Khái quát
Trong thực tế lâm sàng, phụ nữ thường tìm đến cơ sở y tế vì táo bón nhiều hơn nam giới. Sự khác biệt này không do một nguyên nhân duy nhất mà liên quan đến hormone sinh dục, chu kỳ kinh nguyệt, thai kỳ, sinh nở, cơ sàn chậu, thói quen ăn uống, chế độ giảm cân, mức độ vận động và tâm lý khi đại tiện.
Táo bón không chỉ được xác định bằng số lần đi ngoài. Người bệnh còn có thể biểu hiện bằng phân khô cứng, phải rặn nhiều, cảm giác tắc nghẽn hoặc đại tiện không hết. (NIDDK)
Ảnh hưởng của hormone sinh dục
Trong chu kỳ kinh nguyệt, nồng độ estrogen và progesterone thay đổi theo từng giai đoạn.
Ở một số phụ nữ, progesterone tăng sau khi rụng trứng có thể làm hoạt động của cơ trơn đường tiêu hóa chậm lại. Vì vậy, trong giai đoạn trước kỳ kinh, người phụ nữ có thể cảm thấy bụng đầy, nhu động ruột chậm và khó đại tiện hơn.
Tuy nhiên, không phải mọi phụ nữ đều bị táo bón trước kỳ kinh. Một số người lại có phân lỏng hoặc đi ngoài nhiều hơn do những thay đổi khác của hormone và các chất trung gian trong cơ thể.
Do đó, tác động của chu kỳ kinh nguyệt đến đại tiện có tính cá thể, nhưng sự thay đổi hormone là một trong những yếu tố góp phần giải thích vì sao táo bón thường gặp hơn ở phụ nữ.
Chế độ ăn và giảm cân
Phụ nữ có thể ăn lượng thức ăn ít hơn do thể trạng, thói quen hoặc chủ động giảm cân. Khi lượng thức ăn quá ít, chất bã hình thành trong ruột cũng giảm, không tạo đủ thể tích để kích thích nhu động đại tràng.
Chế độ giảm cân quá mức còn có thể làm giảm:
Chất xơ.
Nước.
Chất béo cần thiết.
Tổng lượng thức ăn.
Khi lượng phân ít và khô, phản xạ đại tiện khó xuất hiện, khiến khoảng cách giữa các lần đi ngoài kéo dài.
Không nên chỉ ăn rau mà giảm quá mức chất đạm, tinh bột và chất béo. Chế độ ăn cân đối, đủ lượng thường có lợi cho đại tiện hơn một chế độ ăn kiêng quá khắt khe.
Thói quen nhịn đại tiện
Một số phụ nữ ngại sử dụng nhà vệ sinh công cộng, nhà vệ sinh không sạch hoặc không quen môi trường mới. Khi đang làm việc, đi học, đi du lịch hoặc chăm sóc con nhỏ, họ cũng có thể bỏ qua cảm giác buồn đại tiện.
Nếu thường xuyên nhịn, trực tràng dần giảm nhạy cảm với áp lực của phân. Phân lưu lại lâu hơn, bị hấp thu thêm nước và trở nên khô cứng, từ đó hình thành táo bón do thói quen.
Ảnh hưởng của thai kỳ và sinh nở
Mang thai, sinh nở và thời kỳ sau sinh đều có thể ảnh hưởng đến chức năng đại tiện.
Trong thai kỳ, hormone làm nhu động ruột chậm lại. Khi tử cung lớn dần, các cơ quan trong ổ bụng thay đổi vị trí và áp lực vùng chậu tăng. Sau sinh, đau tầng sinh môn, trĩ, vết mổ, giảm vận động và tâm lý sợ đau cũng có thể khiến người phụ nữ nhịn đại tiện. Táo bón thường gặp cả trong thai kỳ và sau sinh. (Cleveland Clinic)
Cơ bụng và cơ sàn chậu
Khả năng tống phân phụ thuộc vào sự phối hợp giữa cơ bụng, cơ hoành, cơ sàn chậu, trực tràng và cơ thắt hậu môn.
