Khái niệm
Ngứa hậu môn là cảm giác ngứa, châm chích, nóng rát hoặc khó chịu xuất hiện ở vùng da quanh hậu môn. Đây không phải là một bệnh riêng biệt trong mọi trường hợp, mà thường là triệu chứng của nhiều tình trạng khác nhau ở da, đường tiêu hóa, hậu môn – trực tràng hoặc toàn thân.
Cơn ngứa có thể chỉ thoáng qua, nhưng cũng có thể kéo dài, tái phát nhiều lần và trở thành ngứa hậu môn mạn tính. Khi người bệnh gãi nhiều, da quanh hậu môn dễ bị trầy xước, chảy máu, dày sần, nứt nẻ hoặc chàm hóa, khiến cảm giác ngứa càng nặng hơn.
Phân loại
Ngứa hậu môn có thể chia thành hai loại chính.
Ngứa hậu môn nguyên phát
Không xác định được nguyên nhân rõ ràng sau khi đã thăm khám. Bệnh thường kéo dài, dễ tái phát và khó điều trị hơn.
Ngứa hậu môn thứ phát
Có nguyên nhân cụ thể như trĩ, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn, chàm, nhiễm nấm, giun kim, tiêu chảy hoặc đại tiện không tự chủ. Khi xử lý đúng nguyên nhân, triệu chứng thường cải thiện rõ.
Nguyên nhân gây ngứa hậu môn
Bệnh hậu môn – trực tràng
Trĩ nội sa, trĩ ngoại viêm, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn, sa trực tràng, polyp trực tràng và đại tiện không tự chủ đều có thể làm vùng hậu môn ẩm ướt, tiết dịch hoặc dính phân, từ đó kích thích da và gây ngứa.
Bệnh da liễu
Chàm hậu môn, viêm da tiếp xúc, viêm da thần kinh, nấm da, vảy nến, viêm nang lông hoặc viêm da tiết bã có thể biểu hiện ở vùng hậu môn.
Nhiễm ký sinh trùng
Giun kim là nguyên nhân thường gặp ở trẻ em. Cơn ngứa thường tăng rõ vào ban đêm. Rận mu cũng có thể lan đến vùng quanh hậu môn và gây ngứa.
Vệ sinh chưa phù hợp
Phân hoặc dịch nhầy còn sót lại có thể kích thích da. Ngược lại, rửa quá nhiều lần, chà xát mạnh, dùng xà phòng, nước hoa, khăn ướt có hương liệu hoặc dung dịch sát khuẩn cũng làm tổn thương hàng rào bảo vệ da.
Tiêu chảy và táo bón
Tiêu chảy làm vùng hậu môn thường xuyên ẩm và tiếp xúc với các chất kích thích trong phân. Táo bón, phân khô và rặn mạnh có thể gây nứt, trĩ hoặc tổn thương da quanh hậu môn.
Quần áo và môi trường
Quần lót quá chật, chất liệu bí, mồ hôi nhiều, thời tiết nóng ẩm hoặc ma sát kéo dài có thể làm bệnh nặng thêm.
Dị ứng và kích ứng
Một số người có thể phản ứng với thuốc bôi, chất tẩy rửa, hóa chất nhuộm vải, giấy vệ sinh, băng vệ sinh hoặc các sản phẩm chăm sóc cá nhân.
Bệnh toàn thân
Đái tháo đường, bệnh gan mật, bệnh thận, bệnh về máu và một số rối loạn chuyển hóa có thể gây ngứa toàn thân hoặc làm vùng hậu môn dễ viêm nhiễm hơn.
Yếu tố tinh thần
Căng thẳng, lo âu, mất ngủ và mệt mỏi kéo dài có thể làm cảm giác ngứa tăng lên. Tuy nhiên, không nên vội quy mọi trường hợp ngứa kéo dài cho yếu tố tâm lý khi chưa loại trừ các nguyên nhân thực thể.
Biểu hiện lâm sàng
Ban đầu, người bệnh thường chỉ cảm thấy ngứa nhẹ hoặc khó chịu ở một vùng nhỏ quanh hậu môn. Cơn ngứa có thể xuất hiện từng đợt, tăng vào ban đêm, sau khi đi đại tiện, khi ra nhiều mồ hôi hoặc sau khi dùng thức ăn kích thích.
