Tổng quan
Chàm hậu môn là một bệnh viêm da không lây nhiễm, xuất hiện chủ yếu ở vùng da quanh hậu môn và đôi khi lan vào phần ngoài của ống hậu môn. Bệnh thường biểu hiện bằng ngứa dai dẳng, da đỏ, sưng, rỉ dịch, đóng vảy, bong tróc hoặc nứt nẻ.
Ở giai đoạn đầu, tổn thương có thể gồm những mụn sẩn nhỏ, mụn nước, vùng da đỏ và trợt rỉ dịch. Khi bệnh kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, da quanh hậu môn dần trở nên dày, thô ráp, sẫm màu, khô nứt và ngứa từng đợt. Người bệnh càng gãi, tổn thương da càng nặng, từ đó hình thành vòng tuần hoàn ngứa, gãi, viêm và tiếp tục ngứa.
Chàm hậu môn có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Tuy không phải bệnh nguy hiểm đến tính mạng, nhưng cảm giác ngứa, đau rát, ẩm ướt và mất ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và tinh thần.
Nguyên nhân gây ngứa hậu môn
Ngứa hậu môn là một triệu chứng thường gặp, có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
Vệ sinh hậu môn chưa phù hợp
Phân, dịch nhầy hoặc mồ hôi lưu lại quanh hậu môn có thể kích thích da, gây ngứa và viêm. Ngược lại, rửa quá nhiều lần, dùng xà phòng mạnh, nước sát khuẩn hoặc chà xát cũng làm hỏng hàng rào bảo vệ da và khiến ngứa nặng hơn.
Nhiễm ký sinh trùng
Giun kim thường gây ngứa nhiều về đêm, đặc biệt ở trẻ em. Người bệnh có thể ngủ không yên, thường xuyên đưa tay gãi vùng hậu môn.
Bệnh hậu môn – trực tràng
Trĩ, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn, sa trực tràng, viêm hậu môn hoặc đại tiện không tự chủ có thể làm vùng da quanh hậu môn thường xuyên ẩm ướt, tạo điều kiện cho viêm da và chàm phát sinh.
Bệnh da liễu
Viêm da tiếp xúc, chàm, vảy nến, nấm da, viêm da thần kinh hoặc một số bệnh da mạn tính khác đều có thể gây ngứa hậu môn.
Rối loạn tiêu hóa và chuyển hóa
Tiêu chảy kéo dài, táo bón, rối loạn tiêu hóa, đái tháo đường, thiếu dinh dưỡng hoặc rối loạn chuyển hóa có thể làm tăng nguy cơ viêm da quanh hậu môn.
Yếu tố tinh thần
Căng thẳng, mất ngủ, mệt mỏi kéo dài và rối loạn thần kinh thực vật có thể làm cảm giác ngứa tăng lên hoặc khiến bệnh dễ tái phát.
Khi xác định được nguyên nhân và xử lý đúng, phần lớn trường hợp ngứa hậu môn có thể cải thiện. Tuy nhiên, ngứa không rõ nguyên nhân hoặc điều trị không phù hợp dễ kéo dài, trong đó chàm hậu môn là một nguyên nhân thường gặp.
Nguyên nhân hình thành chàm hậu môn
Chàm hậu môn thường không do một nguyên nhân đơn độc mà là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động.
Yếu tố dị ứng
Một số người có cơ địa nhạy cảm với thức ăn, phấn hoa, lông động vật, hóa chất, thuốc nhuộm, chất tẩy rửa hoặc vật liệu quần áo. Khi tiếp xúc với dị nguyên, da vùng hậu môn có thể xuất hiện phản ứng viêm.
Kích thích vật lý và hóa học
Nước quá nóng, xà phòng, cồn, dung dịch sát khuẩn, chất kiềm, chất axit, giấy vệ sinh thô ráp, quần áo bí chật, mồ hôi và ma sát đều có thể làm tổn thương lớp bảo vệ của da.
Ẩm ướt kéo dài
Dịch tiết do trĩ, rò hậu môn, viêm trực tràng, tiêu chảy hoặc đại tiện không tự chủ làm vùng hậu môn luôn ẩm. Da bị ngâm ẩm lâu ngày dễ mềm, trợt và phát sinh chàm.
Bệnh toàn thân
Đái tháo đường, rối loạn tiêu hóa, thiếu hụt dinh dưỡng và một số rối loạn nội tiết có thể làm sức đề kháng của da suy giảm.
