Khái quát
Lo âu do theo dõi huyết áp quá mức là tình trạng người bệnh dành quá nhiều sự chú ý cho từng số đo huyết áp, liên tục đo lại để tìm cảm giác yên tâm nhưng càng đo càng lo lắng.
Người bệnh thường sợ rằng chỉ một lần huyết áp tăng cũng có thể gây đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc tử vong. Vì thế, họ đo huyết áp nhiều lần trong ngày, so sánh từng kết quả, kiểm tra lại ngay khi thấy một con số cao và khó ngừng suy nghĩ về huyết áp.
Việc đo lại đôi khi cho một con số cao hơn do người bệnh đang căng thẳng. Kết quả này càng làm nỗi sợ tăng lên, hình thành một vòng tác động qua lại:
Lo sợ huyết áp tăng.
Đo huyết áp liên tục.
Căng thẳng trong lúc đo.
Hệ thần kinh giao cảm hưng phấn.
Nhịp Tâm và huyết áp tạm thời tăng.
Thấy kết quả cao nên càng lo sợ.
Tiếp tục đo lại nhiều lần.
Tình trạng này không có nghĩa người bệnh tưởng tượng ra huyết áp cao. Căng thẳng thực sự có thể làm huyết áp tăng trong thời gian ngắn. Vấn đề nằm ở chỗ một biến đổi sinh lý tạm thời bị diễn giải thành dấu hiệu nguy hiểm, khiến hành vi kiểm tra ngày càng nhiều.
Huyết áp có phải luôn cố định không?
Huyết áp thay đổi liên tục theo hoạt động của cơ thể. Huyết áp có thể tăng tạm thời khi:
Vận động.
Leo cầu thang.
Nói chuyện.
Lo lắng.
Tức giận.
Đau.
Thiếu ngủ.
Uống cà phê.
Hút thuốc.
Ăn no.
Bàng quang đầy.
Thời tiết lạnh.
Đo huyết áp ngay sau khi đi lại.
Huyết áp cũng thay đổi theo thời điểm trong ngày. Vì vậy, một lần đo không đại diện hoàn toàn cho tình trạng huyết áp lâu dài.
Khi đánh giá bệnh tăng huyết áp, giá trị trung bình của nhiều lần đo đúng kỹ thuật thường có ý nghĩa hơn một con số đơn lẻ.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi mức huyết áp cao đều có thể bỏ qua. Huyết áp rất cao, đặc biệt khi đi kèm đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, rối loạn thị giác, lú lẫn hoặc đau đầu dữ dội, cần được đánh giá khẩn cấp.
Biểu hiện của lo âu do huyết áp
Nguyên nhân: Thiếu hiểu biết về sự dao động tự nhiên của huyết áp, từng chứng kiến người thân bị đột quỵ, mới được chẩn đoán tăng huyết áp, đọc quá nhiều thông tin đáng sợ, đã từng có một lần huyết áp tăng cao hoặc có khuynh hướng lo âu về sức khỏe.
Chứng trạng: Đo huyết áp nhiều lần mỗi ngày; đo lại ngay sau một kết quả cao; không tin kết quả bình thường; thay đổi tay đo hoặc tư thế để tìm con số thấp hơn; sợ ngủ vì lo huyết áp tăng; mang máy theo bên mình; thường xuyên hỏi người thân hoặc bác sĩ về từng số đo; mất ngủ, hồi hộp, tức ngực, chóng mặt hoặc khó tập trung.
Một số người chỉ cảm thấy yên tâm trong vài phút sau khi thấy kết quả thấp. Sau đó, họ lại sợ huyết áp đã tăng và tiếp tục đo. Đây là dấu hiệu cho thấy việc đo huyết áp đã trở thành hành vi kiểm tra để giảm lo âu hơn là một phương pháp theo dõi sức khỏe có kế hoạch.
Hiệu ứng áo choàng trắng
Một số người có huyết áp cao khi đo tại phòng khám nhưng bình thường hơn khi đo tại nhà. Tình trạng này được gọi là tăng huyết áp áo choàng trắng.
Ngược lại, có người có huyết áp bình thường tại phòng khám nhưng cao khi sinh hoạt thường ngày, gọi là tăng huyết áp ẩn giấu.
Vì vậy, đo huyết áp tại nhà hoặc theo dõi huyết áp lưu động trong 24 giờ có thể giúp bác sĩ phân biệt các tình trạng này.
Tăng huyết áp áo choàng trắng không nên bị xem là hoàn toàn vô hại. Người bệnh vẫn cần được theo dõi vì một số trường hợp có thể tiến triển thành tăng huyết áp kéo dài.
Đo huyết áp tại nhà có lợi hay có hại?
