Khái luận
Trong Trung y, bệnh mạch vành thường được xem xét trong phạm vi Hung tý (胸痹), Tâm thống (心痛), Tâm quý (心悸) và Chinh xung (怔忡). Bệnh cơ phần nhiều thuộc bản hư tiêu thực (本虚标实): gốc bệnh là khí huyết, âm dương và công năng tạng phủ suy yếu; ngọn bệnh là đàm trọc, huyết ứ, khí trệ hoặc hàn ngưng làm tâm mạch không thông.
Ăn uống có quan hệ mật thiết với sự hình thành và phát triển của bệnh. Nếu thường xuyên ăn quá nhiều thức ăn béo ngọt, chiên rán, rượu, thức ăn đậm vị hoặc ăn uống thất thường, Tỳ Vị dễ bị tổn thương. Tỳ mất kiện vận thì thủy thấp không hóa, thấp tụ thành đàm; đàm trọc lưu lại ở vùng ngực, cản trở dương khí và tâm mạch, từ đó sinh ngực tức, nặng ngực, hồi hộp và khó thở.
Ăn quá no còn làm khí cơ Trung tiêu bị trở ngại, thanh dương khó thăng, trọc âm khó giáng. Đối với người vốn có tâm mạch không thông, sau bữa ăn quá nhiều có thể xuất hiện tức ngực, khó thở, hồi hộp hoặc đau vùng trước tim.
Vì vậy, điều dưỡng ẩm thực không chỉ là giảm một vài loại thực phẩm, mà cần bảo vệ Tỳ Vị, hạn chế sinh đàm, làm khí cơ thông thuận và giữ cho khí huyết vận hành điều hòa.
Nguyên tắc ăn uống căn bản
Ăn thanh đạm nhưng không thiếu dưỡng chất
Thanh đạm không có nghĩa là chỉ ăn rau hoặc kiêng khem quá mức. Người bệnh vẫn cần đủ ngũ cốc, rau củ, đạm, chất béo thích hợp và các dưỡng chất cần thiết. Điều quan trọng là giảm những thức ăn quá béo, quá ngọt, quá mặn, khó tiêu hoặc dễ sinh đàm thấp.
Bữa ăn nên có rau nấu chín, ngũ cốc, các loại đậu, cá, đậu phụ, thịt nạc lượng vừa phải và một ít hạt. Người Tỳ Vị yếu nên ưu tiên món mềm, ấm, nấu chín, dễ tiêu hóa.
Ăn có chừng mực
Không nên ăn quá no, đặc biệt vào buổi tối. Mỗi bữa chỉ nên ăn vừa đủ, nhai chậm, không ăn vội. Người dễ đầy bụng, tức ngực hoặc khó thở sau ăn có thể chia thành nhiều bữa nhỏ.
Buổi tối nên ăn ít hơn buổi trưa, tránh ăn quá muộn hoặc nằm ngay sau khi ăn.
Giảm thức ăn béo ngọt
Thịt mỡ, da gia cầm, nội tạng, đồ chiên rán, bơ, kem, bánh ngọt, thức ăn nhanh và các món nhiều dầu nên hạn chế. Theo Trung y, những thức ăn này dễ làm Tỳ Vị trì trệ, sinh thấp, sinh đàm, khiến vùng ngực càng nặng và tâm mạch càng khó thông.
Giảm đồ quá ngọt
Nước ngọt, bánh kẹo, trà sữa, sữa đặc, chè quá ngọt và đồ ăn vặt nhiều đường nên dùng ít. Vị ngọt dùng vừa phải có thể hòa Trung, nhưng ngọt béo quá mức lại làm Tỳ sinh thấp, thấp tụ thành đàm.
Giảm muối và thức ăn đậm vị
Người có phù, khó thở, tăng huyết áp hoặc tiểu ít càng cần hạn chế thức ăn mặn. Dưa muối, cà muối, cá khô, thịt muối, mì gói, đồ hộp, nước chấm quá mặn không nên dùng thường xuyên.
Ăn quá mặn làm thủy dịch dễ đình lại, bất lợi cho người có Tỳ Thận dương hư hoặc thủy thấp nội đình.
Hạn chế rượu
Rượu có tính cay nóng, dễ trợ hỏa, sinh thấp, hao khí và tổn âm. Người có đàm hỏa, âm hư, huyết áp cao, mất ngủ hoặc tim đập nhanh càng không thích hợp.
Không nên dùng rượu thuốc với mục đích “hoạt huyết thông mạch”. Người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu càng cần thận trọng.
