Khái quát
“Tăng huyết áp giả” là cách gọi dễ gây nhầm lẫn vì có thể được dùng để chỉ hai tình trạng khác nhau:
Tăng huyết áp áo choàng trắng: Huyết áp cao khi đo tại phòng khám nhưng bình thường hơn khi đo tại nhà hoặc theo dõi huyết áp lưu động.
Giả tăng huyết áp do động mạch khó ép: Huyết áp đo bằng băng quấn cao hơn huyết áp thực trong động mạch vì thành động mạch quá cứng, vôi hóa và khó bị ép xẹp.
Cả hai tình trạng đều có thể làm huyết áp đo tại phòng khám cao hơn thực tế. Tuy nhiên, tăng huyết áp áo choàng trắng liên quan chủ yếu đến phản ứng căng thẳng khi đo, còn giả tăng huyết áp thực sự liên quan đến đặc tính cơ học của thành động mạch.
Tăng huyết áp áo choàng trắng
白大衣高血压
Định nghĩa
Tăng huyết áp áo choàng trắng là tình trạng huyết áp tại phòng khám đạt mức tăng huyết áp, nhưng huyết áp trung bình ngoài phòng khám vẫn dưới ngưỡng chẩn đoán.
Tình trạng này thường được xác định bằng theo dõi huyết áp lưu động trong 24 giờ hoặc bằng nhiều lần đo huyết áp tại nhà đúng kỹ thuật. Không nên chỉ dựa vào một lần đo tại phòng khám để kết luận. (PMC)
Nếu người bệnh chưa dùng thuốc, tình trạng này gọi là tăng huyết áp áo choàng trắng. Nếu người đã dùng thuốc có huyết áp cao tại phòng khám nhưng huyết áp ngoài phòng khám được kiểm soát, thường gọi là hiệu ứng áo choàng trắng ở người đang điều trị.
Nguyên nhân
Nguyên nhân chủ yếu là phản ứng căng thẳng khi đến cơ sở y tế, gặp nhân viên y tế hoặc nghĩ đến kết quả đo huyết áp.
Căng thẳng làm hệ thần kinh giao cảm hoạt động mạnh hơn, nhịp Tâm tăng, mạch máu co và huyết áp tạm thời tăng.
Một số yếu tố khác có thể góp phần gồm:
Vội vã đến phòng khám.
Đi bộ hoặc leo cầu thang ngay trước khi đo.
Đau, mất ngủ hoặc lo âu.
Nói chuyện trong lúc đo.
Bàng quang đầy.
Dùng băng quấn không đúng kích thước.
Ngồi sai tư thế.
Đo ngay khi vừa hút thuốc hoặc uống cà phê.
Biểu hiện
Phần lớn người bệnh không có triệu chứng đặc hiệu.
Một số người có thể hồi hộp, căng thẳng, bồn chồn, đỏ mặt hoặc cảm thấy Tâm đập nhanh khi chuẩn bị đo huyết áp.
Đặc điểm gợi ý là huyết áp nhiều lần cao tại phòng khám nhưng thấp hơn rõ khi đo tại nhà trong điều kiện yên tĩnh.
Tăng huyết áp áo choàng trắng có hoàn toàn vô hại không?
Không nên xem đây chỉ là phản ứng tâm lý hoàn toàn vô hại. Người có tăng huyết áp áo choàng trắng có thể có nguy cơ tiến triển thành tăng huyết áp kéo dài và vẫn cần được theo dõi định kỳ.
Nguy cơ còn phụ thuộc tuổi, cân nặng, hút thuốc, đái tháo đường, lipid máu, chức năng Thận và tình trạng tổn thương cơ quan đích.
Tuy nhiên, việc dùng thuốc hạ áp chỉ nhằm làm giảm con số tại phòng khám có thể khiến huyết áp ngoài phòng khám xuống quá thấp. Vì vậy, quyết định điều trị cần căn cứ huyết áp ngoài phòng khám và tổng nguy cơ Tâm mạch.
Chẩn đoán
Đo huyết áp tại phòng khám đúng kỹ thuật
Người bệnh cần ngồi nghỉ ít nhất năm phút, lưng tựa ghế, hai chân đặt trên sàn, cánh tay ngang mức Tâm và không nói chuyện trong lúc đo.
Nên đo nhiều lần và lấy giá trị trung bình thay vì chỉ dùng kết quả đầu tiên.
Theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ
Thiết bị tự động đo huyết áp nhiều lần trong khi người bệnh sinh hoạt và ngủ. Đây là phương pháp rất có giá trị để phân biệt tăng huyết áp áo choàng trắng với tăng huyết áp kéo dài, đồng thời đánh giá huyết áp ban đêm. (PubMed)
Đo huyết áp tại nhà
Người bệnh có thể đo buổi sáng và buổi tối trong nhiều ngày, mỗi thời điểm đo hai lần cách nhau khoảng một phút.
Máy đo nên là loại đo ở cánh tay, đã được kiểm định và có băng quấn phù hợp. Đo huyết áp tại nhà giúp xác nhận chẩn đoán nhưng không thay thế hoàn toàn việc theo dõi và khám định kỳ. (www.heart.org)
Điều trị
Điều chỉnh lối sống
Giảm muối.
Kiểm soát cân nặng.
Vận động đều.
Bỏ thuốc lá.
Hạn chế rượu.
Ngủ đủ.
Điều trị đái tháo đường và rối loạn lipid nếu có.
Giảm căng thẳng khi đo
Đến phòng khám sớm để có thời gian nghỉ.
Không tranh luận hoặc đọc tin tức căng thẳng trước khi đo.
Thở chậm và thả lỏng vai.
Không nhìn màn hình máy trong lúc đo nếu điều này làm lo lắng tăng.
Đo tự động không có nhân viên y tế trong phòng có thể làm giảm phản ứng áo choàng trắng ở một số người.
Thuốc hạ áp
Không có chỉ định dùng thuốc chẹn beta hoặc thuốc ức chế men chuyển chỉ để “xóa bỏ” phản ứng áo choàng trắng.
Thuốc được cân nhắc khi người bệnh đồng thời có huyết áp ngoài phòng khám tăng, tổn thương cơ quan đích hoặc nguy cơ Tâm mạch cao.
Không tự ngừng thuốc chỉ vì huyết áp tại nhà thấp hơn tại phòng khám. Việc điều chỉnh thuốc cần được bác sĩ thực hiện sau khi xem toàn bộ nhật ký huyết áp. (www.heart.org)
Giả tăng huyết áp do động mạch khó ép
假性高血压
Định nghĩa
Giả tăng huyết áp là tình trạng huyết áp đo bằng băng quấn cao hơn huyết áp thực trong động mạch.
Nguyên nhân là thành động mạch cánh tay quá cứng hoặc vôi hóa, nên băng quấn cần tạo áp lực rất cao mới ép được lòng mạch. Máy đo vì thế ghi nhận một trị số huyết áp cao hơn thực tế.
Tình trạng này còn được gọi là hội chứng động mạch không thể ép.
Đối tượng dễ gặp
Người cao tuổi.
Người bị đái tháo đường lâu năm.
Người mắc bệnh Thận mạn.
Người có vôi hóa động mạch.
Người có bệnh mạch máu ngoại biên.
Tuy nhiên, giả tăng huyết áp thực sự hiếm gặp hơn nhiều so với tăng huyết áp áo choàng trắng.
Khi nào nên nghi ngờ?
Huyết áp đo bằng băng quấn rất cao nhưng không tương xứng với tình trạng lâm sàng.
Không có hoặc có rất ít tổn thương Tâm, não, Thận và võng mạc dù huyết áp được ghi nhận rất cao trong thời gian dài.
Người bệnh chóng mặt, yếu, ngất hoặc suy Thận sau khi tăng liều thuốc hạ áp, trong khi số đo bằng băng quấn vẫn còn cao.
Có động mạch ngoại biên cứng, vôi hóa hoặc khó ép.
Huyết áp tâm thu cao rõ nhưng huyết áp tâm trương không tăng tương ứng.
Những biểu hiện này chỉ gợi ý, không đủ để xác định chẩn đoán.
Dấu Osler
Cách thực hiện cổ điển là bơm băng quấn lên cao hơn huyết áp tâm thu cho đến khi mạch không còn đập, sau đó sờ động mạch quay hoặc động mạch cánh tay.
Nếu vẫn sờ thấy một ống động mạch cứng dù không còn dòng máu đập, gọi là dấu Osler dương tính.
Tuy nhiên, dấu Osler có độ chính xác hạn chế, phụ thuộc người khám và không đủ tin cậy để chẩn đoán giả tăng huyết áp. Nghiên cứu cho thấy nghiệm pháp này có thể dương tính ở nhiều người cao tuổi dù không có chênh lệch huyết áp đáng kể. (PMC)
Chẩn đoán xác định
Phương pháp xác định trực tiếp là đo huyết áp trong động mạch và so sánh với huyết áp đo bằng băng quấn.
