1
Nguyên văn
黃帝曰：願聞淫邪泮衍，奈何？歧伯曰：正邪從外襲內，而未有定舍，反淫于藏，不得定處，與營衛俱行，而與魂魄飛揚，使人臥不得安而喜夢；氣淫于府，則有餘于外，不足于內；氣淫于藏，則有餘于內，不足于外。
Hán Việt
Hoàng Đế viết: Nguyện văn dâm tà phán diễn, nại hà? Kỳ Bá viết: Chính tà tòng ngoại tập nội, nhi vị hữu định xá, phản dâm vu tạng, bất đắc định xứ, dữ doanh vệ câu hành, nhi dữ hồn phách phi dương, sử nhân ngọa bất đắc an nhi hỷ mộng; khí dâm vu phủ, tắc hữu dư vu ngoại, bất túc vu nội; khí dâm vu tạng, tắc hữu dư vu nội, bất túc vu ngoại.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế hỏi: Ta muốn được nghe về việc dâm tà lan tràn rộng ra, thì tình trạng ấy như thế nào?
Kỳ Bá thưa: Chính khí và tà khí từ ngoài xâm nhập vào trong, nhưng chưa có nơi trú cố định. Tà khí lại lan vào tạng, không ở yên một chỗ, cùng đi với doanh khí và vệ khí, lại làm hồn phách dao động bay bổng, khiến người nằm ngủ không yên mà hay nằm mộng.
Nếu khí lan tràn ở phủ, thì bên ngoài có dư mà bên trong không đủ. Nếu khí lan tràn ở tạng, thì bên trong có dư mà bên ngoài không đủ.
Giải thích
“Dâm tà” là tà khí lan tràn quá mức, không còn ở yên một nơi. “Phán diễn” là tản rộng, tràn lan. Khi tà khí mới xâm nhập, chưa định vị rõ ràng, nó có thể theo doanh vệ mà lưu hành, làm khí huyết không yên, thần hồn bị nhiễu động, nên sinh ra ngủ không yên, nhiều mộng.
Trong Nội Kinh, mộng không chỉ là việc của tâm thần, mà còn phản ánh sự thịnh suy, hư thực, trong ngoài của khí. Tà ở phủ thì khí biểu có dư mà lý không đủ; tà ở tạng thì khí lý có dư mà biểu không đủ. Vì vậy xem mộng cũng có thể giúp hiểu phần nào tình trạng khí cơ trong thân.
2
Nguyên văn
黃帝曰：有餘不足，有形乎？歧伯曰：陰氣盛，則夢涉大水而恐懼；陽氣盛，則夢大火而燔焫；陰陽俱盛，則夢相殺。上盛則夢飛，下盛則夢墮；甚飢則夢取，甚飽則夢予；肝氣盛，則夢怒，肺氣盛，則夢恐懼、哭泣、飛揚；心氣盛，則夢善笑恐畏；脾氣盛，則夢歌樂，身體重不舉；腎氣盛，則夢腰脊兩解不屬。凡此十二盛者，至而寫之，立已。
Hán Việt
Hoàng Đế viết: Hữu dư bất túc, hữu hình hồ? Kỳ Bá viết: Âm khí thịnh, tắc mộng thiệp đại thủy nhi khủng cụ; dương khí thịnh, tắc mộng đại hỏa nhi phần nhiệt; âm dương câu thịnh, tắc mộng tương sát. Thượng thịnh tắc mộng phi, hạ thịnh tắc mộng đọa; thậm cơ tắc mộng thủ, thậm bão tắc mộng dư; can khí thịnh, tắc mộng nộ; phế khí thịnh, tắc mộng khủng cụ, khốc khấp, phi dương; tâm khí thịnh, tắc mộng thiện tiếu khủng úy; tỳ khí thịnh, tắc mộng ca lạc, thân thể trọng bất cử; thận khí thịnh, tắc mộng yêu tích lưỡng giải bất thuộc. Phàm thử thập nhị thịnh giả, chí nhi tả chi, lập dĩ.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế hỏi: Sự có dư và không đủ ấy có biểu hiện thành hình tượng không?
Kỳ Bá thưa: Âm khí thịnh thì mộng thấy lội qua nước lớn mà sinh sợ hãi. Dương khí thịnh thì mộng thấy lửa lớn bốc cháy dữ dội. Âm dương đều thịnh thì mộng thấy chém giết lẫn nhau.