Tránh thức ăn quá nóng hoặc quá lạnh
Thức ăn quá lạnh dễ tổn thương Tỳ dương, làm hàn thấp ngưng trệ; thức ăn quá cay nóng dễ hao âm, trợ hỏa và làm tâm thần bất an. Món ăn nên dùng ở nhiệt độ vừa phải, phù hợp với thể chất.
Những thực phẩm thích hợp
Ngũ cốc và thức ăn nuôi dưỡng Tỳ Vị
Gạo tẻ, kê, yến mạch, Hoài sơn, Liên tử, Ý dĩ nhân và các loại cháo mềm có thể dùng tùy thể trạng. Ngũ cốc là nguồn nuôi dưỡng Tỳ Vị, nhưng người bụng đầy, tiêu hóa yếu không nên đột ngột dùng quá nhiều ngũ cốc thô.
Rau củ
Rau xanh, bí đao, bầu, mướp, cà rốt, củ cải trắng, cải xanh, súp lơ, nấm và các loại rau củ nấu chín có thể dùng thường xuyên.
Người Tỳ Vị hư hàn không nên ăn quá nhiều rau sống, đồ lạnh hoặc nước ép lạnh; nên dùng rau nấu chín và ăn lúc còn ấm.
Các loại đậu
Đậu nành, đậu phụ, đậu đỏ, đậu đen, đậu xanh, đậu lăng và đậu gà có thể cung cấp đạm thực vật. Người dễ đầy bụng nên nấu mềm và dùng lượng vừa phải.
Xích tiểu đậu (赤小豆) thiên về lợi thấp; Đậu xanh thiên về thanh nhiệt; Đậu đen thiên về bổ Thận. Việc lựa chọn cần căn cứ thể chất, không nên dùng máy móc.
Cá, thịt nạc và trứng
Cá, đậu phụ, thịt gia cầm bỏ da và thịt nạc có thể dùng lượng vừa phải. Không nên chỉ ăn thức ăn thực vật mà làm khí huyết ngày càng suy.
Trứng là thực phẩm giàu dinh dưỡng, có thể dùng điều độ tùy tình trạng tiêu hóa và chế độ ăn chung. Không nên ăn quá nhiều trứng chiên dầu hoặc kết hợp với nhiều thịt mỡ.
Các loại hạt
Óc chó, hạnh nhân, mè đen, hạt lanh và hạt chia có thể dùng lượng nhỏ. Các loại hạt nhiều dầu, người Tỳ hư đàm thấp hoặc đang thừa cân không nên ăn quá nhiều.
Trái cây
Trái cây nên dùng lượng vừa phải, ưu tiên quả tươi thay vì nước ép. Người Tỳ Vị hư hàn nên tránh ăn nhiều trái cây lạnh vào buổi tối; người có rối loạn đường huyết cần kiểm soát lượng dùng.
Những thực phẩm nên hạn chế
Nên hạn chế thịt mỡ, nội tạng, da gia cầm, đồ chiên rán, thức ăn nhanh, xúc xích, thịt xông khói, đồ hộp, mì gói, bánh ngọt công nghiệp, nước ngọt, trà sữa, đồ quá mặn, rượu bia và rượu thuốc.
Cũng không nên dùng quá nhiều nước hầm xương béo, canh nhiều mỡ, sữa nguyên kem hoặc phô mai béo nếu người bệnh có đàm thấp, béo phì hoặc ăn uống khó tiêu.
Ăn uống theo từng thể bệnh
Một. Đàm trọc bế trở
Biểu hiện
Ngực tức nặng, thân thể nặng nề, nhiều đàm, dễ béo, ăn kém, bụng đầy, buồn nôn, rêu lưỡi trắng dày nhầy, mạch hoạt.
Nguyên tắc
Kiện Tỳ hóa đàm, giảm dầu mỡ, giảm béo ngọt, ăn thanh đạm, dễ tiêu.
Thực phẩm thích hợp
Ý dĩ nhân (薏苡仁), Xích tiểu đậu (赤小豆), Trần bì (陈皮), bí đao, củ cải trắng, nấm, rau xanh, yến mạch, đậu phụ.
Món tham khảo
Cháo Ý dĩ nhân Sơn tra: Ý dĩ nhân, Sơn tra, gạo tẻ. Nấu thành cháo loãng, dùng ấm. Món này giúp kiện Tỳ, hóa thấp và tiêu thực nhẹ. Người Tỳ Vị hư hàn hoặc đau dạ dày nên dùng Sơn tra ít.
Canh bí đao Xích tiểu đậu: Bí đao, Xích tiểu đậu, một ít Sinh khương nếu không có nhiệt. Nấu mềm, ăn lúc ấm. Người Tỳ Vị lạnh, phân lỏng không nên dùng quá nhiều.
