LƯỠI CÓ RÃNH
Khái quát
Lưỡi có rãnh, còn gọi là lưỡi nứt hoặc Trứu bích thiệt, là tình trạng trên mặt lưng lưỡi xuất hiện một hoặc nhiều rãnh có độ sâu, chiều dài và hình dạng khác nhau.
Đây thường là một biến đổi lành tính, có thể liên quan đến yếu tố bẩm sinh hoặc di truyền. Bệnh có thể gặp ở nhiều lứa tuổi, nhưng thường trở nên rõ hơn khi trưởng thành và tuổi càng cao. Nam và nữ đều có thể mắc.
Trong phần lớn trường hợp, lưỡi có rãnh không ảnh hưởng đến vị giác, vận động của lưỡi hoặc khả năng ăn nói. Tuy nhiên, các rãnh sâu có thể giữ lại thức ăn và vi khuẩn, từ đó gây kích ứng, viêm nhẹ, hôi miệng hoặc đau rát.
Các hình thái thường gặp
Lưỡi dạng gân lá
Ở giữa mặt lưỡi có một rãnh dọc tương đối sâu chạy từ trước ra sau. Từ hai bên rãnh chính phát triển nhiều rãnh nhỏ, phân bố khá đối xứng, tạo hình ảnh giống như các gân của một chiếc lá.
Hình thái này thường không gây triệu chứng. Khi thức ăn tích tụ hoặc có viêm kèm theo, người bệnh có thể cảm thấy nóng rát, đau nhẹ hoặc khó chịu khi ăn.
Lưỡi dạng hồi não
Các rãnh trên mặt lưỡi uốn lượn và phân nhánh không đều, khiến bề mặt lưỡi có hình thái tương tự các hồi và rãnh của não.
Một số người có lưỡi tương đối to, mềm và xuất hiện dấu răng ở hai bên rìa lưỡi. Nếu các rãnh sâu và vệ sinh không tốt, có thể xuất hiện viêm, nóng rát hoặc hôi miệng.
Lưỡi có rãnh lan tỏa
Toàn bộ mặt lưng lưỡi có nhiều rãnh chạy dọc, ngang hoặc chéo, phân bố không đều. Các rãnh có thể nông hoặc sâu, rộng hoặc hẹp, nhưng màu sắc và cấu trúc lưỡi ở giữa các rãnh thường vẫn bình thường.
Biểu hiện lâm sàng
Trên mặt lưỡi xuất hiện một hoặc nhiều rãnh rõ rệt.
Rãnh có thể nằm ở giữa lưỡi, hai bên rìa lưỡi hoặc lan khắp mặt lưỡi.
Màu sắc lưỡi thường bình thường.
Vị giác và khả năng vận động của lưỡi phần lớn không bị ảnh hưởng.
Người bệnh thường không đau và chỉ tình cờ phát hiện khi soi gương hoặc khám răng miệng.
Nếu có viêm kèm theo, có thể xuất hiện đau rát, hơi thở có mùi, nhạy cảm với thức ăn cay, nóng, chua hoặc mặn.
Nguyên nhân và yếu tố liên quan
Nguyên nhân chính xác của lưỡi có rãnh chưa hoàn toàn rõ. Nhiều trường hợp có liên quan đến đặc điểm bẩm sinh hoặc yếu tố gia đình.
Tình trạng này cũng có thể gặp cùng với lưỡi bản đồ, khô miệng hoặc một số bệnh lý toàn thân. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các rãnh không đồng nghĩa với việc người bệnh đang mắc một bệnh nội tạng nghiêm trọng.
Trong một số trường hợp hiếm, lưỡi có rãnh đi kèm với sưng môi tái phát và liệt dây thần kinh mặt có thể thuộc hội chứng Melkersson–Rosenthal. Khi có những biểu hiện này, người bệnh cần được khám chuyên khoa.
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán chủ yếu căn cứ vào hình thái lâm sàng của mặt lưỡi.
Các đặc điểm thường gặp gồm nhiều rãnh có độ sâu và hình dạng khác nhau, tổn thương tồn tại kéo dài, không ảnh hưởng rõ đến vận động hoặc vị giác và không có khối cứng hay vết loét bất thường.