Khi bệnh kéo dài, có thể xuất hiện:
Da quanh hậu môn đỏ hoặc sẫm màu.
Vết gãi, trầy xước và vảy máu.
Da khô, thô ráp, dày sần hoặc liken hóa.
Các vết nứt tỏa quanh hậu môn.
Cảm giác nóng rát, đau hoặc như côn trùng bò.
Ẩm ướt, rỉ dịch hoặc có mùi nếu kèm viêm nhiễm.
Mất ngủ, mệt mỏi và tinh thần khó chịu do ngứa kéo dài.
Vòng tuần hoàn ngứa và gãi
Ngứa khiến người bệnh gãi. Gãi làm da tổn thương và giải phóng thêm các chất trung gian gây viêm. Tổn thương da lại khiến vùng hậu môn nhạy cảm hơn, từ đó gây ngứa nhiều hơn.
Vì vậy, cắt đứt vòng tuần hoàn ngứa – gãi là một nguyên tắc quan trọng trong điều trị.
Chẩn đoán
Chẩn đoán ngứa hậu môn không chỉ căn cứ vào mức độ ngứa mà cần tìm nguyên nhân gây bệnh.
Bác sĩ có thể hỏi về:
Thời điểm ngứa xuất hiện.
Ngứa nhiều ban ngày hay ban đêm.
Tình trạng đại tiện, táo bón hoặc tiêu chảy.
Máu, dịch nhầy hoặc mủ ở hậu môn.
Các loại thuốc và sản phẩm đang sử dụng.
Tiền sử dị ứng, đái tháo đường hoặc bệnh hậu môn – trực tràng.
Ở trẻ em, cần lưu ý khả năng nhiễm giun kim. Khi có tổn thương da bất thường, bác sĩ có thể kiểm tra nấm, vi khuẩn hoặc xem xét các bệnh da liễu khác.
Phân biệt một số nguyên nhân thường gặp
Chàm hậu môn
Tổn thương thường đa dạng, gồm ban đỏ, mụn sẩn, mụn nước, rỉ dịch, đóng vảy hoặc dày da. Bệnh thường tái phát và ngứa nhiều.
Viêm da thần kinh
Da dày, nổi rõ các đường vân và có dạng liken hóa. Tổn thương thường tương đối khu trú, ít rỉ dịch.
Nấm da
Tổn thương có thể lan thành mảng, bờ tương đối rõ, kèm bong vảy. Bôi corticosteroid không đúng cách có thể làm tổn thương lan rộng và khó nhận biết.
Giun kim
Ngứa nổi bật vào ban đêm, thường gặp ở trẻ em, có thể làm trẻ ngủ không yên và thường xuyên gãi hậu môn.
Trĩ và rò hậu môn
Trĩ có thể gây chảy máu, sa búi trĩ hoặc tiết dịch. Rò hậu môn thường có lỗ rò, tái diễn sưng đau và chảy mủ.
Ngứa do bệnh toàn thân
Thường không chỉ giới hạn ở hậu môn mà còn xuất hiện ở thân mình hoặc tay chân. Người bệnh có thể kèm vàng da, phù, khát nhiều, tiểu nhiều hoặc các biểu hiện toàn thân khác.
Nhận định của Trung y
Trong Trung y, ngứa phần nhiều thuộc phạm vi chứng Phong dương 风痒. Nội kinh có ý cho rằng các chứng ngứa ngoài da thường liên quan đến phong tà.
Bệnh có thể do ngoại phong kết hợp với thấp và nhiệt xâm nhập vào bì phu, làm khí huyết tại chỗ không điều hòa. Cũng có thể do huyết hư, da không được nuôi dưỡng, từ đó sinh phong và phát ngứa.
Cổ nhân có câu:
Huyết hư sinh phong, phong thịnh tắc dương.
Nghĩa là huyết hư có thể sinh phong, phong thịnh thì phát ngứa.