Cháo Ý dĩ nhân Xích tiểu đậu: Ý dĩ nhân, Xích tiểu đậu, gạo tẻ. Món này thích hợp người thân thể nặng nề, đàm thấp và phù nhẹ.
Hai. Khí trệ huyết ứ
Biểu hiện
Đau tức ngực liên quan đến căng thẳng hoặc giận dữ, ngực sườn đầy tức, hay thở dài, dễ cáu, lưỡi tối hoặc có điểm ứ.
Nguyên tắc
Sơ Can lý khí, giúp khí cơ thư thái, hoạt huyết ở mức nhẹ, tránh rượu và ăn quá no.
Thực phẩm thích hợp
Củ cải trắng, hành, hẹ, rau thơm lượng vừa phải, Trần bì, Sơn tra và các món canh thanh đạm.
Món tham khảo
Cháo Sơn tra Trần bì: Sơn tra, Trần bì, gạo tẻ. Nấu cháo loãng, dùng lượng vừa phải. Thích hợp người đầy tức sau ăn, khí cơ không thuận. Người đau dạ dày hoặc dùng thuốc chống đông không nên dùng thường xuyên khi chưa hỏi người có chuyên môn.
Canh củ cải trắng: Củ cải trắng nấu với rau hoặc thịt nạc lượng nhỏ. Món này giúp thuận khí, tiêu thực, hóa đàm nhẹ. Người Tỳ Vị hư hàn nên ăn chín, không dùng sống nhiều.
Ba. Hàn ngưng tâm mạch
Biểu hiện
Đau ngực gặp lạnh tăng, được ấm thì giảm, sợ lạnh, tay chân lạnh, sắc mặt nhợt, lưỡi nhạt tím, rêu trắng.
Nguyên tắc
Ăn ấm, dễ tiêu, tránh nước đá, thức ăn lạnh sống và trái cây lạnh vào buổi tối.
Thực phẩm thích hợp
Sinh khương, Thông bạch, cháo nóng, canh ấm, hành, hẹ dùng lượng vừa phải.
Món tham khảo
Cháo Sinh khương Thông bạch: Sinh khương, Thông bạch, gạo tẻ. Nấu cháo, dùng lúc ấm. Chỉ phù hợp với người có hàn tượng rõ; người miệng khô, lưỡi đỏ, táo bón hoặc hư hỏa không nên dùng nhiều.
Bốn. Tâm khí hư
Biểu hiện
Hồi hộp, thở ngắn, mệt mỏi, vận động thì bệnh tăng, tự ra mồ hôi, ăn kém, sắc mặt nhợt, lưỡi nhạt.
Nguyên tắc
Kiện Tỳ ích khí, dưỡng Tâm, ăn đủ chất, tránh nhịn ăn hoặc kiêng quá mức.
Thực phẩm thích hợp
Hoài sơn (山药), Liên tử (莲子), Đại táo (大枣), gạo tẻ, cá, đậu phụ, thịt nạc, trứng lượng vừa phải.
Món tham khảo
Cháo Hoài sơn Liên tử Đại táo: Hoài sơn, Liên tử, Đại táo, gạo tẻ. Nấu mềm. Món này kiện Tỳ, ích khí, dưỡng Tâm nhẹ, thích hợp người mệt, ăn kém và hồi hộp nhẹ.
Năm. Khí âm lưỡng hư
Biểu hiện
Hồi hộp, thở ngắn, mệt, miệng khô, ra mồ hôi, ngủ kém, lòng bàn tay bàn chân hơi nóng, lưỡi đỏ nhạt hoặc ít rêu.
Nguyên tắc
Ích khí dưỡng âm, sinh tân, tránh thức ăn cay nóng, khô táo và thức khuya.
Thực phẩm thích hợp
Mạch môn đông (麦门冬), Bách hợp (百合), Ngọc trúc (玉竹), Liên tử, Hoài sơn, lê chín, canh thanh và cháo mềm.
Món tham khảo
Cháo Mạch môn đông Bách hợp: Mạch môn đông, Bách hợp, Liên tử, gạo tẻ. Nấu mềm, dùng ấm. Người Tỳ Vị hư hàn hoặc tiêu lỏng nên dùng lượng nhỏ.
Cháo Liên tử Bách hợp: Liên tử, Bách hợp, gạo tẻ. Món này dưỡng Tâm an thần nhẹ, thích hợp người hồi hộp và ngủ kém.
Sáu. Tâm Thận dương hư, thủy thấp nội đình
Biểu hiện
Hồi hộp, khó thở, sợ lạnh, tay chân lạnh, phù chân, tiểu ít, mệt nhiều, lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn.
