NẤM BẸN / HẮC LÀO BẸN (Tinea cruris)

Nấm bẹn (Tinea cruris) là một loại nấm da thân, chỉ bệnh da do nhiễm nấm ở mặt trong đùi, vùng bẹn – tầng sinh môn và mông. Nấm bẹn cực kỳ thường gặp, đặc biệt trong các ký túc xá tập thể. Đừng vì tổn thương nằm ở “chỗ khó nói” mà chậm trễ điều trị, để mình phải chịu đựng những đau khổ, khó chịu không đáng có.

Nấm gây bệnh có thể lây truyền qua quần lót, khăn tắm… cũng có thể lây qua đường sinh hoạt tình dục, vì vậy nấm bẹn cũng được xếp vào nhóm bệnh lây truyền qua đường tình dục. Nhưng tuyệt đối không nên nghĩ rằng hễ bị nấm bẹn thì nhất định là do giao hợp mà lây, trên lâm sàng hơn 80% trường hợp nấm bẹn là lây nhiễm không qua đường sinh dục.

Bệnh này dễ tái phát. Thường do tiếp xúc với người bị nấm da, hoặc lây qua mèo, chó… hay gián tiếp lây qua quần áo, đồ dùng; hoặc ban đầu bị nấm kẽ chân, do gãi rồi lan rộng mà lây sang vùng bẹn. Mùa hè nóng ẩm, cơ thể ra nhiều mồ hôi, đặc biệt vùng bẹn – mặt trong đùi, nếu không tắm rửa kịp thời, hoặc mặc quần lót bó sát khiến lượng mồ hôi lớn không kịp bay hơi, thì rất dễ mắc bệnh này. Ngoài ra, người mắc bệnh đái tháo đường, khí hư nhiều… hoặc dùng kéo dài đường uống hay bôi tại chỗ liều cao kháng sinh phổ rộng, hoặc corticosteroid, cũng dễ bị nấm bẹn. Về tỷ lệ mắc bệnh, chủ yếu là người trẻ tuổi, nam nhiều hơn nữ. Bệnh thường phát vào mùa hè, thời tiết ẩm hoặc nóng làm bệnh nặng thêm, mùa đông thì giảm nhẹ hoặc khỏi hẳn.

[Nguyên nhân gây bệnh]

Tác nhân gây bệnh giống như nấm da thân. Tư liệu cho thấy, ở Trung Quốc, các tác nhân chính gây nấm bẹn thuộc chi Trichophyton: Trichophyton rubrum (đỏ – chiếm 65,7%) và Trichophyton mentagrophytes var. gypseum (dạng thạch cao – chiếm 16,8%), thuộc chi Epidermophyton là Epidermophyton floccosum (nấm da mốc – chiếm 6,8%) và một số ít Candida albicans.

[Biểu hiện lâm sàng]

Nấm bẹn thường gặp ở vùng mông và mặt trong phía trên của đùi, nhưng cũng hay xâm phạm dương vật và nếp gấp bẹn – bìu. Có thể khởi phát một bên hoặc hai bên lần lượt. Mới đầu là các sẩn nhỏ, rất ngứa, sau đó lan rộng dần, tạo thành tổn thương hình tròn hoặc đa dạng, bờ nổi gồ thành vòng cung, trung tâm tương đối phẳng, thường có vảy bong. Tổn thương có thể lan lên trên hoặc ra phía sau tới tầng sinh môn, quanh hậu môn và mông. Nếu tổn thương chỉ giới hạn ở mông thì gọi là nấm mông.

Những triệu chứng này thường khiến người bệnh lo lắng, tưởng là bệnh lây truyền qua đường tình dục nên ngại đi khám. Sự lo lắng này là không cần thiết.

Nấm bẹn là bệnh da hay gặp ở vùng đùi – bẹn, đôi khi còn lan tới tầng sinh môn, mu âm hộ, quanh hậu môn, mông, nếp gấp bìu… Ngứa rất dữ dội, do gãi nhiều, người bệnh dễ bị viêm da, da dày dạng liken (hóa lichen) hoặc bội nhiễm.

Triệu chứng chủ yếu là ngứa rát tại chỗ rất rõ rệt.

Đặc điểm ban da của nấm bẹn:

(1) Giai đoạn đầu là các dát đỏ, bờ rõ, hơi gồ, dần lan rộng, trên có vảy mỏng bong nhẹ, cảm giác ngứa; về sau màu từ đỏ chuyển sang tím đỏ, nâu hoặc màu da.

