LỜI TỰA
Dưỡng sinh theo tinh thần Lý Đông Viên và Lộ Chí Chính dành cho người Việt hiện đại
Trong đời sống hiện nay, cảm giác nặng người, mệt mỏi, đầy bụng, ăn uống khó tiêu, đầu óc không sáng, ngủ không sâu, da nhờn, dễ tích mỡ hoặc đau mỏi khi thời tiết ẩm ngày càng thường gặp. Có người chưa phát hiện bệnh lý rõ ràng nhưng cơ thể luôn trì trệ; có người đã điều chỉnh ăn uống và vận động nhưng tình trạng ấy vẫn thường xuyên trở lại.
Theo Trung y, nhiều biểu hiện trên có liên quan đến thấp (濕). Thấp không chỉ là độ ẩm của môi trường, cũng không đơn thuần là lượng nước dư thừa trong cơ thể. Đây là một trạng thái bệnh lý hình thành khi sự vận hóa và lưu thông thủy dịch bị trở ngại, khiến cơ thể xuất hiện tính nặng nề, nhớt trệ, dai dẳng và khó giải.
Sự hình thành của thấp có quan hệ mật thiết với Tỳ, Phế và Thận. Tỳ vận hóa thủy cốc, Phế thông điều thủy đạo, Thận chủ thủy và khí hóa. Khi ba tạng phối hợp điều hòa, thủy dịch được phân bố và bài tiết thích đáng. Khi một trong những chức năng ấy suy giảm, thủy dịch có thể đình tụ, lâu ngày sinh thấp, đàm hoặc thấp nhiệt.
Lý Đông Viên đặc biệt coi trọng Tỳ Vị và xem đây là căn bản của khí huyết hậu thiên. Theo tinh thần học thuật của ông, muốn xử lý thấp lâu ngày cần chú ý khôi phục công năng vận hóa, đồng thời điều hòa sự thăng giáng của khí cơ. Đến thời hiện đại, Lộ Chí Chính tiếp tục phát triển nhận thức về thấp, nhất là trong những bệnh chứng phức tạp liên quan đến ăn uống, môi trường, thể chất và nếp sống.
Những nhận định ấy có ý nghĩa thiết thực đối với người Việt Nam. Khí hậu nóng ẩm, mùa mưa kéo dài, thức ăn phong phú, thói quen dùng nhiều đồ lạnh, ngọt và béo, cùng với tình trạng ít vận động, thức khuya và lo nghĩ kéo dài đều có thể ảnh hưởng đến Tỳ Vị và sự vận hành của thủy dịch. Bởi vậy, trừ thấp không nên chỉ được hiểu là lợi tiểu, phát汗 hay tìm cách đưa thật nhiều nước ra khỏi cơ thể. Nếu không nhận rõ căn nguyên, thấp có thể tạm giảm rồi lại sinh.
Cuốn sách này được biên soạn nhằm trình bày một cách có hệ thống những vấn đề căn bản về thấp: thấp hình thành như thế nào, biểu hiện ra sao, có những thể thường gặp nào và cần điều dưỡng theo nguyên tắc gì. Trọng tâm của sách là chương trình thực hành trong 30 ngày, kết hợp điều chỉnh ăn uống, ngủ nghỉ, vận động, hơi thở, xoa bóp và giữ ấm cơ thể.
Toàn bộ hành trình được xây dựng trên ba nguyên tắc chính: kiện Tỳ để củng cố nguồn vận hóa, thông Phế để điều hòa khí cơ và thủy đạo, ôn Thận để hỗ trợ khí hóa. Trên nền tảng ấy, người đọc có thể tìm hiểu thêm sự khác biệt giữa thấp hàn, thấp nhiệt, đàm thấp, thấp trệ, thấp độc, thấp do Tỳ hư, thấp do Thận hư và thấp chịu ảnh hưởng của môi trường.
Trừ thấp không phải là đối kháng với cơ thể, càng không phải dùng những phương pháp mạnh để tìm kết quả tức thời. Điều cốt yếu là giúp khí cơ dần thông, Tỳ Vị dần phục hồi, thủy dịch có đường vận hành và cơ thể lấy lại sự nhẹ nhàng vốn có. Những thay đổi nhỏ nhưng phù hợp, nếu được duy trì đều đặn, thường có ý nghĩa hơn một đợt thực hành quá nghiêm ngặt nhưng khó tiếp tục lâu dài.
Ba mươi ngày trong sách vì thế không được xem là thời hạn để giải quyết mọi vấn đề. Đây là một khoảng thời gian khởi đầu, giúp người đọc quan sát thể trạng, nhận ra những thói quen bất lợi và từng bước thiết lập một nếp sống thích hợp hơn. Mỗi phương pháp đều cần được vận dụng linh hoạt theo tuổi tác, thể chất, bệnh nền và điều kiện sinh hoạt của từng người.
Nội dung cuốn sách thuộc phạm vi dưỡng sinh và chăm sóc sức khỏe hằng ngày, không thay thế việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Người đang mắc bệnh, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người đang sử dụng thuốc cần tham khảo người có chuyên môn trước khi áp dụng các phương pháp dùng dược liệu hay thay đổi đáng kể chế độ sinh hoạt.
Những nguyên lý được trình bày ở đây bắt nguồn từ kho tàng học thuật lâu đời của Trung y, đặc biệt là tư tưởng về Tỳ Vị của Lý Đông Viên và kinh nghiệm nhận thức về thấp của Lộ Chí Chính. Người biên soạn chỉ mong sắp xếp lại các nội dung ấy bằng lời văn gần gũi, để phù hợp hơn với đời sống của người Việt hiện đại.
Cuốn sách không hướng đến một lối sống cầu kỳ. Điều được nhấn mạnh chỉ là trở về với những nền tảng giản dị: ăn uống điều độ, giữ ấm thích hợp, ngủ nghỉ có chừng mực, vận động đều đặn và duy trì tinh thần thư thái. Khi Tỳ vận hóa tốt hơn, Phế tuyên giáng điều hòa hơn và Thận khí hóa thuận lợi hơn, thủy dịch sẽ điều hòa trở lại, cơ thể cũng có cơ sở để nhẹ, ấm và thông hơn.
Đó cũng là tinh thần của hành trình 30 ngày:
Trường Xuân Nguyễn Nghị