Co thắt tâm vị là bệnh phát sinh do rối loạn chức năng thần kinh – cơ của thực quản. Đặc điểm chính là nhu động thực quản suy yếu hoặc mất đi, trong khi cơ thắt thực quản dưới và vùng tâm vị không thể giãn ra bình thường khi nuốt.
Do thức ăn khó đi qua tâm vị để xuống dạ dày, đoạn thực quản phía trên dần giãn rộng và có thể chứa lại nhiều thức ăn, dịch nhầy cùng nước bọt. Bệnh vì vậy còn được gọi là mất nhu động thực quản hoặc thực quản khổng lồ.
Bệnh thường gặp ở người từ 20–60 tuổi và tương đối hiếm ở trẻ em.
TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP
Khó nuốt
Khó nuốt là một trong những biểu hiện quan trọng nhất. Người bệnh thường cảm thấy thức ăn bị nghẹn hoặc mắc lại ở đoạn dưới thực quản và sau xương ức.
Ở giai đoạn đầu, cảm giác tắc nghẽn và đau sau xương ức có thể xuất hiện trước, sau vài tháng mới dần hình thành khó nuốt rõ rệt.
Khó nuốt có thể xảy ra từng đợt, lúc nhẹ lúc nặng và thường rõ hơn khi tinh thần căng thẳng hoặc cảm xúc dao động. Một số người cảm thấy thức ăn và nước uống ấm dễ đi xuống hơn đồ lạnh.
Đau sau xương ức
Người bệnh có thể cảm thấy đau, tức hoặc co thắt ở phía sau xương ức khi nuốt. Đau thường rõ trong giai đoạn đầu.
Khi thực quản ngày càng giãn rộng và tình trạng khó nuốt nặng hơn, cảm giác đau đôi khi lại giảm dần.
Thức ăn trào ngược
Khi thức ăn và dịch lưu lại trong thực quản, chúng có thể trào ngược ra miệng, đặc biệt khi người bệnh cúi xuống, nằm hoặc thay đổi tư thế.
Do thức ăn chưa đi vào dạ dày và chưa tiếp xúc với acid dạ dày, chất trào ngược thường là thức ăn chưa tiêu, không có vị chua, kèm theo nước bọt và chất nhầy.
Nếu có viêm, loét hoặc túi thừa thực quản, chất trào ngược có thể lẫn máu.
Thức ăn lưu lại trong thực quản
Khi bệnh tiến triển, thực quản phía trên tâm vị giãn rộng rõ rệt. Một lượng đáng kể thức ăn và dịch có thể lưu lại trong thực quản từ nhiều giờ đến vài ngày.
Tình trạng này không chỉ làm khó nuốt tăng lên mà còn gây mùi khó chịu trong miệng, cảm giác nặng tức sau xương ức và nguy cơ trào ngược vào ban đêm.
BIẾN CHỨNG CÓ THỂ GẶP
Viêm và loét thực quản
Thức ăn ứ đọng kéo dài có thể kích thích niêm mạc, gây viêm hoặc loét thực quản. Khi viêm lành để lại sẹo, lòng thực quản có thể hẹp hơn và làm khó nuốt kéo dài.
Biến chứng đường hô hấp
Thức ăn và dịch trong thực quản có thể trào ngược lên họng rồi bị hít vào đường thở, đặc biệt trong lúc ngủ.
Tình trạng này có thể gây:
Ho khan hoặc ho sặc về đêm.
Viêm phổi hít.
Xẹp phổi.
Áp xe phổi.
Khó thở hoặc ngạt thở.
Khi thực quản giãn quá mức, nó còn có thể chèn ép các cơ quan trong lồng ngực, làm xuất hiện khó thở, nấc, khàn tiếng hoặc tím tái.
Nguy cơ ung thư thực quản
Tài liệu cho rằng người mắc co thắt tâm vị kéo dài có nguy cơ ung thư thực quản cao hơn dân số nói chung. Vì vậy, người bệnh cần được theo dõi lâu dài theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
CHẨN ĐOÁN
Co thắt tâm vị cần được phân biệt với ung thư thực quản, ung thư vùng tâm vị và những nguyên nhân khác gây hẹp hoặc tắc nghẽn thực quản.
Những phương pháp kiểm tra thường được sử dụng gồm:
Chụp thực quản có uống chất cản quang bari để quan sát hình dạng, mức độ giãn và sự lưu thông qua tâm vị.
Nội soi thực quản – dạ dày để kiểm tra niêm mạc, loại trừ khối u, viêm, loét hoặc hẹp thực thể.
Đo áp lực thực quản để đánh giá nhu động thực quản và khả năng giãn của cơ thắt thực quản dưới.
Việc chẩn đoán không nên chỉ căn cứ vào triệu chứng khó nuốt, vì ung thư thực quản và ung thư tâm vị cũng có thể gây biểu hiện tương tự.
ĐIỀU CHỈNH ĂN UỐNG VÀ SINH HOẠT
Ăn ít nhưng chia thành nhiều bữa.
Ưu tiên thức ăn mềm, ấm, dễ nuốt và dễ tiêu hóa.