Đây là thủ thuật xâm lấn nên không được thực hiện thường quy. Chỉ cân nhắc trong những trường hợp nghi ngờ rõ, khi kết quả có thể làm thay đổi đáng kể việc điều trị.
Các phương pháp hỗ trợ có thể gồm:
Đánh giá độ cứng động mạch.
Siêu âm mạch.
Đo vận tốc sóng mạch.
Chụp X-quang phát hiện vôi hóa mạch.
So sánh nhiều thiết bị và phương pháp đo.
Đánh giá huyết áp lưu động.
Đo huyết áp trong động mạch vẫn là tiêu chuẩn tham chiếu khi cần khẳng định giả tăng huyết áp thực sự. (PubMed)
Nguy cơ điều trị quá mức
Nếu trị số huyết áp đo ngoài da cao giả tạo nhưng người bệnh được tăng thuốc liên tục, huyết áp thực trong động mạch có thể giảm quá mức.
Hậu quả có thể gồm:
Chóng mặt.
Hạ huyết áp tư thế.
Ngất và té ngã.
Thiếu máu não.
Đau thắt ngực.
Suy giảm chức năng Thận.
Mệt mỏi, yếu sức.
Rối loạn ý thức.
Do đó, người cao tuổi có huyết áp rất cao nhưng không dung nạp thuốc cần được đánh giá toàn diện thay vì chỉ tiếp tục tăng liều.
Điều trị
Không điều trị chỉ dựa trên nghi ngờ
Không được tự ngừng thuốc hoặc kết luận rằng huyết áp chỉ là giả khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Nhiều người có động mạch cứng vẫn mắc tăng huyết áp thật. Giả tăng huyết áp cũng có thể cùng tồn tại với tăng huyết áp thực sự.
Điều chỉnh thuốc thận trọng
Nếu xác định có chênh lệch đáng kể giữa huyết áp đo bằng băng quấn và huyết áp thực, thuốc cần được điều chỉnh căn cứ triệu chứng, huyết áp thực và tưới máu cơ quan.
Kiểm soát nguy cơ xơ vữa
Bỏ thuốc lá.
Kiểm soát đường huyết.
Điều trị rối loạn lipid.
Vận động phù hợp.
Kiểm soát cân nặng.
Điều trị bệnh Thận và bệnh động mạch ngoại biên.
Không nên cho rằng người mắc giả tăng huyết áp không có nguy cơ Tâm mạch. Động mạch cứng và vôi hóa thường phản ánh bệnh mạch máu nền đáng chú ý.
Phân biệt các tình trạng thường gặp
Tăng huyết áp kéo dài
Huyết áp cao cả ở phòng khám lẫn ngoài phòng khám.
Tăng huyết áp áo choàng trắng
Huyết áp cao tại phòng khám nhưng bình thường hơn khi đo tại nhà hoặc theo dõi huyết áp 24 giờ.
Tăng huyết áp ẩn giấu
Huyết áp bình thường tại phòng khám nhưng cao khi đo tại nhà hoặc trong sinh hoạt hằng ngày.
Hiệu ứng áo choàng trắng khi đang điều trị
Người đang dùng thuốc có huyết áp tại phòng khám cao hơn rõ so với ngoài phòng khám.
Giả tăng huyết áp
Huyết áp đo bằng băng quấn cao hơn huyết áp thực do thành động mạch khó bị ép.
Sai số kỹ thuật khi đo
Băng quấn quá nhỏ, cánh tay không ngang mức Tâm, nói chuyện, bắt chéo chân, vừa vận động hoặc máy đo không chính xác đều có thể làm huyết áp cao giả.
Nhận thức của Trung y
Trong Trung y, tăng huyết áp áo choàng trắng thường liên quan đến sự thay đổi của tình chí và Tâm thần, có thể xem xét trong các phạm vi Huyễn vựng (眩晕), Tâm quý (心悸), Kinh quý (惊悸), Uất chứng (郁证) và Can dương (肝阳).
Giả tăng huyết áp do động mạch cứng không có tên bệnh tương ứng trực tiếp trong cổ thư. Nếu người bệnh đồng thời có mạch cứng, tê đau, chóng mặt hoặc bệnh mạch máu, có thể xem xét các bệnh cơ như huyết ứ, đàm trọc và mạch lạc không thông.