(2) Nếu không điều trị kịp thời, tổn thương lan rộng dần ra xung quanh, trung tâm tổn thương dần dần tự lành, trong khi bờ ngoài tiếp tục phát triển. Bờ viền ngoại vi có phản ứng viêm rõ, trên đó có thể có tổn thương hoạt động như mụn nước, vảy tiết, thậm chí trợt loét; trung tâm tự khỏi, hình thành các tổn thương hình vòng hay bán vòng. Câu nói vui “trên mông xây thành Vạn Lý Trường Thành” chính là để đùa về nấm bẹn. Ngoài nếp gấp bìu, tổn thương thể hiện dạng mảng da có vảy.

(3) Sau khi khỏi để lại tăng sắc tố tạm thời, triệu chứng ngứa từng rất nặng.

Bệnh thường diễn tiến mạn tính, kéo dài lâu ngày tổn thương da có thể dày lên, liken hóa.

[Chẩn đoán]

Muốn chẩn đoán rõ là nấm bẹn, trước hết cần tìm đến khám các bác sĩ chuyên khoa có kinh nghiệm; bác sĩ chuyên khoa có thể dễ dàng dựa vào bệnh sử, triệu chứng, dấu hiệu thực thể và xét nghiệm để đưa ra chẩn đoán xác định. Nấm bẹn là nhiễm nấm sợi (nấm mốc da), nói chung chỉ cần làm một xét nghiệm trực tiếp từ vảy da là đủ: lấy một ít vảy nhỏ ở rìa tổn thương, đặt lên lam kính, nhỏ một giọt dung dịch KOH để hòa tan keratin, sau đó soi dưới kính hiển vi xem có sợi nấm hay không, là có thể chẩn đoán xác định. Dĩ nhiên, nếu có điều kiện thì nuôi cấy nấm để chẩn đoán chính xác hơn.

Việc chẩn đoán nấm bẹn không khó, nhưng cần thận trọng phân biệt với một số bệnh da khác, nếu không thì điều trị khó mà chính xác được. Những bệnh da dễ nhầm với nấm bẹn chủ yếu gồm:

(1) Viêm da tiết bã: đôi khi cũng có thể ảnh hưởng vùng bẹn – sinh dục, ban da là dát đỏ nhạt, có vảy bong, đôi khi thành vòng, bờ rõ; nhưng xét nghiệm trực tiếp tìm nấm âm tính.

(2) Hồng nấm (erythrasma): là bệnh da do một loại trực khuẩn hình gậy gây nên, thường gặp ở nách, bẹn…, vùng da tổn thương có màu đỏ gạch, bờ không có “vòng viêm” nổi rõ, không ngứa, xét nghiệm trực tiếp nấm âm tính.

(3) Vảy nến: còn gọi là “bệnh vẩy nến / hắc lào thể vảy nến” (trong dân gian hay gọi nhầm là “bệnh vẩy nến bò” tương tự “trứng cá”), có thể xuất hiện ở vùng bẹn, biểu hiện là các mảng hoặc dát đỏ hình vòng hay dạng mảng, bề mặt thường có vảy dày, các vùng khác trên cơ thể cũng có thể có tổn thương tương tự.

[Điều trị]

Điều trị tương tự như nấm da thân.

Nấm bẹn là bệnh khá “cứng đầu”, rất dễ tái phát, nhạy cảm với nhiều thuốc, nhưng sau khi kết thúc điều trị một thời gian vẫn có thể tái phát. Nói chung điều trị chủ yếu là tại chỗ, không nhất thiết phải dùng thuốc toàn thân; nhưng trường hợp dai dẳng, lan rộng, có thể phối hợp thêm thuốc uống. Các thuốc thường dùng:

(1) Dung dịch phức phương Leisuo xin (phức phương lei suo xin), là chế phẩm nội bộ của bệnh viện, kích ứng nhẹ, tác dụng nhanh; bôi ngoài da 1–2 lần mỗi ngày, dùng liên tục 10 ngày là có thể đạt được khỏi bệnh trên lâm sàng.

(2) Phức phương Daktarin (phức phương Đạt Khắc Ninh) do Xian Janssen sản xuất, hiệu quả nhanh, giảm ngứa tốt.

(3) Kem chống nấm chứa 1% clotrimazole, kem Keleixuan (thuốc kem trị nấm), kem 1% econazole… Tác giả khuyến nghị dùng clotrimazole.

Da vùng dương vật mỏng và nhạy cảm, khi điều trị không được dùng thuốc có tính kích ứng quá mạnh. Nếu điều trị lâu ngày không khỏi, hoặc vùng tổn thương rộng, bệnh lan tỏa, có thể uống thuốc chống nấm đường toàn thân như 斯皮仁诺 (ví dụ itraconazole – Sporanox) 200 mg, ngày 1 lần, liên tục 5 ngày.