Mang thai nhiều lần, sinh đường âm đạo, tổn thương tầng sinh môn hoặc sa cơ quan vùng chậu có thể làm chức năng nâng đỡ và phối hợp của cơ sàn chậu thay đổi.
Một số phụ nữ khi rặn lại vô thức co chặt cơ hậu môn và sàn chậu thay vì thư giãn. Trong trường hợp này, phân có thể không khô nhưng vẫn khó thoát ra, người bệnh phải ngồi lâu, rặn nhiều và luôn có cảm giác đại tiện không hết.
Không nên giải thích đơn giản rằng phụ nữ táo bón vì cơ thể yếu hơn nam giới. Điều quan trọng là đánh giá sức cơ, chức năng sàn chậu, tiền sử sinh nở, thói quen đại tiện và những yếu tố đi kèm của từng người.
Tâm lý và cảm xúc
Căng thẳng, lo âu, trầm uất, mất ngủ và thay đổi môi trường có thể ảnh hưởng đến trục não – ruột, làm nhu động đại tràng và phản xạ đại tiện thay đổi.
Phụ nữ đang phải cân bằng công việc, chăm sóc gia đình, thai kỳ hoặc thời kỳ sau sinh có thể bỏ qua nhu cầu đại tiện, ăn uống thất thường và ít vận động. Những yếu tố này phối hợp với thay đổi hormone làm táo bón dễ xuất hiện hơn.
Nhận định của Trung y
Theo Trung y, nữ giới lấy Huyết làm căn bản, lại trải qua kinh nguyệt, thai nghén, sinh nở và cho con bú nên khí huyết dễ bị hao tổn.
Khi Huyết hư, Đại trường mất sự nhu dưỡng, phân dễ khô và khó bài xuất.
Khi Tỳ khí hư, Đại trường không đủ sức vận chuyển phân, người bệnh muốn đi nhưng không đủ lực đẩy.
Khi Can khí uất do căng thẳng, lo âu hoặc nhịn đại tiện, khí cơ Hạ tiêu không thông, phân không thể đi xuống thuận lợi.
Trong thai kỳ, thai thể ngày càng lớn, khí cơ Thăng giáng chịu ảnh hưởng; nếu đồng thời có Tỳ hư, Huyết hư hoặc táo nhiệt thì táo bón càng dễ hình thành.
Nói tóm lại, táo bón ở phụ nữ thường liên quan đến:
Can khí uất trệ.
Tỳ khí hư.
Huyết hư, Đại trường thất nhu.
Âm dịch hao tổn.
Thai nghén làm khí cơ và sự truyền đạo của Đại trường bị ảnh hưởng.
TÁO BÓN TRONG THỜI KỲ MANG THAI
Tại sao phụ nữ mang thai dễ bị táo bón?
Thay đổi hormone
Hormone thai kỳ, đặc biệt là progesterone, làm cơ trơn đường tiêu hóa thư giãn và nhu động ruột chậm lại. Phân lưu lại lâu trong đại tràng, nước bị hấp thu nhiều hơn và trở nên khô.
Táo bón có thể xuất hiện từ giai đoạn sớm của thai kỳ, trước khi tử cung đủ lớn để chèn ép đáng kể lên đường ruột.
Ốm nghén và ăn uống giảm
Buồn nôn và nôn khiến thai phụ ăn ít, uống ít và giảm lượng chất bã tạo thành trong ruột.
Nôn nhiều còn có thể gây mất nước và rối loạn điện giải, làm nhu động ruột chậm hơn.
Thuốc bổ sung sắt
Sắt được sử dụng phổ biến trong thai kỳ và có thể gây phân sẫm màu, đầy bụng hoặc táo bón ở một số người.
Thai phụ không nên tự ngừng sắt. Khi táo bón rõ, có thể trao đổi với bác sĩ về liều dùng, dạng chế phẩm hoặc cách phối hợp điều trị.
Giảm vận động
Mệt mỏi, đau lưng, nặng bụng hoặc lo ngại ảnh hưởng đến thai khiến một số thai phụ giảm vận động quá mức.