Đối với ngứa hậu môn, nguyên nhân thường liên quan đến:
Phong nhiệt uất kết ở bì phu.
Phong thấp nhiệt dồn xuống hậu môn.
Tỳ hư sinh thấp, vùng hậu môn thường xuyên ẩm.
Huyết hư sinh phong, da khô và ngứa kéo dài.
Đại trường thấp nhiệt hoặc các bệnh hậu môn – trực tràng làm dịch tiết kích thích da.
Nói tóm lại, bệnh biểu hiện tại vùng hậu môn nhưng có quan hệ mật thiết với Tỳ, Đại trường, Can huyết và sự lưu hành của khí huyết.
Biện chứng luận trị
Thể phong nhiệt uất kết
Triệu chứng
Hậu môn nóng rát, ngứa dữ dội; da đỏ, có vết gãi hoặc chảy ít máu; cơn ngứa tăng khi ăn cay, uống rượu hoặc khi cơ thể nóng; có thể kèm miệng khô, tâm phiền, táo bón, tiểu vàng; lưỡi đỏ, rêu vàng; mạch sác.
Chứng cơ
Phong nhiệt uất kết ở bì phu, nhiệt làm da nóng đỏ, phong làm ngứa và lan chuyển không cố định.
Phép trị
Sơ phong, thanh nhiệt, tả hỏa, chỉ dương.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Long đởm tả can thang gia giảm.
Nếu ngứa nhiều, có thể gia Khổ sâm, Bạch tiên bì, Địa phu tử.
Nếu táo bón, có thể phối hợp các vị thanh nhiệt, nhuận tràng thích hợp.
Nếu vùng da đang khô và nứt nhiều, không nên dùng thuốc đắng lạnh quá mức hoặc kéo dài vì có thể làm tổn thương tân dịch.
Thể phong thấp nhiệt
Triệu chứng
Hậu môn ngứa, ẩm ướt, nặng tức; da có thể đỏ, rỉ dịch hoặc chàm hóa; người nặng nề, bụng đầy, đại tiện không điều hòa; rêu lưỡi vàng hoặc trắng nhờn; mạch nhu hoạt hoặc hoạt sác.
Chứng cơ
Phong, thấp và nhiệt cùng uất ở da. Thấp khiến vùng hậu môn ẩm và rỉ dịch; nhiệt gây đỏ, nóng; phong gây ngứa.
Phép trị
Sơ phong, thanh nhiệt, kiện Tỳ, trừ thấp, chỉ dương.
Phương thang
Có thể sử dụng Tiêu phong tán gia giảm.
Nếu thấp rõ, có thể gia Thổ phục linh, Ý dĩ nhân, Xa tiền tử.
Nếu ngứa nhiều, có thể gia Bạch tiên bì, Địa phu tử, Khổ sâm.
Nếu kèm tiêu chảy hoặc Tỳ hư, cần phối hợp các vị kiện Tỳ, không nên chỉ dùng thuốc thanh nhiệt lợi thấp.
Thể Tỳ hư thấp thịnh
Triệu chứng
Hậu môn ngứa âm ỉ, thường xuyên ẩm, dịch tiết trong hoặc hơi đục; bệnh tái phát nhiều lần; ăn kém, bụng đầy, người mệt, đại tiện lỏng hoặc phân không thành khuôn; lưỡi nhạt, rêu trắng nhờn; mạch nhu hoãn.
Chứng cơ
Tỳ khí hư, vận hóa thủy thấp không tốt, thấp tà dồn xuống Đại trường và vùng hậu môn.
Phép trị
Kiện Tỳ, hóa thấp, chỉ dương.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Sâm linh bạch truật tán hoặc Trừ thấp vị linh thang gia giảm.
Thể huyết hư sinh phong
Triệu chứng
Ngứa kéo dài, da hậu môn khô, thô ráp, dày và nứt nẻ; rỉ dịch ít; ngứa tăng về đêm; có thể lan đến bìu hoặc vùng âm hộ; người gầy, chóng mặt, ngủ kém, miệng khô; lưỡi nhạt đỏ hoặc đỏ, ít rêu; mạch tế.