Gopla khuyến nghị dùng thuốc mỡ clotrimazole bôi ngoài. Đây là phương pháp vừa tiết kiệm vừa cực kỳ hiệu quả.

Lâm sàng cho thấy, ngâm rửa ngoài bằng thuốc Đông y là một trong những phương pháp hiệu quả để điều trị nấm bẹn, tác dụng nhanh, giảm ngứa tốt, sau khi khỏi ít tái phát. Thực nghiệm chứng minh, các vị thuốc như hoàng bá (黄柏), thương truật (苍术), bách bộ (百部), thanh mộc hương (青木香), thổ cậnbì (土槿皮), ngải diệp (艾叶), hoa tiêu (花椒), địa phu tử (地肤子), khổ sâm (苦参), thổ đại hoàng (土大黄), hậu phác (厚朴)… đều có tác dụng kháng nấm rất tốt.

Một bài thuốc: thanh mộc hương 60 g, bách bộ 30 g, khổ sâm 10 g, địa phu tử 30 g, hoàng bá 10 g, ngải diệp 10 g, xuyên tiêu (hoa tiêu) 6 g. Sắc lấy nước, để ấm rồi ngâm rửa ngoài, mỗi ngày 1 lần, mỗi lần khoảng 20 phút, cho hiệu quả rất nhanh.

[Phòng ngừa nấm bẹn]

(1) Giữ gìn đời sống tình dục lành mạnh, không quan hệ tình dục không chính đáng. Không dùng chung quần lót, đồ lót, đồ tắm rửa với người khác.

(2) Thường xuyên thay giặt quần lót, giữ vùng sinh dục ngoài sạch sẽ, thường xuyên giặt phơi chăn màn, quần áo.

(3) Giảm ra mồ hôi, giúp mồ hôi vùng bẹn – gốc đùi bốc hơi tốt hơn. Cố gắng giữ tầng sinh môn khô ráo, mặc quần lót rộng, thoáng, vừa vặn, không quá chật.

(4) Nếu bị nấm móng, nấm kẽ tay/chân, nấm da thân dạng “hắc lào tròn” (nấm đồng tiền)… thì phải tích cực điều trị, để tránh qua tay gãi mà lây sang vùng bẹn – sinh dục.

Tài liệu tham khảo:

Nấm da thân, nấm bẹn: là nhiễm nấm sợi (dermatophytes) ở da trơn (phần da không có lông thô).

Tình hình phát bệnh:

Thường gặp vào mùa nóng ẩm.

1. Ở những vùng khí hậu nóng ẩm ấm áp, tỷ lệ mắc bệnh cao.
2. Tại Trung Quốc, các loại nấm gây bệnh thường gặp là Trichophyton rubrum, Trichophyton mentagrophytes var. gypseum và Epidermophyton floccosum.
3. Yếu tố thuận lợi gây bệnh: da vùng bẹn – gốc đùi ra nhiều mồ hôi, ẩm ướt, mỏng; ra nhiều mồ hôi, béo phì, bệnh đái tháo đường, dùng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.

Nấm bẹn là bệnh nấm xảy ra ở vùng bẹn, phần trên mặt trong đùi và bộ phận sinh dục ngoài. Vị trí thường gặp nhất là mặt da đùi phía đối diện với bìu; tổn thương ban đầu là một mảng nhỏ dạng dát – sẩn, màu đỏ, bề mặt có thể có vảy mỏng. Về sau ban lan rộng, dần dần lan ra xung quanh, hình thành mảng dạng vòng hoặc bán vòng. Thường mùa hè bệnh nặng hơn, mùa đông tổn thương da giảm rõ rệt.

Nấm bẹn là do nấm gây nên, nên cũng giống các bệnh nấm khác, phải có môi trường thích hợp cho nấm sinh trưởng và phát triển, đồng thời phải có nguồn nấm – tức nguồn lây.