Nếu thai kỳ bình thường và không có chống chỉ định sản khoa, vận động thường xuyên với mức độ phù hợp có thể giúp giảm táo bón và mang lại nhiều lợi ích khác. (ACOG)
Tử cung lớn dần
Ở giai đoạn sau của thai kỳ, tử cung lớn làm thay đổi vị trí của các quai ruột và tăng áp lực vùng chậu. Điều này có thể làm sự di chuyển và bài xuất phân khó khăn hơn.
Áp lực trong vùng chậu còn góp phần làm tĩnh mạch quanh hậu môn giãn, khiến trĩ dễ xuất hiện. Táo bón và rặn nhiều tiếp tục làm triệu chứng trĩ nặng hơn. (Better Health Channel)
Thay đổi cơ sàn chậu
Khi thai nhi lớn dần, cơ sàn chậu phải chịu áp lực ngày càng nhiều. Người có cơ sàn chậu yếu hoặc rối loạn phối hợp có thể phải rặn lâu và cảm thấy đại tiện không hết.
Sợ đau hoặc sợ ảnh hưởng đến thai
Một số thai phụ sợ rặn sẽ gây sảy thai nên cố nhịn đại tiện. Trên thực tế, đại tiện bình thường thường không gây sảy thai, nhưng rặn kéo dài có thể làm trĩ, nứt hậu môn và cảm giác nặng vùng chậu tăng lên.
Khi táo bón cần được giải quyết, nên làm mềm phân và điều chỉnh thói quen đại tiện thay vì cố chịu đựng hoặc rặn mạnh.
Biểu hiện
Đại tiện thưa hơn bình thường.
Phân khô hoặc thành viên nhỏ.
Phải rặn nhiều.
Bụng đầy và khó chịu.
Cảm giác đại tiện chưa hết.
Đau rát hoặc chảy máu nhẹ do trĩ, nứt kẽ hậu môn.
Cảm giác nặng vùng chậu.
Táo bón thông thường trong thai kỳ gây khó chịu nhưng nhìn chung không trực tiếp làm tổn hại thai nhi. Tuy nhiên, bệnh có thể dẫn đến trĩ, nứt kẽ hậu môn hoặc ứ phân nếu kéo dài và nặng. (Cleveland Clinic)
Nhận định của Trung y về táo bón thai kỳ
Trong Trung y, táo bón trong thai kỳ còn gọi là Thai tiền tiện bí 胎前便秘.
Bệnh có thể liên quan đến các cơ chế:
Thai thể ngày càng lớn, khí cơ không thông.
Huyết tụ để dưỡng thai, trường đạo tương đối thiếu sự nhu dưỡng.
Tỳ khí vốn hư, vận hóa và truyền tống suy yếu.
Ăn uống giảm do ốm nghén, khí huyết sinh hóa không đủ.
Táo nhiệt làm hao tân dịch.
Can khí uất do lo âu, làm Đại trường mất sự truyền đạo.
Điều trị cần đặc biệt thận trọng, lấy điều hòa khí cơ, kiện Tỳ, dưỡng huyết và nhuận tràng nhẹ nhàng làm chính. Không nên tùy tiện sử dụng thuốc công hạ, phá khí, hoạt huyết mạnh hoặc các vị có nguy cơ ảnh hưởng thai.
Biện chứng tham khảo
Thể táo nhiệt, tân dịch bất túc
Triệu chứng
Phân khô cứng, miệng khô, khát, tiểu vàng, bụng đầy; lưỡi hơi đỏ, rêu khô.
Phép trị
Sinh tân, nhuận táo, thông tiện nhẹ nhàng.
Không nên tự dùng Ma tử nhân hoàn, Đại hoàng, Mang tiêu hoặc các phương công hạ trong thai kỳ khi chưa được thầy thuốc đánh giá.
Thể Huyết hư, trường táo
Triệu chứng
Phân khô, sắc mặt nhợt, chóng mặt, hồi hộp, mệt mỏi, môi nhạt; lưỡi nhạt; mạch tế.
Phép trị
Dưỡng huyết, nhuận tràng.
Việc dùng Đương quy, Hỏa ma nhân hoặc các vị thuốc khác trong thai kỳ phải căn cứ thể bệnh, liều lượng và tình trạng thai, không nên tự phối thuốc.