Cơ địa và di truyền
Người có tiền sử dị ứng, chàm, hen phế quản hoặc viêm mũi dị ứng thường có nguy cơ mắc chàm cao hơn.
Sai lầm thường gặp khi điều trị
Chàm hậu môn không phải là bệnh quá khó điều trị, nhưng thường trở nên dai dẳng do chăm sóc không đúng.
Rửa hậu môn bằng nước quá nóng
Nước nóng có thể làm giảm ngứa trong thời gian ngắn nhưng đồng thời làm mất lớp dầu bảo vệ da, khiến da khô, viêm và ngứa nhiều hơn về sau.
Dùng thuốc sát khuẩn kéo dài
Các dung dịch sát khuẩn mạnh có thể gây kích ứng, làm tổn thương hàng rào da và khiến chàm lan rộng.
Gãi hoặc chà xát
Gãi làm da trầy xước, rỉ dịch, chảy máu và tăng nguy cơ bội nhiễm. Khi tổn thương lặp đi lặp lại, da trở nên dày và thô ráp.
Tự ý dùng thuốc bôi kéo dài
Một số thuốc bôi có thể làm giảm ngứa nhanh nhưng nếu dùng không đúng loại, không đúng thời gian hoặc bôi lên vùng da đã nhiễm khuẩn, nhiễm nấm có thể khiến bệnh nặng hơn.
Corticosteroid bôi ngoài không phải hoàn toàn bị cấm trong điều trị chàm. Tuy nhiên, vùng da quanh hậu môn tương đối mỏng và nhạy cảm, vì vậy chỉ nên sử dụng loại thuốc, nồng độ và thời gian phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn. Dùng kéo dài có thể gây teo da, giãn mạch, rạn da hoặc che lấp nhiễm khuẩn.
Phương pháp làm dịu bằng lạnh
Khi ngứa nhiều, có thể dùng khăn mềm sạch thấm nước mát, vắt nhẹ rồi đắp lên vùng da quanh hậu môn trong vài phút. Có thể thay khăn khi khăn hết mát.
Phương pháp này có tác dụng làm dịu cảm giác nóng rát và ngứa tạm thời. Không nên dùng nước đá áp trực tiếp lên da và không chườm quá lâu vì có thể làm da tổn thương.
Sau khi đại tiện, nên rửa nhẹ bằng nước mát hoặc nước ấm vừa phải, sau đó dùng khăn mềm thấm khô. Không cần rửa nhiều lần bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.
Nhận định của Trung y
Trong Trung y, chàm thuộc phạm vi các chứng Tẩm dâm sang 浸淫疮, Huyết phong sang 血风疮 và Thấp chẩn 湿疹. Khi bệnh xuất hiện quanh hậu môn, thường gọi là Giang môn thấp chẩn 肛门湿疹 hoặc Giang chu phong 肛周风.
Ngoại khoa chính tông cho rằng chứng này thường do phong, thấp và nhiệt kết hợp, uất lại ở bì phu mà sinh. Khi thấp nhiệt thịnh, tổn thương thường đỏ, nóng, rỉ dịch và ngứa dữ dội. Khi bệnh kéo dài, huyết bị hao tổn, da mất sự nhu dưỡng, sinh ra khô ráp, dày cứng và nứt nẻ.
Nguyên nhân bệnh theo Trung y có thể quy về ba phương diện chính:
Phong thấp nhiệt tà xâm nhập vào da.
Thấp nhiệt từ Tỳ Vị và Đại trường dồn xuống vùng hậu môn.
Huyết hư sinh phong, da mất sự nuôi dưỡng, khiến bệnh kéo dài không khỏi.
Nói tóm lại, biểu hiện tuy nằm ở da quanh hậu môn nhưng có quan hệ mật thiết với công năng vận hóa của Tỳ, truyền đạo của Đại trường, sự lưu hành của khí huyết và tình trạng phong, thấp, nhiệt trong cơ thể.
Biện chứng luận trị
Thể phong thấp nhiệt lưu trệ
Triệu chứng
Ngứa dữ dội, vùng da quanh hậu môn đỏ, nóng và sưng; có mụn nước, trợt loét, rỉ dịch hoặc đóng vảy; sau khi gãi, tổn thương lan rộng; người có thể nặng nề, miệng đắng, đại tiện không điều hòa; rêu lưỡi vàng nhờn; mạch hoạt sác.
Chứng cơ
Phong, thấp và nhiệt cùng uất kết ở bì phu. Thấp tà khiến tổn thương rỉ dịch, nhiệt tà làm da đỏ nóng, phong tà gây ngứa và làm bệnh thay đổi không cố định.
