.)
Đầu là nơi bắt đầu của chư dương, và mũi là nơi các mạch máu tụ lại, và các mạch lạc được kết nối với các não. Nếu hỏa độc hung mãnh, chính khí yếu, hoặc không chữa sớm, chữa sai, nặn nhọt tuỳ tiện, sẽ khiến tà độc lan rộng, xâm nhập doanh huyết, xâm nhập màng tim mà hình thành hội chứng cực kỳ nguy hiểm gọi là tẩu hoàng*.
【Biểu hiện lâm sàng】
Biểu hiện sơ khởi là đỏ cục bộ, tê hoặc ngứa ở mũi ngoài, sau đó dần dần phồng lên, giống như hạt kê, lâu dần to ra như mắt hạt tiêu, nóng và hơi đau, rễ và chân cứng, giống như móng tay. Sau 3 đến 5 ngày, trên đỉnh vết loét xuất hiện những nốt mủ vàng, phần rễ mềm ở đỉnh, có mủ chảy ra từ vết loét, vết sưng tấy giảm dần và lành lại. Triệu chứng toàn thân chung không rõ ràng, hoặc kèm theo nhức đầu, sợ lạnh, nóng dữ dội, toàn thân mệt mỏi, chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi trắng hoặc vàng, mạch sác. Nếu nhiệt độc ứ trệ vào trong thì đầu nhọt tím sẫm, mặt trên lõm xuống không có mủ, rễ và chân nhọt mềm, mũi sưng như chai lọ, mắt nhắm nghiền, đầu đau như búa bổ, kèm theo sốt cao, bứt rứt, buồn nôn, hôn mê, mê sảng, co giật và ngất, khát nước và táo bón, chất lưỡi đỏ tươi, rêu vàng khô dày, mạch hồng sác là chứng trạng nguy hiểm của chứng tẩu hoàng. {Sang Dương Kinh Nghiệm Toàn Thư} Quyển 2 viết: “Đinh sang sơ sinh thời hồng nhuyễn ôn hoà, hốt nhiên đỉnh hãm hắc, vị chi tẩu hoàng, thử chứng nguy hĩ.” (疔疮初生时，红软温和，忽然顶陷黑，谓之走癀，此症危矣。)
Bệnh nhọt khi mới phát có màu đỏ, hơi mềm, sau đột nhiên mặt trên lõm vào và có màu đen, gọi là tẩu hoàng, bệnh này rất nguy hiểm.
Phân tích chứng: Hỏa nhiệt tà độc xâm phạm ứ trệ trong mũi, hun đốt da thịt làm cho khí huyết ngưng trệ, tụ lại thành nhọt. Do đó, thấy cục bộ sưng đỏ như hạt kê và hạt tiêu, sưng nóng và đau. Nhiệt và chất độc tích tụ lâu ngày khiến da bị hun nóng và thối rữa thành mủ.{Linh khu ·Ung Thư Thiên} viết: “Đại nhiệt bất chỉ, nhiệt thắng, tắc nhục hủ, nhục hủ tắc vi nùng.” (大热不止，热胜，则肉腐、肉腐则为脓。) Đại nhiệt không ngừng, nếu nhiệt lấn át thì thịt sẽ thối rữa, thịt thối rữa sẽ thành mủ. Mụn mủ vỡ hết sưng và tự lành. Là quá trình của chứng nhọt ở mũi tiến triển thuận lợi.
Nếu nhiệt độc mãnh liệt, thiện không thắng tà, dẫn đến tà độc hãm vào trong sẽ thấy mũi sưng bóng như chai lọ, bao mắt sưng húp, sau đó nhiệt sẽ xâm nhập dinh huyết phận, xâm phạm đến tâm bào (màng tim) làm cho bệnh nhân hôn mê nói nhảm, vật vã nôn oẹ. Chất lưỡi đỏ thẫm, rêu lưỡi dày, màu vàng khô, mạch hồng sác, là hội chứng nhiệt mãnh liệt. Vì chính khí suy yếu, không thải được chất độc ra ngoài mà lại xâm nhập vào trong nên đầu mụn nhọt có màu sẫm, lõm xuống và không có mủ, đó là nghịch chứng của mụn nhọt ở mũi.
【Mô tả chẩn đoán】
Căn cứ vào đặc điểm cục bộ mũi sưng đỏ và đau, bám rễ chặt, cứng như đinh, trên đỉnh có những nốt mủ nhỏ màu vàng trắng là có thể xác chẩn bệnh.