Thể Tỳ khí hư
Triệu chứng
Phân không quá khô nhưng khó đi; phải rặn nhiều; sau đại tiện mệt; ăn kém, bụng đầy, người yếu; lưỡi nhạt.
Phép trị
Kiện Tỳ, ích khí, hỗ trợ truyền tống.
Thể khí trệ
Triệu chứng
Muốn đại tiện nhưng khó đi; bụng trướng, ợ hơi, hay thở dài; triệu chứng tăng khi lo âu; phân có thể không khô.
Phép trị
Điều khí nhẹ nhàng, hòa trung, thông tiện.
Trong thai kỳ không nên tự dùng nhiều vị phá khí hoặc hành khí mạnh.
Phòng ngừa táo bón trong thai kỳ
Ăn đủ chất xơ
Thai phụ nên tăng rau, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và những thực phẩm giàu chất xơ khác.
ACOG khuyến nghị hướng đến khoảng 25 g chất xơ mỗi ngày trong thai kỳ. Nên tăng từ từ để tránh đầy hơi. (ACOG)
Uống đủ nước
Nước giúp phân mềm và hỗ trợ chất xơ hoạt động hiệu quả.
ACOG hướng dẫn thai phụ thường cần khoảng 8–12 cốc nước mỗi ngày, tương đương khoảng 1,9–2,8 lít, nhưng nhu cầu có thể thay đổi theo thời tiết, vận động và tình trạng sức khỏe. (ACOG)
Không nên thường xuyên uống nước muối để chữa táo bón, vì làm tăng lượng natri và không phù hợp với người có tăng huyết áp, phù hoặc bệnh thận.
Vận động phù hợp
Đi bộ, bơi, tập giãn cơ hoặc các bài vận động dành cho thai phụ có thể hỗ trợ nhu động ruột nếu bác sĩ sản khoa xác nhận thai kỳ cho phép vận động.
Không nên nằm hoặc ngồi liên tục quá lâu.
Tạo thói quen đại tiện
Nên đi ngoài khi có nhu cầu, không nhịn.
Có thể tập ngồi đại tiện sau bữa sáng.
Kê chân lên ghế thấp để đầu gối cao hơn hông.
Thở ra nhẹ, thư giãn sàn chậu và không rặn kéo dài.
Kiểm soát ốm nghén
Thai phụ nôn nhiều, không uống được nước, tiểu ít hoặc sụt cân cần được khám để điều trị ốm nghén và phòng mất nước.
Không nên chỉ cố ăn nhiều rau khi cơ thể đang không giữ được thức ăn và nước.
Trao đổi về thuốc sắt
Nếu táo bón xuất hiện sau khi dùng sắt, nên trao đổi với bác sĩ hoặc nữ hộ sinh.
Không tự ngừng thuốc, giảm liều hoặc đổi chế phẩm vì nhu cầu bổ sung sắt của mỗi thai phụ khác nhau.
Thuốc nhuận tràng trong thai kỳ
Nguyên tắc chung
Điều chỉnh ăn uống, nước, vận động và thói quen đại tiện là bước đầu tiên.
Nếu các biện pháp này không đủ, thai phụ có thể cần thuốc nhuận tràng. Không đúng khi cho rằng hầu hết thuốc nhuận tràng đều gây co tử cung hoặc phải tránh hoàn toàn trong thai kỳ.
Một số thuốc được sử dụng khá phổ biến trong thai kỳ, nhưng lựa chọn cần căn cứ vào tình trạng phân, tuổi thai, bệnh nền và các thuốc đang dùng. (ACOG)
Thuốc tạo khối
Các chế phẩm chất xơ như ispaghula có thể làm tăng thể tích và độ ẩm của phân.
Khi dùng phải uống đủ nước. Không sử dụng khi nghi tắc ruột, hẹp ruột hoặc có đau bụng chưa rõ nguyên nhân.
Thuốc nhuận tràng thẩm thấu
Lactulose và macrogol có thể được sử dụng trong thai kỳ theo hướng dẫn phù hợp. Lactulose được NHS xác nhận có thể dùng trong thai kỳ; macrogol cũng được phép dùng cho người mang thai. (nhs.uk)
Các thuốc này có thể gây đầy hơi, đau bụng nhẹ hoặc phân lỏng nếu dùng quá mức.