Phép trị
Thanh nhiệt, lợi thấp, sơ phong, chỉ dương.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Tứ vật tiêu phong ẩm hoặc Long đởm tả can thang gia giảm.
Nếu da đỏ nóng, có dấu hiệu nhiễm khuẩn, có thể gia Kim ngân hoa, Liên kiều, Thổ phục linh.
Nếu rỉ dịch nhiều, có thể gia Mã xỉ hiện, Địa du, Xa tiền thảo, Xích tiểu đậu.
Nếu đại tiện táo kết, có thể phối hợp Hòe giác và các vị nhuận tràng thích hợp.
Thuốc rửa ngoài
Có thể tham khảo Khổ sâm, Hoàng bá, Địa du, Thương truật và Đại hoàng sắc lấy nước, để nguội đến nhiệt độ vừa phải rồi rửa hoặc ngâm vùng hậu môn trong thời gian ngắn.
Không dùng nước thuốc quá nóng, không ngâm quá lâu và không sử dụng khi da đang chảy máu nhiều, có mủ hoặc đau tăng mà chưa được thăm khám.
Thể huyết hư sinh phong, hóa táo
Triệu chứng
Bệnh kéo dài, ngứa dai dẳng, da khô, dày, thô ráp và nứt nẻ; rỉ dịch ít hoặc không rỉ dịch; ngứa thường tăng khi mệt mỏi hoặc về đêm; có thể kèm sắc mặt kém tươi, chóng mặt, ngủ không yên; lưỡi nhạt hoặc đỏ nhạt, ít rêu; mạch tế.
Chứng cơ
Bệnh lâu ngày làm hao tổn huyết và tân dịch. Huyết hư không nuôi dưỡng được bì phu, sinh phong hóa táo, khiến da khô, ngứa và dày cứng.
Phép trị
Dưỡng huyết, nhuận táo, trừ phong, chỉ dương.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Dưỡng huyết trừ thấp chỉ dưỡng thang gia giảm.
Phương dược tham khảo: Đương quy, Sinh địa, Bạch thược, Hà thủ ô, Thương truật, Hoàng bá, Thổ phục linh, Bạch tiên bì, Ô tiêu xà, Thuyền thoái.
Thuốc rửa ngoài
Có thể tham khảo Đương quy, Xà sàng tử, Khổ sâm và một số vị dưỡng huyết, trừ phong, chỉ dương sắc nước rửa ngoài.
Các vị có tính cay nóng hoặc kích thích như Tế tân cần được sử dụng thận trọng, không nên tự ý phối hợp khi da đang trợt loét hoặc quá nhạy cảm.
Thể Tỳ hư thấp thịnh
Triệu chứng
Vùng hậu môn ẩm ướt kéo dài, rỉ dịch trong hoặc hơi đục, ngứa âm ỉ; tổn thương tái phát nhiều lần; người mệt mỏi, ăn kém, bụng đầy, đại tiện lỏng hoặc phân không thành khuôn; lưỡi nhạt, rêu trắng nhờn; mạch nhu hoặc hoãn.
Chứng cơ
Tỳ khí hư, vận hóa thủy thấp không tốt, thấp tà dồn xuống vùng hậu môn, lưu lại ở da mà sinh chàm.
Phép trị
Kiện Tỳ, hóa thấp, chỉ dương.
Phương thang
Có thể căn cứ chứng trạng sử dụng Sâm linh bạch truật tán hoặc Trừ thấp vị linh thang gia giảm.
Thể này thường gặp ở người tiêu hóa yếu, đại tiện lỏng và vùng hậu môn thường xuyên ẩm. Điều trị không chỉ chú ý tổn thương ngoài da mà còn cần điều hòa công năng Tỳ Vị.
Điều trị bên ngoài theo Trung y
Thuốc ngâm rửa có thể hỗ trợ giảm ngứa, làm sạch dịch tiết và giúp tổn thương khô dần. Tuy nhiên, cần căn cứ vào tính chất tổn thương.
Khi vùng da đỏ, nóng và rỉ dịch, nên thiên về thanh nhiệt, lợi thấp, giải độc.
Khi da khô, dày và nứt, không nên dùng quá nhiều vị đắng lạnh hoặc táo thấp vì có thể làm da khô hơn. Khi ấy nên phối hợp các vị dưỡng huyết, nhuận da và giảm ngứa.
Sau khi rửa, phải thấm khô nhẹ nhàng. Không để vùng hậu môn tiếp tục ẩm ướt và không bôi nhiều loại thuốc cùng lúc.