Thông thường không cần xét nghiệm hoặc sinh thiết. Chỉ cần kiểm tra thêm khi tổn thương có biểu hiện không điển hình như đau kéo dài, chảy máu, loét, cứng, phát triển nhanh hoặc chỉ xuất hiện khu trú ở một bên lưỡi.
Điều trị
Lưỡi có rãnh không đau và không viêm thường không cần dùng thuốc.
Trọng điểm là giữ vệ sinh khoang miệng và làm sạch mặt lưỡi một cách nhẹ nhàng để hạn chế thức ăn và vi khuẩn tích tụ trong các rãnh.
Có thể dùng bàn chải lông mềm hoặc dụng cụ vệ sinh lưỡi, thao tác nhẹ, tránh cạo mạnh gây trầy xước và chảy máu.
Khi xuất hiện đau, nóng rát, mùi hôi hoặc tiết dịch, cần kiểm tra để xác định có viêm, nhiễm nấm, khô miệng hoặc kích thích tại chỗ hay không. Việc dùng thuốc súc miệng, thuốc kháng nấm hoặc các thuốc điều trị khác phải căn cứ vào nguyên nhân cụ thể.
Phẫu thuật hầu như không cần thiết đối với lưỡi có rãnh thông thường. Chỉ những trường hợp đặc biệt có dị dạng rõ, rãnh rất sâu gây viêm tái phát hoặc ảnh hưởng chức năng mới cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
Điều dưỡng
Vệ sinh răng và lưỡi hằng ngày bằng phương pháp nhẹ nhàng.
Súc miệng sau khi ăn để loại bỏ cặn thức ăn trong các rãnh.
Uống đủ nước nếu không có chống chỉ định.
Hạn chế thức ăn quá cay, nóng, chua hoặc mặn khi lưỡi đang đau rát.
Tránh thuốc lá, rượu và các loại nước súc miệng có nồng độ cồn cao nếu gây kích ứng.
Không dùng vật nhọn để lấy thức ăn trong rãnh lưỡi.
Không tự ý dùng kháng sinh, thuốc kháng nấm, corticosteroid hoặc vitamin liều cao khi chưa xác định nguyên nhân.
Lưỡi có rãnh có phải là bệnh không?
Trong đa số trường hợp, lưỡi có rãnh chỉ là một biến đổi hình thái lành tính, không phải bệnh nguy hiểm và không cần điều trị đặc hiệu.
Tuy nhiên, rãnh lưỡi có thể tạo nơi lưu giữ thức ăn và vi khuẩn. Vì vậy, nếu vệ sinh không tốt, người bệnh có thể xuất hiện viêm nhẹ, đau rát, hôi miệng hoặc nhạy cảm với thức ăn có tính kích thích.
Điều quan trọng không phải là làm cho các rãnh biến mất, mà là giữ lưỡi sạch, phòng viêm nhiễm và theo dõi những thay đổi bất thường.
Chú ý
Cần đi khám khi lưỡi có rãnh kèm theo đau kéo dài, sưng đỏ nhiều, tiết dịch, chảy máu, vết loét không lành, khối cứng, lưỡi vận động hạn chế hoặc tổn thương chỉ xuất hiện ở một bên.
Nếu có thêm sưng môi tái phát hoặc liệt mặt, cần được đánh giá để loại trừ hội chứng Melkersson–Rosenthal.
Nói tóm lại
Lưỡi có rãnh là một biến đổi thường gặp và phần lớn lành tính. Các rãnh có thể có hình gân lá, dạng hồi não hoặc phân bố lan tỏa trên mặt lưỡi. Người không có triệu chứng thường không cần điều trị.
Việc chăm sóc chủ yếu là giữ vệ sinh khoang miệng, làm sạch lưỡi nhẹ nhàng và tránh để thức ăn tích tụ trong các rãnh. Khi xuất hiện đau, viêm, loét hoặc những biểu hiện bất thường khác, cần khám để xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp.
Trường Xuân biên soạn