Một. Can khí uất, Tâm thần bất an
Nguyên nhân: Lo sợ khi khám bệnh, căng thẳng, quá chú ý đến số đo huyết áp.
Chứng trạng: Huyết áp tăng rõ khi gặp bác sĩ, hồi hộp, ngực tức, hay thở dài, mất ngủ, dễ cáu; lưỡi đỏ nhạt, mạch huyền.
Pháp trị
Sơ Can giải uất, ninh Tâm an thần.
Hai. Tâm Đởm khí hư
Nguyên nhân: Thể chất nhạy cảm, dễ kinh sợ, từng trải qua sự kiện bệnh tật đáng sợ.
Chứng trạng: Hồi hộp, dễ giật mình, sợ đo huyết áp, tay ra mồ hôi, khó ngủ; lưỡi nhạt, mạch tế hơi sác.
Pháp trị
Ích khí trấn kinh, an thần định chí.
Ba. Can dương thượng kháng
Nguyên nhân: Can Thận âm hư, căng thẳng hoặc giận dữ làm dương khí thượng nghịch.
Chứng trạng: Huyết áp tăng khi xúc động, chóng mặt, đau đầu, mặt đỏ, ù tai, dễ cáu; lưỡi đỏ, mạch huyền sác.
Pháp trị
Bình Can tiềm dương, thanh hỏa an thần.
Bốn. Huyết ứ trở mạch
Nguyên nhân: Tuổi cao, bệnh mạch máu lâu ngày, khí hư, đàm trọc hoặc xơ cứng động mạch.
Chứng trạng: Mạch cứng, đau đầu cố định, tê bì, môi lưỡi tím tối, đau ngực hoặc chân lạnh; lưỡi tím, mạch sáp.
Pháp trị
Hoạt huyết hóa ứ, thông lạc.
Chú ý khi dùng Trung y
Không dùng thuốc an thần hoặc thuốc bình Can chỉ để làm kết quả huyết áp tại phòng khám thấp hơn.
Không tự dùng thuốc hoạt huyết nếu đang uống aspirin, clopidogrel hoặc thuốc chống đông.
Không dùng Ma hoàng, Cam thảo liều cao hoặc các thuốc bổ kích thích ở người huyết áp cao.
Trung y không thể xác định huyết áp áo choàng trắng hay giả tăng huyết áp do động mạch khó ép. Việc phân biệt phải căn cứ đo huyết áp ngoài phòng khám, kỹ thuật đo và đánh giá mạch máu.
Chú ý
Không tự kết luận mình chỉ bị tăng huyết áp áo choàng trắng vì huyết áp tại nhà có lúc bình thường.
Không tự ngừng thuốc hạ áp.
Không dùng thuốc chẹn beta chỉ để tránh hồi hộp khi gặp bác sĩ.
Không xem dấu Osler là bằng chứng chẩn đoán chắc chắn.
Không mặc nhiên cho rằng không có tổn thương cơ quan đích thì huyết áp cao là giả.
Không bỏ qua tăng huyết áp ẩn giấu, tức huyết áp bình thường ở phòng khám nhưng cao tại nhà.
Kết luận
Tăng huyết áp áo choàng trắng và giả tăng huyết áp là hai tình trạng khác nhau.
Tăng huyết áp áo choàng trắng là huyết áp tăng trong môi trường y tế nhưng bình thường hơn ngoài phòng khám, thường do phản ứng căng thẳng. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ hoặc đo tại nhà đúng kỹ thuật.
Giả tăng huyết áp là tình trạng huyết áp đo bằng băng quấn cao hơn huyết áp thực do thành động mạch quá cứng và khó ép. Tình trạng này thường được cân nhắc ở người cao tuổi, đái tháo đường, bệnh Thận hoặc vôi hóa động mạch, đặc biệt khi người bệnh không dung nạp việc tăng thuốc.
Dấu Osler chỉ có giá trị gợi ý và không đủ để chẩn đoán. Trong trường hợp cần thiết, đo huyết áp trực tiếp trong động mạch là phương pháp xác định.
Nói tóm lại, khi huyết áp tại phòng khám cao nhưng không phù hợp với kết quả tại nhà, triệu chứng hoặc tình trạng cơ quan đích, cần kiểm tra lại kỹ thuật đo và đánh giá huyết áp ngoài phòng khám trước khi tăng thuốc. Mục tiêu là tránh cả hai sai lầm: điều trị quá mức một kết quả cao giả và bỏ sót tăng huyết áp thật sự.
Trường Xuân Đường biên soạn và tổng hợp