Đo huyết áp tại nhà là phương pháp hữu ích khi được thực hiện đúng mục đích. Nó giúp:
Phát hiện tăng huyết áp.
Theo dõi hiệu quả của thuốc.
Phát hiện tăng huyết áp áo choàng trắng hoặc tăng huyết áp ẩn giấu.
Cung cấp số liệu cho bác sĩ điều chỉnh điều trị.
Tuy nhiên, nếu đo không có kế hoạch, đo quá thường xuyên hoặc phản ứng với từng con số bằng cách tự thay đổi thuốc, việc theo dõi có thể làm lo âu tăng và dẫn đến xử trí sai.
Mục đích của đo huyết áp tại nhà là tìm xu hướng trung bình, không phải kiểm tra xem huyết áp có hoàn toàn giống nhau trong mọi thời điểm hay không.
Cách đo huyết áp phù hợp
Chuẩn bị trước khi đo
Không hút thuốc, uống cà phê, trà đặc, rượu hoặc vận động mạnh trong khoảng ba mươi phút trước khi đo.
Đi tiểu nếu đang buồn tiểu.
Ngồi nghỉ yên ít nhất năm phút.
Không nói chuyện, xem tin tức gây căng thẳng hoặc tranh luận trong lúc đo.
Tư thế
Ngồi tựa lưng.
Hai chân đặt trên sàn, không bắt chéo.
Cánh tay được đỡ trên bàn, băng quấn ngang mức Tâm.
Băng quấn trực tiếp trên da.
Sử dụng băng quấn đúng kích thước.
Cách đo
Mỗi thời điểm đo hai lần, cách nhau khoảng một phút.
Ghi cả hai kết quả hoặc ghi giá trị trung bình.
Không đo liên tục cho đến khi tìm thấy một kết quả vừa ý.
Không đổi tay, đổi máy hoặc thay đổi tư thế liên tục để so sánh.
Lần đầu nên đo cả hai tay. Sau đó thường theo dõi ở tay có kết quả cao hơn, trừ khi bác sĩ hướng dẫn khác.
Tần suất đo
Khi mới được chẩn đoán, trước cuộc hẹn hoặc sau khi thay đổi thuốc, bác sĩ có thể yêu cầu đo vào buổi sáng và buổi tối trong ba đến bảy ngày.
Mỗi buổi đo hai lần cách nhau một phút.
Khi huyết áp đã ổn định, không nhất thiết phải duy trì lịch đo dày như giai đoạn đánh giá. Tần suất theo dõi nên căn cứ tình trạng và hướng dẫn của bác sĩ.
Người có lo âu rõ nên thống nhất trước một lịch đo cố định, chẳng hạn chỉ đo vào những thời điểm đã định và cất máy sau khi đo xong.
Không có một quy tắc rằng mọi người ổn định chỉ cần đo chính xác một lần mỗi tuần. Người dùng thuốc, phụ nữ mang thai, người mới thay đổi điều trị hoặc có bệnh Thận có thể cần lịch theo dõi khác.
Khi thấy một kết quả cao
Trước hết, không hoảng sợ và không đo lại liên tục.
Ngồi yên trong khoảng năm phút.
Kiểm tra lại tư thế, băng quấn và vị trí cánh tay.
Đo lại hai lần, mỗi lần cách nhau khoảng một phút.
Ghi lại kết quả và hoàn cảnh lúc đo như vừa đi lại, đau, lo lắng, uống cà phê hoặc thiếu ngủ.
Không tự uống thêm thuốc hoặc tăng liều chỉ vì một lần đo cao, trừ khi bác sĩ đã cung cấp kế hoạch xử trí cụ thể.
Nếu huyết áp từ 180/120 mmHg trở lên
Nghỉ yên và đo lại đúng kỹ thuật.
Nếu vẫn rất cao nhưng không có triệu chứng nguy hiểm, cần liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được hướng dẫn sớm.
Nếu kèm đau ngực, khó thở, méo miệng, yếu liệt, nói khó, lú lẫn, co giật, mất thị lực hoặc đau đầu đột ngột dữ dội, cần gọi cấp cứu.
Không tự ngậm nifedipine tác dụng nhanh dưới lưỡi và không cố làm huyết áp giảm thật nhanh tại nhà.
Vì sao không nên tự tăng thuốc?
Huyết áp có thể tăng tạm thời do căng thẳng rồi tự giảm khi cơ thể bình tĩnh lại. Nếu người bệnh tự uống thêm thuốc, huyết áp có thể hạ quá mức sau đó.
Hạ huyết áp quá nhiều có thể gây:
Chóng mặt.
Ngất.
Té ngã.
Thiếu máu não.
Thiếu máu cơ Tâm.
Suy giảm chức năng Thận.