Ăn chậm, nhai kỹ, mỗi miếng không nên quá lớn.
Có thể uống một ít nước ấm hoặc canh ấm sau khi ăn để hỗ trợ thức ăn đi xuống.
Tránh thức ăn quá khô, quá cứng, quá lạnh hoặc có tính kích thích.
Không nên ăn quá no, đặc biệt vào buổi tối.
Không nằm ngay sau khi ăn.
Khi ngủ có thể kê cao đầu và phần thân trên nếu thường xuyên trào ngược về đêm.
Giữ tinh thần tương đối ổn định vì căng thẳng có thể làm cảm giác nghẹn và co thắt rõ hơn.
Các biện pháp này chỉ giúp giảm triệu chứng và nguy cơ trào ngược, không thể thay thế điều trị chuyên khoa.
ĐIỀU TRỊ
Điều trị co thắt tâm vị nhằm làm giảm sức cản tại cơ thắt thực quản dưới, giúp thức ăn đi qua tâm vị thuận lợi hơn và hạn chế tình trạng ứ đọng trong thực quản.
Dùng thuốc
Tài liệu cũ đề cập nitroglycerin, amyl nitrite và một số thuốc an thần nhằm làm giảm co thắt hoặc giảm căng thẳng.
Những thuốc này có thể gây tụt huyết áp, chóng mặt, rối loạn nhịp tim, ức chế thần kinh và nhiều tác dụng bất lợi khác. Vì vậy, người bệnh không được tự ý mua hoặc sử dụng.
Châm cứu và nhĩ châm
Tài liệu có nêu châm cứu và nhĩ châm như những phương pháp có thể phối hợp để hỗ trợ giảm triệu chứng.
Các phương pháp này chỉ nên được thực hiện bởi người có chuyên môn và không thay thế nội soi, đo áp lực thực quản hoặc các phương pháp điều trị chuyên khoa khi bệnh đã rõ.
Nong cơ thắt
Nong bóng có thể được sử dụng để làm giãn cơ thắt thực quản dưới, giúp thức ăn đi qua dễ hơn.
Đây là thủ thuật chuyên khoa, cần được thực hiện tại cơ sở y tế có đầy đủ điều kiện theo dõi và xử trí biến chứng.
Phẫu thuật hoặc can thiệp chuyên sâu
Khi điều trị bảo tồn không đạt kết quả hoặc tình trạng khó nuốt nặng, bác sĩ có thể cân nhắc phương pháp cắt cơ thắt bằng phẫu thuật hoặc một hình thức can thiệp chuyên sâu phù hợp.
Việc lựa chọn phương pháp cần căn cứ vào tuổi, mức độ bệnh, kết quả đo áp lực thực quản, tình trạng giãn thực quản và sức khỏe toàn thân của người bệnh.
NHỮNG PHƯƠNG PHÁP CŨ KHÔNG NÊN TỰ THỰC HIỆN
Tài liệu cũ từng đề cập đặt ống dẫn lưu thực quản vào buổi tối để hút thức ăn và dịch tiết ứ đọng, sau đó rửa thực quản bằng nước.
Đây là biện pháp xâm nhập có nguy cơ làm tổn thương niêm mạc, chảy máu, thủng thực quản hoặc gây sặc. Người bệnh tuyệt đối không được tự đặt ống, dẫn lưu hoặc rửa thực quản tại nhà.
Mọi thao tác đặt ống, nong, rửa hoặc can thiệp vào thực quản đều phải được thực hiện tại cơ sở chuyên khoa.
KHI NÀO CẦN ĐI KHÁM SỚM?
Khó nuốt kéo dài hoặc ngày càng nặng.
Khó nuốt cả thức ăn đặc và nước uống.
Thức ăn thường xuyên trào ngược ra miệng.
Ho sặc hoặc khó thở về đêm.
Đau sau xương ức kéo dài.
Sụt cân, suy nhược hoặc ăn uống ngày càng giảm.
Nôn hoặc trào ngược có máu.
Khàn tiếng, sốt, ho khạc đờm hoặc nghi viêm phổi hít.
Triệu chứng khó nuốt mới xuất hiện ở người trung niên hoặc cao tuổi.
Người có những biểu hiện trên cần sớm khám chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, chụp thực quản và đo áp lực thực quản khi cần thiết.
NÓI TÓM LẠI
Co thắt tâm vị là một bệnh rối loạn vận động thực quản, trong đó nhu động thực quản suy yếu và cơ thắt thực quản dưới không giãn ra bình thường khi nuốt. Thức ăn vì vậy khó đi xuống dạ dày, lưu lại trong thực quản và gây khó nuốt, đau sau xương ức cùng hiện tượng trào ngược thức ăn chưa tiêu.
Bệnh kéo dài có thể dẫn đến giãn thực quản, viêm loét, hẹp sẹo, viêm phổi hít và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.
Ăn thức ăn mềm ấm, chia nhỏ bữa ăn và tránh nằm ngay sau ăn có thể giúp giảm khó chịu, nhưng không giải quyết được căn nguyên. Người bệnh cần được khám chuyên khoa để xác định chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị thích hợp.
Trường Xuân biên soạn