[Hướng dẫn điều trị]
1/ Điều trị nội khoa.
Trị pháp: Sơ phong thanh nhiệt, giải độc tiêu thũng.
Xử phương: Ngũ vị tiêu độc ẩm. Trong phương có Kim ngân, Dã cúc hoa, Thanh thiên quý thanh nhiệt giải độc, Bồ công anh, Tử hoa địa đinh, đắng lạnh trừ nhiệt tiêu thũng. Nếu đau nhiều, gia Quy vĩ, Xích thược, Đan bì hỗ trợ hoạt huyết giảm đau. Nếu hình thành mụn mủ nhưng không vỡ, gia Xuyên sơn giáp (hiện nay không dùng) Tạo giác thích để hỗ trợ tiêu thũng phá vỡ mụn mủ. Nếu sợ lạnh phát sốt, phối với Liên kiều, Kinh giới , Phòng phong để sơ phong giải biểu. Nếu tình trạng bệnh nghiêm trọng, có thể dùng thang Hoàng liên giải độc gia Tang bạch bì, Thạch cao sống, Thiên hoa phấn. Có thể uống thành dược như hoàn Ngưu hoàng giải độc. Tà độc rất mạnh, hàm vào dinh huyết phận, xuất hiện hội chứng tẩu hoàng, điều trị nên dùng phép: Tiết nhiệt giải độc, thanh doanh lương huyết, có thể dùng thang Hoàng liên giải độc, như thang Tê giác địa hoàng. Hai phương hợp lại để khổ hàn tiết nhiệt (đắng lạnh giải nóng), mát máu giải độc, đồng thời uống Lục thần hoàn, mỗi lần 10 viên, ngày 3 lần.
Nếu bệnh tiến triển nặng thêm, xuất hiện hôn mê, mê sảng thì uống thêm An cung ngưu hoàng hoàn hoặc Tử tuyết đan để thanh tâm khai khiếu, trị co giật, trị phong. Nếu diễn biến bệnh kéo dài, khí âm bị tổn thương, mạch nhược thì nên dùng Sinh mạch tán để bổ ích khí và âm.
Các vị thuốc: Có thể dùng Dã cúc hoa, Dương đề thảo, Li đầu thảo, Lương phấn thảo mỗi vị từ 30~60g, sắc lấy nước uống. Cũng có thể dùng Phiên bạch thảo, Quỷ châm thảo, Địa đinh mỗi vị 30g, sắc với nước, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, tiêu sưng, tiêu mủ.
(2) Xử lý bên ngoài:
①Lấy bã thuốc uống, sắc lấy nước thuốc bôi lên chỗ bị đau.
② Bôi thuốc mỡ Ngọc lộ và thuốc mỡ Kim hoàng lên vùng bị ảnh hưởng, hoặc bôi bột Tử kim đĩnh và Tứ hoàng tán hoà với nước.
③Lựa chọn Dã cúc hoa, hoa và lá Phù dung, Khổ địa đảm, Ngư tinh thảo… tán nhuyễn để đắp ngoài.
④ Nếu phssfn đỉnh nhọt mềm, sau khi sát trùng cục bộ, dùng lưỡi dao sắc đâm vào đầu mủ ( để mủ chảy ra ngoài).
【Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe】
(1) Tất cả việc nặn, chạm, chích, châm, rạch và dẫn lưu sớm đều là cấm kỵ, để tránh lửa và độc tà lan toả theo kinh mạch, nhiễm trùng huyết, xâm nhập doanh huyết phận và xâm phạm tâm bào.
(2) Tránh ăn nhiều gia vị và thịt mặn, nên ăn nhiều rau và uống nhiều nước.
(3) Từ bỏ thói quen ngoáy mũi và nhổ lông mũi, chữa triệt để các bệnh về mũi, giữ vệ sinh vùng mũi trước, nâng cao khả năng chống chọi với bệnh tật của cơ thể.
*Đinh sang tẩu hoàng là một tên bệnh. Là chứng nguy hiểm do đinh độc xâm nhập huyết phận. Độc của mụn nhọt nhanh chóng tẩu tán mà xâm nhập vào huyết phận, khiến cơ thể rét run và sốt cao, thần trí mê man là những chứng trạng nguy hiểm. Nguyên nhân thường do đinh sang quá độc cộng thêm chính khí bên trong hư tổn.
Ly Nguyễn Nghị
8/22/2023