Nói chung, nấm bẹn hay gặp ở nam giới, vì mặt trong đùi ở nam sát với bìu, đặc biệt ở người béo phì, hai vùng này gần như dính chặt vào nhau, các chất tiết và chất bẩn ở đó rất khó làm sạch, lại thêm nhiệt độ tại chỗ cao, ẩm ướt, rất thích hợp cho nấm phát triển, vì vậy nam giới dễ bị nấm bẹn. Nữ giới ít mắc nấm bẹn hơn, nhưng nếu cơ thể quá béo, vùng âm hộ ngoài và da mặt trong đùi có nhiều nếp gấp, ra mồ hôi nhiều mà không chú ý vệ sinh thì cũng là điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển, nên phụ nữ cũng có thể bị nấm bẹn.
Ngoài ra, sự xuất hiện của nấm bẹn còn liên quan tới sức đề kháng của cơ thể giảm sút. Nếu bệnh lâu ngày phải nằm lâu, thân thể suy nhược, đặc biệt là những người mắc đái tháo đường, u ác tính và phải dùng lâu dài corticosteroid hay thuốc ức chế miễn dịch, thì dễ bị nấm bẹn hơn người khỏe mạnh. Dĩ nhiên, không phải cứ sức khỏe yếu là nhất định mắc nấm bẹn, vẫn phải có nhiễm nấm mới phát bệnh. Nấm gây nấm bẹn chủ yếu xuất phát từ nấm chân, có thể từ chính bản thân người bệnh, cũng có thể từ người khác.

Nấm bẹn do nấm gây ra, mà hormone (corticosteroid) không những không thể tiêu diệt nấm mà còn thúc đẩy chúng sinh trưởng, tăng sinh, vì vậy dùng thuốc hormone để chữa nấm bẹn chắc chắn là sai. Nguyên lý này có vẻ đơn giản, nhưng trong đời sống hằng ngày, mọi người rất hay mắc sai lầm ở điểm này.

Do nấm bẹn xuất hiện ở vùng kín nên người bệnh thường không muốn nói với ai, thậm chí xấu hổ không dám đến bệnh viện khám. Nhưng tổn thương ngứa ngáy khó chịu, không chữa thì không chịu nổi, vì vậy thường tự ý dùng thuốc.

Thường dùng như dung dịch phức phương Leisuo xin, bôi lên chỗ tổn thương 2–3 lần mỗi ngày, nếu cần có thể 4–5 lần/ngày, nói chung 1–2 tuần là có hiệu quả. Sau khi khỏi nên tiếp tục dùng thuốc thêm 1–2 tuần, đồng thời khử trùng quần lót, khăn mặt… giữ da vùng bẹn sạch sẽ, khô ráo. Ngoài ra còn có thể dùng dịch cồn thổ tiễn bì 10–20% hoặc kem clotrimazole 1–2%, cách dùng giống như trên, hiệu quả cũng khá tốt.

Điều trị nấm bẹn

[http://www.sina.com.cn](http://www.sina.com.cn) 01/03/2001 14:33 – Sina Life

Hỏi: Một năm trước ở vùng bẹn (nếp bẹn) tôi bị bệnh da, bác sĩ chẩn đoán là nấm bẹn do nhiễm nấm. Dùng một số thuốc thì xuất hiện hiện tượng “teo cơ”, hơn nữa bây giờ hễ hơi nóng một chút là vùng bẹn đổ mồ hôi, vùng bẹn và một phần da bìu rất ngứa. Xin hỏi đây là hiện tượng gì? Nên điều trị như thế nào, đồng thời cần chú ý những điểm gì? Phần “cơ bị teo” có thể hồi phục lại được không?

Bác sĩ Ngô trả lời: Vì vùng bìu – bẹn là nơi ấm và ẩm, rất thích hợp cho nấm sinh sôi phát triển. Có người dễ ra mồ hôi, vùng đó dễ ẩm ướt, những người như vậy thì tỷ lệ mắc nấm bẹn rất cao.

Khuyên anh nên đến bệnh viện khám, kiểm tra xem có nấm hay không. Nếu không có nấm mà chỉ là ngứa đơn thuần, có thể giữ vùng đó khô, ví dụ bôi kem oxyd kẽm hoặc rắc phấn thơm (phấn rôm) để vừa giảm ngứa vừa làm khô tại chỗ. Nếu có nấm thì phải dùng thuốc chống nấm bôi ngoài trước, sau đó mới bôi thêm oxyd kẽm hoặc phấn rôm.

Còn về vấn đề anh nói “teo cơ”, thực ra đó là “teo da”, thường là do các sợi đàn hồi ở trung bì bị kéo đứt, từ đó hình thành các vết rạn dạng này. Dùng corticosteroid tại chỗ hoặc đường toàn thân cũng có thể gây tình trạng này. Không rõ trước đây anh có dùng thuốc hormone bôi tại chỗ vùng này hoặc tiêm/uống toàn thân hay không? Các vết rạn teo này không ảnh hưởng đến sức khỏe, nhưng cũng sẽ không tự mất đi, chỉ là theo thời gian chúng sẽ nhạt dần thành màu trắng.

Trường Xuân Nguyễn Nghị dịch