Phần trên thịnh thì mộng thấy bay lên. Phần dưới thịnh thì mộng thấy rơi xuống. Quá đói thì mộng thấy lấy vật. Quá no thì mộng thấy cho vật.
Can khí thịnh thì mộng thấy giận dữ. Phế khí thịnh thì mộng thấy sợ hãi, khóc lóc, bay bổng. Tâm khí thịnh thì mộng hay cười, lại có sợ hãi. Tỳ khí thịnh thì mộng thấy ca hát vui vẻ, thân thể nặng nề không cất lên được. Thận khí thịnh thì mộng thấy eo lưng và cột sống như tách rời, không còn liền nhau.
Tất cả mười hai loại thịnh ấy, khi xuất hiện thì nên dùng phép tả, bệnh liền khỏi.
Giải thích
Đoạn này nói về mộng do khí thịnh. Âm thịnh ứng với thủy, nên mộng thấy nước lớn. Dương thịnh ứng với hỏa, nên mộng thấy lửa cháy. Trên thịnh thì khí bốc lên, nên mộng thấy bay. Dưới thịnh thì khí chìm xuống, nên mộng thấy rơi. Đói quá là bên trong thiếu, ý muốn thu nạp, nên mộng thấy lấy. No quá là bên trong đầy, ý muốn phát ra, nên mộng thấy cho.
Ngũ tạng khí thịnh cũng sinh ra mộng tượng khác nhau. Can chủ nộ nên mộng giận; phế liên hệ bi ưu, túc giáng, nên mộng sợ, khóc, bay bổng; tâm chủ thần minh, liên hệ hỷ và kinh, nên mộng cười và sợ; tỳ chủ cơ nhục, vận hóa, thấp nặng, nên mộng vui hát mà thân nặng; thận chủ eo lưng, cột sống, nên mộng thấy lưng eo không liền.
“Thập nhị thịnh” là mười hai loại khí thịnh vừa kể. Vì thuộc thực thịnh, nên phép trị là tả, tức làm cho phần quá đầy được thông tiết, khí cơ trở lại điều hòa.
3
Nguyên văn
厥氣客於心，則夢見丘山煙火；客於肺，則夢飛揚，見金鐵之奇物；客於肝，則夢山林樹木；客於脾，則夢見丘陵大澤，壞屋風雨；客于腎，則夢臨淵，沒居水中；客于膀胱，則夢遊行；客于胃，則夢飲食；客于大腸，則夢田野；客于小腸，則夢聚邑沖衢；客于膽，則夢鬥訟自刳；客于陰器，則夢接內；客于項，則夢斬首；客于脛，則夢行走而不能前，及居深地窌苑中；客于股肱，則夢禮節拜起；客于胞䐈，則夢溲便。凡此十五不足者，至而補之立已也。
Hán Việt
Quyết khí khách ư tâm, tắc mộng kiến khâu sơn yên hỏa; khách ư phế, tắc mộng phi dương, kiến kim thiết chi kỳ vật; khách ư can, tắc mộng sơn lâm thụ mộc; khách ư tỳ, tắc mộng kiến khâu lăng đại trạch, hoại ốc phong vũ; khách ư thận, tắc mộng lâm uyên, một cư thủy trung; khách ư bàng quang, tắc mộng du hành; khách ư vị, tắc mộng ẩm thực; khách ư đại trường, tắc mộng điền dã; khách ư tiểu trường, tắc mộng tụ ấp xung cù; khách ư đởm, tắc mộng đấu tụng tự phẩu; khách ư âm khí, tắc mộng tiếp nội; khách ư hạng, tắc mộng trảm thủ; khách ư hĩnh, tắc mộng hành tẩu nhi bất năng tiền, cập cư thâm địa diệu uyển trung; khách ư cổ quăng, tắc mộng lễ tiết bái khởi; khách ư bào thực, tắc mộng sưu tiện. Phàm thử thập ngũ bất túc giả, chí nhi bổ chi lập dĩ dã.
Dịch nghĩa
Quyết khí khách ở tâm thì mộng thấy gò núi, khói lửa. Khách ở phế thì mộng thấy bay bổng, thấy những vật lạ bằng kim loại, sắt thép. Khách ở can thì mộng thấy núi rừng, cây cối. Khách ở tỳ thì mộng thấy gò đồi, đầm lớn, nhà đổ nát, gió mưa. Khách ở thận thì mộng thấy đứng bên vực sâu, hoặc chìm ở trong nước.