Chứng cơ
Huyết và tân dịch bất túc, da mất sự nuôi dưỡng, sinh phong hóa táo.
Phép trị
Dưỡng huyết, nhuận táo, khu phong, chỉ dương.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Đương quy ẩm tử gia giảm.
Nếu da rất khô, có thể phối hợp Sinh địa, Huyền sâm, Mạch môn.
Nếu ngứa nhiều, có thể phối hợp Bạch tiên bì, Thuyền thoái, Địa phu tử.
Điều trị bên ngoài theo Trung y
Thuốc rửa ngoài có thể hỗ trợ giảm ngứa và làm sạch vùng hậu môn, nhưng phải căn cứ vào tình trạng da.
Khi da đỏ, nóng, ẩm và rỉ dịch, có thể tham khảo Khổ sâm, Hoàng bá, Địa phu tử, Bạch tiên bì sắc nước rửa ngoài.
Khi da khô, nứt và dày, không nên dùng quá nhiều vị đắng lạnh, táo thấp. Có thể phối hợp các vị dưỡng huyết, nhuận da.
Nước thuốc chỉ nên đủ ấm hoặc để nguội, không dùng khi còn nóng. Sau khi rửa phải thấm khô nhẹ nhàng.
Không nên tự bôi các loại bột hoặc thuốc mỡ có thành phần không rõ ràng. Một số chất khoáng, thuốc có tính ăn mòn hoặc kích thích có thể gây bỏng và viêm da tiếp xúc.
Châm cứu
Châm cứu có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ nhằm khu phong, thanh nhiệt, dưỡng huyết và giảm ngứa.
Huyệt thường dùng
Trường cường Đốc-1: Điều trị các bệnh vùng hậu môn.
Khúc trì Đại trường-11: Thanh nhiệt, khu phong, chỉ dương.
Hợp cốc Đại trường-4: Sơ phong, thanh nhiệt.
Huyết hải Tỳ-10: Lương huyết, hoạt huyết, trị ngứa ngoài da.
Tam âm giao Tỳ-6: Kiện Tỳ, dưỡng huyết, hóa thấp.
Túc tam lý Vị-36: Kiện Tỳ, ích khí.
Đại chùy Đốc-14: Thanh nhiệt, điều hòa vệ khí.
Không nên tự dùng mai hoa châm gõ trực tiếp quanh hậu môn, chích máu, tiêm phong bế hoặc châm sâu vào vùng đang viêm, trợt loét. Những thủ thuật này có nguy cơ chảy máu, đau và nhiễm khuẩn.
Nguyên tắc điều trị theo y học hiện đại
Tìm và xử lý nguyên nhân
Đây là bước quan trọng nhất. Cần điều trị trĩ, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn, tiêu chảy, giun kim, nhiễm nấm, chàm hoặc các bệnh toàn thân nếu có.
Chăm sóc da đúng cách
Rửa nhẹ bằng nước sạch hoặc nước ấm vừa phải sau khi đại tiện. Không dùng nước quá nóng, xà phòng thơm, cồn hoặc dung dịch sát khuẩn mạnh.
Sau khi rửa, dùng khăn mềm thấm khô. Không chà xát.
Giảm ẩm
Mặc quần lót cotton, rộng và thoáng. Thay quần lót khi bị ẩm. Tránh mặc quần quá chật hoặc ngồi lâu trong quần áo ướt mồ hôi.
Giảm ngứa
Có thể dùng khăn sạch thấm nước mát, đắp nhẹ trong vài phút. Không áp nước đá trực tiếp lên da.
Thuốc bôi cần được lựa chọn theo nguyên nhân. Thuốc điều trị nấm, viêm da hoặc nhiễm khuẩn không thể thay thế cho nhau.
Corticosteroid bôi ngoài
Corticosteroid có thể được bác sĩ chỉ định trong một số trường hợp viêm da, nhưng cần dùng loại có độ mạnh phù hợp và trong thời gian ngắn. Tự dùng thuốc mạnh hoặc dùng kéo dài quanh hậu môn có thể gây teo da, rạn da, giãn mạch, nhiễm nấm hoặc che lấp triệu chứng bệnh khác.