Việc điều chỉnh thuốc phải căn cứ vào xu hướng huyết áp trong nhiều ngày, triệu chứng, tuổi, chức năng Thận và những bệnh đang mắc.
Những biểu hiện cần được đánh giá về lo âu
Thường xuyên nghĩ rằng huyết áp sẽ gây tử vong ngay lập tức.
Đo huyết áp hơn số lần bác sĩ yêu cầu.
Không thể ngừng kiểm tra dù đã được trấn an.
Mất ngủ vì chờ đo huyết áp.
Không dám vận động vì sợ huyết áp tăng.
Đi khám nhiều nơi nhưng vẫn không tin kết quả.
Tự thay đổi thuốc theo từng số đo.
Huyết áp thường tăng trong lúc đo nhưng giảm khi không chú ý đến nó.
Khi những biểu hiện này ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt hoặc việc dùng thuốc, người bệnh nên trao đổi rõ với bác sĩ. Tư vấn tâm lý hoặc liệu pháp nhận thức – hành vi có thể giúp điều chỉnh nỗi sợ và hành vi kiểm tra quá mức.
Cách phá vỡ vòng lặp lo âu
Lập lịch đo cố định
Chỉ đo vào thời điểm đã thống nhất. Ngoài thời gian đó, cất máy ở nơi không dễ nhìn thấy.
Không đo để tìm cảm giác yên tâm
Mỗi lần muốn đo thêm, nên tự hỏi: Đây có phải thời điểm theo kế hoạch hay chỉ vì đang lo?
Nếu chỉ do lo, có thể chờ mười đến mười lăm phút, tập thở chậm hoặc chuyển sang hoạt động khác.
Đánh giá giá trị trung bình
Không tập trung vào số cao nhất hoặc thấp nhất. Cần xem giá trị trung bình và xu hướng trong nhiều ngày.
Hạn chế tìm kiếm thông tin đáng sợ
Không liên tục đọc các bài viết về đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc biến chứng của tăng huyết áp, nhất là trước khi ngủ.
Không hỏi nhiều người về cùng một số đo
Việc xin trấn an liên tục thường chỉ giúp giảm lo trong thời gian ngắn và khiến sự lệ thuộc vào trấn an tăng lên.
Thực hành thở chậm
Ngồi thoải mái, thả lỏng vai, hít vào nhẹ nhàng qua mũi và thở ra chậm. Không cần nín thở hoặc cố hít thật sâu.
Duy trì sinh hoạt bình thường
Người bệnh không nên nằm nghỉ cả ngày hoặc tránh mọi vận động vì sợ huyết áp tăng. Huyết áp tăng vừa phải trong lúc vận động là phản ứng sinh lý bình thường.
Tập luyện cần phù hợp với sức khỏe và hướng dẫn của bác sĩ.
Hiểu đúng về bệnh tăng huyết áp
Tăng huyết áp là bệnh mạn tính có thể kiểm soát được. Mục tiêu điều trị là giảm nguy cơ tổn thương Tâm, não, Thận, mắt và mạch máu trong thời gian dài.
Bệnh thường không gây biến cố chỉ vì một lần huyết áp dao động. Nguy cơ chủ yếu liên quan đến mức huyết áp trung bình kéo dài, các bệnh kèm theo và việc kiểm soát những yếu tố nguy cơ.
Những yếu tố làm nguy cơ tăng gồm:
Tuổi cao.
Tiền sử gia đình.
Ăn nhiều muối.
Thừa cân.
Ít vận động.
Hút thuốc.
Uống nhiều rượu.
Đái tháo đường.
Rối loạn lipid máu.
Bệnh Thận.
Ngưng thở khi ngủ.
Căng thẳng và thiếu ngủ kéo dài.
Điều trị lâu dài
Tăng huyết áp nguyên phát thường cần theo dõi và điều trị lâu dài. Điều này không có nghĩa bệnh ngày càng nặng hoặc người bệnh không thể sống bình thường.
Khi huyết áp được kiểm soát tốt, người bệnh có thể làm việc, vận động và sinh hoạt như bình thường trong phạm vi sức khỏe cho phép.
Điều trị gồm:
Dùng thuốc đều theo chỉ định.
Giảm muối.
Duy trì cân nặng phù hợp.
Vận động thường xuyên.
Bỏ thuốc lá.
Hạn chế hoặc không uống rượu.
Ngủ đủ.
Điều trị đái tháo đường, rối loạn lipid và bệnh Thận.
Tăng huyết áp thứ phát cần điều trị nguyên nhân như bệnh Thận, rối loạn nội tiết, ngưng thở khi ngủ hoặc tác dụng của thuốc.
Nhận thức của Trung y
Theo Trung y, lo âu kèm hồi hộp, mất ngủ và huyết áp dao động có thể được xem xét trong các phạm vi Tâm quý (心悸), Bất mị (不寐), Huyễn vựng (眩晕) và Uất chứng (郁证).
