Bàn lớn về biến hóa nơi khí giao, thái quá bất cập của ngũ vận, thắng phục và bệnh ứng nơi con người
Đoạn 1
《气交变大论》
黄帝问曰：五运更治，上应天朞，阴阳往复，寒暑迎随，真邪相薄，内外分离，六经波荡，五气倾移，太过不及，专胜兼并，愿言其始，而有常名，可得闻乎。歧伯稽首再拜对曰：昭乎哉问也，是明道也。此上帝所贵，先师传之，臣虽不敏，往闻其旨。帝曰：余闻得其人不教，是谓失道，传非其人，慢泄天宝。余诚菲德，未足以受至道，然而众子哀其不终，愿夫子保于无穷，流于无极，余司其事则而行之，柰何。歧伯曰：请遂言之也。上经曰：夫道者，上知天文，下知地理，中知人事，可以长久，此之谓也。帝曰：何谓也。歧伯曰：本气，位也。位天者，天文也。位地者，地理也。通于人气之变化者，人事也，故太过者先天，不及者后天，所谓治化而人应之也。
Hán Việt
Khí Giao Biến Đại luận.
Hoàng Đế vấn viết: Ngũ vận cánh trị, thượng ứng thiên kỳ, âm dương vãng phục, hàn thử nghênh tùy, chân tà tương bạc, nội ngoại phân ly, lục kinh ba đãng, ngũ khí khuynh di, thái quá bất cập, chuyên thắng kiêm tịnh, nguyện ngôn kỳ thủy, nhi hữu thường danh, khả đắc văn hồ?
Kỳ Bá khể thủ tái bái đối viết: Chiêu hồ tai vấn dã! Thị minh đạo dã. Thử Thượng Đế sở quý, tiên sư truyền chi. Thần tuy bất mẫn, vãng văn kỳ chỉ.
Đế viết: Dư văn đắc kỳ nhân bất giáo, thị vị thất đạo; truyền phi kỳ nhân, mạn tiết thiên bảo. Dư thành phỉ đức, vị túc dĩ thụ chí đạo. Nhiên nhi chúng tử ai kỳ bất chung, nguyện phu tử bảo vu vô cùng, lưu vu vô cực, dư tư kỳ sự tắc nhi hành chi, nại hà?
Kỳ Bá viết: Thỉnh toại ngôn chi dã.
Thượng Kinh viết: Phù đạo giả, thượng tri thiên văn, hạ tri địa lý, trung tri nhân sự, khả dĩ trường cửu, thử chi vị dã.
Đế viết: Hà vị dã?
Kỳ Bá viết: Bản khí, vị dã. Vị thiên giả, thiên văn dã. Vị địa giả, địa lý dã. Thông vu nhân khí chi biến hóa giả, nhân sự dã. Cố thái quá giả tiên thiên, bất cập giả hậu thiên, sở vị trị hóa nhi nhân ứng chi dã.
Dịch nghĩa
Khí Giao Biến Đại luận.
Hoàng Đế hỏi:
Năm vận thay nhau cai trị, ở trên ứng với chu kỳ của trời. Âm dương qua lại, hàn và thử đón theo nhau. Chân khí và tà khí xung động nhau, trong ngoài phân ly; sáu kinh dao động như sóng; năm khí nghiêng lệch đổi dời. Có thái quá, có bất cập, có khí chuyên thắng, có khí kiêm tịnh. Ta muốn nghe chỗ khởi đầu của nó, và nếu có tên gọi thường định, xin được nghe chăng?
Kỳ Bá cúi đầu, lạy hai lạy rồi đáp:
Câu hỏi sáng rõ thay! Đây là đạo lý sáng tỏ. Điều này là điều Thượng Đế quý trọng, tiên sư truyền lại. Thần tuy không thông minh, nhưng trước đây từng nghe ý chỉ ấy.