Kháng sinh
Chỉ sử dụng khi có bằng chứng nhiễm khuẩn và theo chỉ định chuyên môn. Dùng kháng sinh không cần thiết có thể làm rối loạn hệ vi sinh và khiến tình trạng nấm hoặc kích ứng nặng hơn.
Không nên tự áp dụng các phương pháp xâm lấn
Tiêm hóa chất dưới da, phá hủy đầu mút thần kinh, phong bế, phẫu thuật cắt da, xạ trị hoặc các thủ thuật quanh hậu môn chỉ được cân nhắc trong những trường hợp rất đặc biệt tại cơ sở chuyên khoa. Đây không phải là biện pháp điều trị thông thường cho ngứa hậu môn.
Phòng ngừa
Điều trị sớm bệnh hậu môn – trực tràng
Trĩ, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn, tiêu chảy và đại tiện không tự chủ cần được điều trị để giảm dịch tiết và kích thích da.
Giữ vệ sinh vừa phải
Giữ hậu môn sạch nhưng không rửa quá mức. Sau khi đại tiện, rửa nhẹ rồi thấm khô.
Không gãi
Khi ngứa, có thể chườm mát hoặc ấn nhẹ qua lớp quần áo thay vì gãi trực tiếp.
Chọn quần lót phù hợp
Nên dùng quần lót cotton, mềm, rộng và thấm hút tốt. Thay quần lót mỗi ngày hoặc khi bị ẩm.
Điều hòa đại tiện
Giữ phân mềm, tránh táo bón nhưng cũng phải điều trị tiêu chảy. Không ngồi trong nhà vệ sinh quá lâu và không rặn mạnh.
Hạn chế chất kích thích
Một số người thấy triệu chứng tăng sau khi dùng thức ăn cay, rượu, cà phê hoặc trà đặc. Có thể giảm những thực phẩm này và theo dõi đáp ứng.
Không cần kiêng tuyệt đối hải sản nếu chưa xác định có dị ứng hoặc thấy rõ bệnh tái phát sau khi ăn.
Tránh sản phẩm có hương liệu
Hạn chế khăn ướt thơm, xà phòng thơm, phấn thơm, nước hoa và các sản phẩm vệ sinh có nhiều thành phần hóa học.
Giữ tinh thần ổn định
Ngủ đủ, giảm căng thẳng và vận động điều độ có thể giúp hạn chế cảm giác ngứa tăng do thần kinh căng thẳng.
Khi nào cần đi khám?
Ngứa kéo dài trên vài tuần hoặc tái phát nhiều lần.
Ngứa dữ dội làm mất ngủ.
Da quanh hậu môn sưng, đau, chảy mủ hoặc có mùi.
Có chảy máu, khối sa, lỗ rò hoặc vết loét.
Ngứa nổi bật về đêm, nghi nhiễm giun kim.
Có tiêu chảy kéo dài, sút cân hoặc phân lẫn máu.
Có tổn thương dạng sùi, khối cứng hoặc vùng da thay đổi bất thường.
Người bệnh mắc đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch.
Nói tóm lại
Ngứa hậu môn là một triệu chứng có nhiều nguyên nhân. Trường hợp thứ phát thường có thể cải thiện khi loại bỏ đúng nguyên nhân, trong khi ngứa nguyên phát dễ kéo dài và tái phát.
Theo Trung y, bệnh chủ yếu liên quan đến phong nhiệt, phong thấp nhiệt, Tỳ hư thấp thịnh hoặc huyết hư sinh phong. Điều trị cần căn cứ vào tình trạng nóng, ẩm, rỉ dịch hay khô nứt của da để lựa chọn phép trị phù hợp.
Trong chăm sóc hằng ngày, điều quan trọng nhất là giữ vùng hậu môn sạch và khô nhưng không rửa quá mức, tránh nước nóng, xà phòng, hóa chất kích thích và hành động gãi. Đồng thời cần điều hòa đại tiện, xử lý các bệnh hậu môn – trực tràng và sử dụng thuốc đúng nguyên nhân.
Trường Xuân biên soạn