Châm cứu
Châm cứu có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ nhằm điều hòa khí huyết, khu phong, thanh nhiệt và giảm ngứa.
Huyệt thường dùng
Đại chùy Đốc-14: Thanh nhiệt, điều hòa vệ khí.
Khúc trì Đại trường-11: Thanh nhiệt, khu phong, chỉ dương.
Hợp cốc Đại trường-4: Sơ phong, thanh nhiệt.
Huyết hải Tỳ-10: Lương huyết, hoạt huyết, điều trị các chứng ngứa ngoài da.
Tam âm giao Tỳ-6: Điều hòa Tỳ, Can, Thận, dưỡng huyết và hóa thấp.
Túc tam lý Vị-36: Kiện Tỳ, ích khí, nâng cao sức chống đỡ của cơ thể.
Trường cường Đốc-1: Điều trị các bệnh vùng hậu môn.
Phong trì Đởm-20: Khu phong, giảm ngứa.
Các phương pháp chích lể hoặc tiểu châm đao quanh vùng hậu môn có nguy cơ gây đau, chảy máu và nhiễm khuẩn, không nên tự thực hiện. Việc châm cứu tại vùng hậu môn phải do người có chuyên môn tiến hành trong điều kiện vô khuẩn.
Phân loại chàm hậu môn
Chàm hậu môn cấp tính
Da quanh hậu môn đỏ, xuất hiện nhiều mụn sẩn nhỏ, mụn nước hoặc bóng nước. Sau khi gãi, mụn nước vỡ, tạo thành vùng trợt và rỉ dịch. Tổn thương thường nặng hơn ở trung tâm và lan dần ra ngoài.
Nếu có bội nhiễm, vùng tổn thương có thể xuất hiện mụn mủ, vảy tiết màu vàng hoặc xanh, đau tăng và có mùi khó chịu.
Chàm hậu môn bán cấp
Thường hình thành khi chàm cấp tính đã giảm nhưng chưa khỏi hoàn toàn. Tổn thương chủ yếu là mụn sẩn nhỏ, vảy da và vảy tiết. Rỉ dịch giảm, nhưng ngứa vẫn còn.
Chàm hậu môn mạn tính
Bệnh kéo dài hoặc tái phát nhiều lần làm da dày lên, thâm nhiễm, có màu nâu đỏ hoặc xám. Bề mặt da thô ráp, bong vảy mỏng, có thể nứt nẻ và đóng mày. Ngứa thường dai dẳng, dễ tăng về đêm hoặc khi căng thẳng.
Phân biệt với một số bệnh khác
Viêm da thần kinh
Tổn thương thường dày da, nổi rõ các đường vân, có dạng liken hóa. Bệnh ít có mụn nước và ít rỉ dịch hơn chàm.
Ngứa hậu môn đơn thuần
Biểu hiện chủ yếu là ngứa, vết gãi, vảy máu và các nếp da dày. Tổn thương thường không đa dạng và ít rỉ dịch.
Nấm da quanh hậu môn
Tổn thương có thể có bờ rõ, lan thành vòng, kèm bong vảy. Việc tự bôi corticosteroid có thể làm nấm lan rộng và thay đổi hình dạng tổn thương.
Vảy nến
Da thường đỏ, ranh giới tương đối rõ. Ở vùng nếp gấp, vảy có thể không nhiều. Người bệnh có thể đồng thời có tổn thương ở da đầu, khuỷu tay, đầu gối hoặc móng.
Giun kim
Ngứa thường tăng rõ về đêm, đặc biệt ở trẻ em. Trong gia đình có thể có nhiều người cùng mắc.
Rò hậu môn
Thường có lỗ rò, sưng đau tái phát, chảy mủ hoặc dịch quanh hậu môn. Da có thể bị kích thích và chàm hóa thứ phát.
Nguyên tắc điều trị
Điều trị chàm hậu môn cần đồng thời xử lý nguyên nhân bên trong, tổn thương ngoài da và các yếu tố kích thích tại chỗ.
Xác định và loại bỏ nguyên nhân
Cần kiểm tra các bệnh như trĩ, nứt kẽ hậu môn, rò hậu môn, tiêu chảy kéo dài, táo bón, đại tiện không tự chủ, giun kim, nấm da hoặc viêm da tiếp xúc.
Bảo vệ hàng rào da
Giữ vùng hậu môn sạch nhưng không rửa quá mức. Sau khi rửa, thấm khô nhẹ nhàng, tránh ma sát và giữ vùng da thông thoáng.