Nguyên tắc
Ăn ấm, giảm muối, kiện Tỳ, hỗ trợ hóa thủy, tránh đồ lạnh và thức ăn khó tiêu.
Thực phẩm thích hợp
Hoài sơn, Phục linh, Ý dĩ nhân lượng vừa phải, gừng ít, canh ấm, gạo tẻ và rau củ nấu mềm.
Món tham khảo
Cháo Phục linh Hoài sơn: Phục linh, Hoài sơn, gạo tẻ. Nấu mềm. Món này thiên về kiện Tỳ, thẩm thấp nhẹ. Khi phù nhiều, tiểu ít hoặc khó thở rõ, không nên chỉ dựa vào dược thiện.
Bảy. Âm hư hỏa vượng
Biểu hiện
Hồi hộp, mất ngủ, miệng họng khô, lòng bàn tay bàn chân nóng, mồ hôi trộm, lưỡi đỏ ít rêu.
Nguyên tắc
Dưỡng âm, thanh hư nhiệt, tránh rượu, gừng quế, ớt tiêu và đồ nướng khô.
Thực phẩm thích hợp
Bách hợp, Mạch môn đông, Ngọc trúc, Liên tử, lê, củ sen, rau xanh và các món canh thanh.
Một ngày ăn uống tham khảo
Buổi sáng
Có thể dùng cháo yến mạch, cháo Hoài sơn Liên tử hoặc cháo gạo tẻ nấu rau. Phối hợp một quả trứng luộc, đậu phụ hoặc một ít cá tùy thể trạng. Tránh xúc xích, thịt xông khói, bánh ngọt nhiều bơ và đồ chiên.
Buổi trưa
Cơm lượng vừa phải, cá hấp hoặc đậu phụ, rau luộc hoặc xào ít dầu, canh rau củ. Không nên dùng quá nhiều nước chấm mặn.
Buổi chiều
Dùng một phần trái cây vừa phải hoặc một ít hạt không muối. Người có rối loạn đường huyết cần điều chỉnh lượng trái cây.
Buổi tối
Ăn ít hơn buổi trưa. Có thể dùng cháo, canh rau, đậu phụ, cá hoặc thịt nạc lượng nhỏ. Tránh ăn quá no, ăn muộn và uống rượu.
Trước khi ngủ
Nếu đói có thể dùng một ít sữa ít béo không đường hoặc cháo loãng, nhưng người trào ngược hoặc khó tiêu không nên ăn sát giờ ngủ.
Dược thiện cần dùng thận trọng
Cháo Đan sâm Sơn tra
Đan sâm (丹参), Sơn tra (山楂), gạo tẻ. Món này thiên về hoạt huyết và tiêu thực, không nên tự dùng thường xuyên. Người đang dùng aspirin, clopidogrel, warfarin hoặc các thuốc chống đông khác càng phải thận trọng.
Tam thất
Tam thất (三七) thuộc nhóm hoạt huyết hóa ứ, định thống, không phải thực phẩm dùng tùy tiện. Không nên tự cho Tam thất vào cháo hoặc nước uống hằng ngày, đặc biệt khi đang dùng thuốc chống đông, có bệnh dạ dày, nguy cơ chảy máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật.
Mộc nhĩ đen
Mộc nhĩ đen có thể dùng như thực phẩm với lượng vừa phải. Không nên xem đây là thuốc “làm loãng máu”, cũng không nên ăn quá nhiều khi đang dùng thuốc chống đông.
Sơn tra
Sơn tra giúp tiêu thực, đặc biệt với thức ăn thịt và dầu mỡ, nhưng vị chua có thể không thích hợp với người đau dạ dày, trào ngược, Tỳ Vị hư hoặc đang dùng thuốc có nguy cơ chảy máu.
Tỏi và hành tây
Tỏi và hành tây có thể dùng như gia vị trong bữa ăn, nhưng không nên ăn sống với lượng quá lớn. Dùng quá nhiều dễ gây kích ứng dạ dày, nóng rát, đầy hơi hoặc làm tăng nguy cơ chảy máu ở người đang dùng thuốc chống đông.
Không nên căn cứ những số liệu cũ để ăn tỏi hoặc hành sống theo trọng lượng cơ thể. Cách thích hợp hơn là dùng lượng nhỏ trong chế biến món ăn, tùy khả năng tiêu hóa.
Cá
Cá là nguồn đạm tương đối dễ tiêu và có thể dùng thay một phần thịt đỏ. Nên ưu tiên hấp, luộc, kho nhạt; hạn chế chiên rán hoặc chế biến quá mặn.