Thuốc làm mềm phân và thuốc đặt
Một số thuốc làm mềm phân hoặc thuốc đặt glycerol có thể được cân nhắc trong những trường hợp phù hợp.
Không nên mặc nhiên xem thuốc đặt hoặc thuốc bôi trơn luôn an toàn hơn thuốc uống. Mỗi loại có chỉ định và hạn chế riêng.
Thuốc nhuận tràng kích thích
Senna đôi khi được sử dụng trong thai kỳ và hiện không có bằng chứng cho thấy gây hại, nhưng thường nên thử những loại có dữ liệu an toàn đầy đủ hơn trước. (nhs.uk)
Thuốc kích thích có thể gây đau quặn và tiêu chảy, vì vậy không nên tự dùng thường xuyên.
Dầu thầu dầu
Không nên tự uống dầu thầu dầu để chữa táo bón trong thai kỳ vì có thể gây đau quặn và kích thích đường tiêu hóa mạnh.
Dầu khoáng hoặc parafin lỏng
Không nên dùng kéo dài hoặc tự ý uống. Dầu khoáng có thể làm giảm hấp thu các vitamin tan trong dầu và có nguy cơ đi vào đường hô hấp nếu bị sặc. (Cleveland Clinic)
Thụt tháo
Không nên tự thụt bằng nước xà phòng, nước muối đậm đặc, thuốc Trung y hoặc các dung dịch không rõ nồng độ.
Thụt tháo chỉ nên sử dụng khi có chỉ định, đặc biệt nếu nghi ứ phân.
Châm cứu và xoa bóp
Châm cứu trong thai kỳ phải do người có đào tạo về sản khoa và châm cứu thực hiện. Một số huyệt thường dùng để thúc đẩy khí huyết hoặc gây kích thích mạnh không phù hợp trong thai kỳ.
Không nên tự châm các huyệt ở bụng dưới, vùng thắt lưng – cùng hoặc những huyệt có tác dụng hành khí, hoạt huyết mạnh.
Có thể xoa bụng rất nhẹ nếu thai kỳ bình thường và không đau, nhưng không nên ấn sâu, day mạnh hoặc xoa kéo dài lên tử cung.
Các dấu hiệu cần đi khám
Táo bón kéo dài không cải thiện.
Đau bụng nhiều hoặc đau từng cơn tăng dần.
Nôn nhiều.
Bụng chướng rõ và không trung tiện được.
Có máu trong phân nhiều hoặc phân đen.
Sốt.
Sụt cân hoặc không ăn uống được.
Đau hậu môn dữ dội.
Nghi ứ phân.
Táo bón xuất hiện cùng đau bụng dưới, ra máu âm đạo, rỉ nước âm đạo hoặc cơn co tử cung.
Thai phụ không nên tự cho rằng mọi đau bụng kèm táo bón đều do đường ruột.
Nói tóm lại
Phụ nữ dễ bị táo bón hơn nam giới do nhiều yếu tố phối hợp, trong đó có sự thay đổi hormone, chế độ giảm cân, thói quen nhịn đại tiện, thai kỳ, sinh nở, sức cơ và chức năng sàn chậu.
Trong thai kỳ, progesterone làm nhu động đường tiêu hóa chậm lại; ốm nghén, uống ít nước, bổ sung sắt, giảm vận động và áp lực của tử cung lớn dần tiếp tục làm nguy cơ táo bón tăng.
Phòng ngừa chủ yếu dựa vào chế độ ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, vận động phù hợp và tạo thói quen đại tiện đều đặn. Khi cần dùng thuốc, thai phụ không nên tự lựa chọn mà cần hỏi bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc dược sĩ. Một số thuốc nhuận tràng có thể sử dụng trong thai kỳ, nhưng thuốc công hạ mạnh, dầu thầu dầu, thụt tháo tùy tiện và các bài thuốc Trung y chưa được biện chứng đều cần tránh.
Trường Xuân biên soạn