Giảm ngứa
Có thể dùng khăn mát để làm dịu tạm thời. Trường hợp ngứa nhiều, mất ngủ hoặc tổn thương lan rộng cần được bác sĩ lựa chọn thuốc phù hợp.
Điều trị theo giai đoạn
Chàm cấp có rỉ dịch cần chăm sóc khác với chàm mạn có da khô và dày. Không nên sử dụng một loại thuốc cho mọi giai đoạn.
Điều trị bệnh hậu môn – trực tràng kèm theo
Nếu da liên tục bị kích thích bởi dịch tiết từ trĩ, rò hậu môn, viêm trực tràng hoặc đại tiện không tự chủ, chàm sẽ khó khỏi nếu không xử lý nguyên nhân này.
Chăm sóc và phòng ngừa
Rửa nhẹ nhàng
Sau khi đại tiện, có thể rửa bằng nước sạch hoặc nước ấm vừa phải. Không dùng nước quá nóng, xà phòng thơm, dung dịch vệ sinh có mùi hoặc chất sát khuẩn mạnh.
Giữ khô thoáng
Sau khi rửa, dùng khăn mềm thấm khô. Nên mặc quần lót rộng, thấm hút tốt và thay khi bị ẩm.
Không gãi
Khi ngứa, có thể chườm mát thay vì gãi. Cắt móng tay ngắn để hạn chế làm trầy xước da trong lúc ngủ.
Điều hòa đại tiện
Táo bón và tiêu chảy đều có thể làm chàm nặng thêm. Nên ăn uống điều độ, uống đủ nước và duy trì đại tiện ổn định.
Theo dõi thức ăn
Không cần kiêng tuyệt đối cá, tôm, cua hoặc mọi thực phẩm được cho là dễ gây dị ứng nếu chưa xác định rõ mối liên hệ. Chỉ nên hạn chế những thức ăn thực sự làm triệu chứng tái phát sau nhiều lần sử dụng.
Hạn chế thức ăn cay nóng và rượu
Các thức ăn cay, rượu bia và đồ uống kích thích có thể làm cảm giác nóng rát và ngứa tăng ở một số người.
Ngủ đủ và giảm căng thẳng
Mất ngủ, lo âu và mệt mỏi thường làm cảm giác ngứa rõ hơn. Điều chỉnh sinh hoạt có ý nghĩa hỗ trợ phòng ngừa tái phát.
Không dùng thuốc tùy tiện
Không tự bôi nhiều loại thuốc, thuốc gia truyền, cồn, dầu nóng hoặc hóa chất lên vùng hậu môn. Việc dùng sai thuốc có thể gây bỏng da, viêm da tiếp xúc hoặc che lấp nhiễm nấm.
Khi nào cần đi khám
Cần đến cơ sở y tế khi xuất hiện một trong những biểu hiện sau:
Ngứa kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc không cải thiện sau khi đã chăm sóc đúng.
Da sưng nóng, đau tăng, có mủ, mùi hôi hoặc sốt.
Tổn thương lan rộng, chảy máu, loét sâu hoặc có khối bất thường.
Có lỗ rò, dịch mủ chảy tái diễn hoặc nghi ngờ bệnh hậu môn – trực tràng.
Ngứa nhiều về đêm, nghi nhiễm giun kim.
Kèm tiêu chảy kéo dài, sút cân, phân có máu hoặc đau bụng.
Người bệnh có đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
Nói tóm lại
Chàm hậu môn là tình trạng viêm da quanh hậu môn có tính chất tái phát, thường liên quan đến ẩm ướt, kích thích tại chỗ, dị ứng, bệnh hậu môn – trực tràng và thể trạng bên trong.
Theo Trung y, bệnh chủ yếu do phong, thấp, nhiệt uất kết ở da hoặc do huyết hư sinh phong, da mất sự nhu dưỡng. Điều trị cần căn cứ vào từng thể bệnh, phối hợp thanh nhiệt, lợi thấp, khu phong hoặc dưỡng huyết nhuận táo.
Trong chăm sóc hằng ngày, điều quan trọng nhất là giữ vùng hậu môn sạch và khô nhưng không rửa quá mức, tránh nước nóng, hóa chất kích thích và hành động gãi. Đồng thời cần điều hòa đại tiện, xử lý các bệnh hậu môn – trực tràng kèm theo và sử dụng thuốc đúng theo tính chất tổn thương.
Trường Xuân biên soạn