Không cần lạm dụng dầu cá hoặc các chế phẩm bổ sung khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Sữa
Người dung nạp được sữa có thể dùng sữa ít béo, không đường với lượng vừa phải. Người đầy bụng, tiêu chảy, đàm thấp nặng hoặc không dung nạp lactose cần lựa chọn loại phù hợp hoặc giảm lượng dùng.
Trà
Có thể uống trà nhạt nếu không gây hồi hộp hoặc mất ngủ. Không nên uống trà quá đặc, uống lúc đói hoặc uống vào buổi tối. Người tim đập nhanh, mất ngủ, đau dạ dày hoặc Tâm âm hư nên hạn chế.
Sau can thiệp hoặc khi bệnh mới ổn định
Sau biến cố tim mạch hoặc sau can thiệp, ăn uống nên mềm, dễ tiêu, chia thành nhiều bữa nhỏ, không ăn quá no và không dùng món nhiều dầu mỡ.
Không nên tự nhịn ăn, dùng thực dưỡng cực đoan hoặc ngừng thuốc để chuyển sang dược thiện. Giai đoạn phục hồi cần chú trọng kiện Tỳ, bảo đảm dinh dưỡng và giữ đại tiện thông thuận, tránh rặn mạnh.
Điều dưỡng sinh hoạt
Ăn uống chỉ phát huy tác dụng khi phối hợp với sinh hoạt điều độ. Người bệnh nên ngủ đủ, tránh làm việc quá sức, giữ tinh thần hòa hoãn, hạn chế giận dữ và lo nghĩ kéo dài.
Khi tình trạng ổn định có thể đi bộ chậm, tập thở, dưỡng sinh hoặc thái cực quyền nhẹ. Không vận động ngay sau bữa ăn no, không tập khi đang đau ngực, khó thở, chóng mặt hoặc hồi hộp rõ.
Cần bỏ thuốc lá và tránh hít khói thuốc. Không nên dùng rượu để làm ấm cơ thể hoặc “thông mạch”.
Những điều không nên làm
Không ăn quá no, nhất là vào buổi tối.
Không dùng rượu thuốc để điều trị đau ngực.
Không tự dùng Đan sâm, Tam thất, Hồng hoa, Đào nhân hoặc các món hoạt huyết khi đang dùng thuốc chống đông.
Không nhịn ăn cực đoan để giảm cân nhanh.
Không ăn quá nhiều thức ăn chiên rán, thịt mỡ, nội tạng, bánh ngọt và thức ăn chế biến sẵn.
Không ăn quá mặn khi có phù, khó thở hoặc huyết áp cao.
Không uống nhiều nước ép thay cho trái cây nguyên quả.
Không xem dược thiện là phương pháp xử lý cơn đau ngực.
Chú ý
Bài viết chỉ trình bày nguyên tắc điều dưỡng ẩm thực theo Trung y. Khi xuất hiện đau ngực dữ dội hoặc kéo dài, đau lan ra vai, cánh tay, lưng, cổ hoặc hàm, kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn, choáng ngất, sắc mặt tái xám hoặc tay chân lạnh, cần đi khám hoặc cấp cứu kịp thời. Không dùng thức ăn, dược thiện, thuốc thang, châm cứu hoặc bấm huyệt để trì hoãn việc xử trí.
Kết luận
Ẩm thực có vai trò quan trọng trong điều dưỡng bệnh mạch vành. Theo Trung y, ăn uống điều độ giúp bảo vệ Tỳ Vị, giảm sinh đàm thấp, làm khí cơ thông thuận và hỗ trợ khí huyết vận hành.
Nguyên tắc căn bản là ăn thanh đạm nhưng đủ chất, giảm thức ăn béo ngọt, chiên rán, quá mặn và rượu; không ăn quá no; tăng rau củ nấu chín, ngũ cốc, đậu, cá và các thức ăn dễ tiêu.
Khi vận dụng theo biện chứng, đàm trọc thì kiện Tỳ hóa đàm; khí trệ huyết ứ thì lý khí, điều hòa ăn uống; hàn ngưng thì ăn ấm, tránh lạnh; Tâm khí hư thì kiện Tỳ ích khí; khí âm hư thì dưỡng âm sinh tân; dương hư thủy thấp thì ăn ấm và giảm muối.
Dược thiện chỉ nên dùng như một phần hỗ trợ, không thay thế thuốc hoặc việc theo dõi bệnh. Những nguyên liệu có tác dụng hoạt huyết như Đan sâm, Tam thất và Sơn tra cần đặc biệt thận trọng ở người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu.
Trường Xuân biên soạn và tổng hợp