Hoàng Đế nói:
Ta nghe rằng: gặp người đáng truyền mà không dạy, gọi là làm mất đạo; truyền cho người không đáng truyền, là khinh suất tiết lộ báu vật của trời. Ta thật đức mỏng, chưa đủ để nhận chí đạo. Nhưng các học trò thương rằng đạo này chưa được trọn vẹn, mong phu tử giữ gìn cho vô cùng, truyền chảy đến vô cực. Ta sẽ coi sóc việc ấy, noi theo mà thực hành, được chăng?
Kỳ Bá nói:
Xin cho thần được nói đầy đủ.
Thượng Kinh nói: Người biết đạo, trên biết thiên văn, dưới biết địa lý, giữa biết nhân sự, thì có thể lâu dài. Chính là nghĩa này.
Hoàng Đế hỏi:
Nghĩa là thế nào?
Kỳ Bá nói:
Bản khí chính là vị trí. Đặt ở trời thì là thiên văn. Đặt ở đất thì là địa lý. Thông được sự biến hóa của nhân khí thì là nhân sự.
Cho nên khí thái quá thì đi trước trời; khí bất cập thì đi sau trời. Đó gọi là trị hóa, mà con người ứng theo.
Giải thích từ ngữ
Khí giao biến (气交变): biến hóa xảy ra ở nơi khí trời, khí đất và khí người giao nhau.
Ngũ vận cánh trị (五运更治): năm vận Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy thay nhau làm chủ.
Thiên kỳ (天朞): chu kỳ của trời, tức sự vận hành theo năm tháng, can chi và thời khí.
Chân tà tương bạc (真邪相薄): chính khí và tà khí xung đột, va chạm nhau.
Lục kinh ba đãng (六经波荡): sáu kinh dao động, khí huyết không yên.
Thái quá bất cập (太过不及): khí quá thịnh hoặc không đủ.
Chuyên thắng kiêm tịnh (专胜兼并): một khí chuyên quyền thắng vượt, hoặc kiêm đoạt khí khác.
Thượng tri thiên văn, hạ tri địa lý, trung tri nhân sự: người hiểu đạo phải biết trời, đất và người; đây là nền tảng của vận khí học.
Thái quá giả tiên thiên, bất cập giả hậu thiên: khí thái quá thường đến trước thời, khí bất cập thường đến sau thời.
Đoạn 2
帝曰：五运之化，太过何如。歧伯曰：岁木太过，风气流行，脾土受邪。民病飱泄食减，体重烦冤，肠鸣腹支满，上应岁星。甚则忽忽善怒，眩冒巅疾，化气不政，生气独治，云物飞动，草木不宁，甚而摇落，反脇痛而吐甚，冲阳绝者，死不治，上应太白星。岁火太过，炎暑流行，金肺受邪。民病疟，少气咳喘，血溢血泄注下，嗌燥耳聋，中热肩背热，上应荧惑星。甚则胸中痛脇支满脇痛，膺背肩胛间痛，两臂内痛，身热骨痛，而为浸淫。收气不行，长气独明，雨水霜寒，上应辰星。上临少阴少阳，火燔焫，冰泉涸，物焦槁，病反谵妄狂越，咳喘息鸣，下甚血溢泄不已，太渊绝者，死不治，上应荧惑星。岁土太过，雨湿流行，肾水受邪。民病腹痛，清厥意不乐，体重烦冤，上应镇星。甚则肌肉萎，足痿不收，行善瘈，脚下痛，饮发中满食减，四支不举。变生得位，藏气伏，化气独治之，泉涌河衍，涸泽生鱼，风雨大至，土崩溃，鳞见于陆，病腹满溏泄肠鸣，反下甚而太溪绝者，死不治，上应岁星。岁金太过，燥气流行，肝木受邪。民病两脇下少腹痛，目赤痛眦疡耳无所闻。肃杀而甚，则体重烦冤，胸痛引背，两脇满且痛引少腹，上应太白星。甚则喘咳逆气，肩背痛，尻阴股膝髀腨䯒足皆病，上应荧惑星。收气峻，生气下，草木敛，苍乾凋陨，病反暴痛，胠脇不可反侧，咳逆甚而血溢，太冲绝者，死不治，上应太白星。岁水太过，寒气流行，邪害心火。民病身热烦心躁悸，阴厥上下中寒，谵妄心痛，寒气早至，上应辰星。甚则腹大胫肿，喘咳寖汗出憎风，大雨至，埃雾朦郁，上应镇星。上临太阳，雨冰雪霜不时降，湿气变物，病反腹满肠鸣溏泄，食不化，渴而妄冒，神门绝者，死不治，上应荧惑辰星。
Hán Việt
Đế viết: Ngũ vận chi hóa, thái quá hà như?