Bệnh thường liên quan đến Tâm thần bất an, Can khí uất, Tâm Đởm khí hư, Tâm Tỳ lưỡng hư hoặc Tâm Thận bất giao.
Một. Can khí uất kết
Nguyên nhân: Lo lắng kéo dài, chú ý quá mức đến bệnh, tình chí không thư thái.
Chứng trạng: Huyết áp tăng khi căng thẳng, ngực tức, hay thở dài, dễ cáu, khó ngủ; lưỡi đỏ nhạt hoặc hơi tối, mạch huyền.
Pháp trị
Sơ Can giải uất, lý khí an thần.
Hai. Tâm Đởm khí hư
Nguyên nhân: Thể chất nhạy cảm, từng trải qua sự kiện đáng sợ liên quan đến bệnh tật, lo sợ đột quỵ hoặc tử vong.
Chứng trạng: Hồi hộp, dễ giật mình, sợ tiếng động, luôn bất an, thường xuyên bắt mạch hoặc đo huyết áp; lưỡi nhạt, mạch tế hơi sác.
Pháp trị
Ích khí trấn kinh, ninh Tâm an thần.
Ba. Tâm Tỳ lưỡng hư
Nguyên nhân: Suy nghĩ quá nhiều, mất ngủ, ăn uống kém, lao tâm kéo dài.
Chứng trạng: Hồi hộp, mất ngủ, hay quên, mệt, ăn kém, sắc mặt nhợt; lưỡi nhạt, mạch tế nhược.
Pháp trị
Kiện Tỳ ích khí, dưỡng huyết an thần.
Bốn. Tâm Thận bất giao
Nguyên nhân: Lo âu và mất ngủ kéo dài, tuổi cao, âm dịch suy.
Chứng trạng: Hồi hộp, khó ngủ, dễ tỉnh, ù tai, lưng gối mỏi, lòng bàn tay chân nóng; lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.
Pháp trị
Tư âm giáng hỏa, giao thông Tâm Thận.
Điều dưỡng theo Trung y
Giữ giờ ngủ tương đối ổn định.
Không đo huyết áp ngay sau khi tức giận hoặc lo sợ nếu không có triệu chứng cấp.
Đi bộ, tập Thái cực quyền hoặc vận động nhẹ đều đặn.
Hạn chế cà phê, trà đặc và rượu nếu làm hồi hộp tăng.
Có thể day nhẹ Tâm bào-6 Nội quan, Tâm-7 Thần môn, Đốc-20 Bách hội và Ấn đường để thư giãn.
Không dùng thuốc an thần, trà thuốc hoặc phương thang thay cho thuốc hạ áp.
Kết luận
Lo âu do theo dõi huyết áp quá mức là tình trạng người bệnh liên tục đo và chú ý đến từng con số, khiến căng thẳng làm huyết áp tạm thời tăng và tạo thành vòng lặp càng đo càng lo.
Huyết áp vốn thay đổi theo hoạt động, cảm xúc, giấc ngủ và thời điểm trong ngày. Vì vậy, một số đo đơn lẻ không quan trọng bằng giá trị trung bình của nhiều lần đo đúng kỹ thuật.
Đo huyết áp tại nhà vẫn rất cần thiết, nhưng phải có lịch rõ ràng. Khi đánh giá hoặc điều chỉnh thuốc, thường đo sáng và tối trong vài ngày, mỗi lần hai lượt cách nhau một phút. Khi đã ổn định, tần suất có thể giảm theo hướng dẫn của bác sĩ.
Không nên bỏ qua huyết áp từ 180/120 mmHg trở lên, nhưng cũng không nên hoảng loạn, đo liên tục hoặc tự tăng thuốc. Cần đo lại sau khi nghỉ và căn cứ triệu chứng để quyết định liên hệ bác sĩ hay gọi cấp cứu.
Theo Trung y, tình trạng này thường liên quan Can khí uất, Tâm Đởm khí hư, Tâm Tỳ lưỡng hư hoặc Tâm Thận bất giao. Điều dưỡng trọng điểm là an thần, điều hòa tình chí và sinh hoạt, nhưng vẫn phải duy trì việc theo dõi và điều trị tăng huyết áp theo chỉ định.
Nói tóm lại, mục đích của đo huyết áp là giúp kiểm soát bệnh, không phải để người bệnh sống trong nỗi sợ từng con số. Một kế hoạch đo hợp lý, sự hiểu biết đúng về dao động huyết áp và việc dùng thuốc ổn định sẽ giúp bảo vệ sức khỏe tốt hơn việc kiểm tra liên tục.
Trường Xuân Đường biên soạn và tổng hợp