Khách ở bàng quang thì mộng thấy đi chơi, đi xa. Khách ở vị thì mộng thấy ăn uống. Khách ở đại trường thì mộng thấy đồng ruộng. Khách ở tiểu trường thì mộng thấy làng xóm đông đúc, đường sá giao nhau tấp nập. Khách ở đởm thì mộng thấy tranh đấu, kiện tụng, hoặc tự mổ xẻ thân mình.
Khách ở âm khí thì mộng thấy giao hợp. Khách ở gáy cổ thì mộng thấy bị chém đầu. Khách ở cẳng chân thì mộng thấy đi mà không tiến được, hoặc ở trong nơi sâu dưới đất, như hầm sâu, vườn kín. Khách ở đùi và cánh tay thì mộng thấy lễ nghi, bái lạy, đứng lên ngồi xuống. Khách ở bào thực thì mộng thấy tiểu tiện, đại tiện.
Tất cả mười lăm loại bất túc ấy, khi xuất hiện thì nên dùng phép bổ, bệnh liền khỏi.
Giải thích
Đoạn này nói về mộng do quyết khí làm khách. “Quyết khí” là khí nghịch loạn, không thuận theo đường thường. “Khách” là tà khí tạm trú ở một nơi nào đó. Khi khí bất túc hoặc khí nghịch khách vào tạng phủ, bộ vị khác nhau, thì sinh ra mộng tượng khác nhau.
Tâm thuộc hỏa, nên mộng thấy khói lửa. Phế thuộc kim, nên mộng thấy kim thiết. Can thuộc mộc, nên mộng thấy núi rừng, cây cối. Tỳ thuộc thổ, lại chủ thấp, nên mộng thấy gò đồi, đầm lớn, nhà hư, gió mưa. Thận thuộc thủy, nên mộng thấy vực sâu, nước lớn.
Các phủ cũng có mộng tượng riêng: vị chủ thu nạp nên mộng ăn uống; đại trường liên hệ cặn bã, ruộng đồng; tiểu trường chủ phân biệt thanh trọc, nên mộng thấy nơi đông đúc, đường sá giao hội; bàng quang chủ khí hóa thủy dịch, có ý thông hành nên mộng đi lại; đởm chủ quyết đoán, khi khí nghịch thì dễ sinh mộng tranh đấu, kiện tụng.
Các bộ vị ngoài tạng phủ cũng có liên hệ với hình tượng trong mộng: khí khách ở cổ gáy thì mộng chém đầu; ở cẳng chân thì mộng đi không tới; ở tay chân thì mộng lễ bái, động tác đứng lên ngồi xuống; ở bào thực thì mộng tiểu tiện, đại tiện. Đây là cách cổ nhân quan sát mộng tượng để suy ra nơi khí cơ bị rối loạn.
“Thập ngũ bất túc” là mười lăm loại mộng do khí bất túc hoặc quyết khí khách vào các nơi. Vì thuộc hư, nên phép trị là bổ, giúp chính khí đầy lại, khách khí tự lui, mộng tượng liền dứt.
Tóm lại
Thiên “Dâm tà phát mộng” bàn về quan hệ giữa tà khí, doanh vệ, hồn phách và mộng. Khi tà khí từ ngoài vào trong, chưa có nơi trú cố định, lại theo doanh vệ mà lưu hành, thì thần hồn không yên, người ngủ không an, sinh nhiều mộng.
Mộng trong Nội Kinh không được xem là chuyện ngẫu nhiên, mà là biểu hiện tinh vi của khí cơ. Âm thịnh thì mộng nước, dương thịnh thì mộng lửa; tạng khí thịnh thì mộng theo tính của từng tạng; quyết khí khách vào đâu thì mộng tượng ứng với tạng phủ hoặc bộ vị ấy.
Về trị pháp, nếu thuộc “thịnh” thì dùng phép tả; nếu thuộc “bất túc” thì dùng phép bổ. Ý chính là điều hòa âm dương, làm cho doanh vệ thông thuận, hồn phách yên định, thì giấc ngủ tự an, mộng nhiễu tự hết.