Kỳ Bá viết: Tuế Mộc thái quá, phong khí lưu hành, Tỳ Thổ thụ tà. Dân bệnh sôn tiết thực giảm, thể trọng phiền oan, trường minh phúc chi mãn, thượng ứng Tuế tinh. Thậm tắc hốt hốt thiện nộ, huyễn mạo điên tật, hóa khí bất chính, sinh khí độc trị, vân vật phi động, thảo mộc bất ninh, thậm nhi dao lạc, phản hiếp thống nhi thổ thậm, Xung dương tuyệt giả, tử bất trị, thượng ứng Thái bạch tinh.
Tuế Hỏa thái quá, viêm thử lưu hành, Kim Phế thụ tà. Dân bệnh ngược, thiểu khí khái suyễn, huyết dật huyết tiết chú hạ, ách táo nhĩ lung, trung nhiệt kiên bối nhiệt, thượng ứng Huỳnh hoặc tinh. Thậm tắc hung trung thống, hiếp chi mãn, hiếp thống, ưng bối kiên giáp gian thống, lưỡng tý nội thống, thân nhiệt cốt thống, nhi vi tẩm dâm. Thu khí bất hành, trưởng khí độc minh, vũ thủy sương hàn, thượng ứng Thần tinh. Thượng lâm Thiếu âm Thiếu dương, hỏa phần nhiệt, băng tuyền hạc, vật tiêu cảo, bệnh phản chiêm vọng cuồng việt, khái suyễn tức minh, hạ thậm huyết dật tiết bất dĩ, Thái uyên tuyệt giả, tử bất trị, thượng ứng Huỳnh hoặc tinh.
Tuế Thổ thái quá, vũ thấp lưu hành, Thận Thủy thụ tà. Dân bệnh phúc thống, thanh quyết ý bất lạc, thể trọng phiền oan, thượng ứng Trấn tinh. Thậm tắc cơ nhục nuy, túc nuy bất thu, hành thiện khế, cước hạ thống, ẩm phát trung mãn thực giảm, tứ chi bất cử. Biến sinh đắc vị, tàng khí phục, hóa khí độc trị chi, tuyền dũng hà diễn, hạc trạch sinh ngư, phong vũ đại chí, thổ băng hội, lân kiến vu lục, bệnh phúc mãn đường tiết trường minh, phản hạ thậm nhi Thái khê tuyệt giả, tử bất trị, thượng ứng Tuế tinh.
Tuế Kim thái quá, táo khí lưu hành, Can Mộc thụ tà. Dân bệnh lưỡng hiếp hạ thiểu phúc thống, mục xích thống tí dương, nhĩ vô sở văn. Túc sát nhi thậm, tắc thể trọng phiền oan, hung thống dẫn bối, lưỡng hiếp mãn thả thống dẫn thiểu phúc, thượng ứng Thái bạch tinh. Thậm tắc suyễn khái nghịch khí, kiên bối thống, khảo âm cổ tất bễ thuyên hành túc giai bệnh, thượng ứng Huỳnh hoặc tinh. Thu khí tuấn, sinh khí hạ, thảo mộc liễm, thương càn điêu vẫn, bệnh phản bạo thống, khư hiếp bất khả phản trắc, khái nghịch thậm nhi huyết dật, Thái xung tuyệt giả, tử bất trị, thượng ứng Thái bạch tinh.
Tuế Thủy thái quá, hàn khí lưu hành, tà hại Tâm Hỏa. Dân bệnh thân nhiệt phiền Tâm táo quý, âm quyết thượng hạ trung hàn, chiêm vọng Tâm thống, hàn khí tảo chí, thượng ứng Thần tinh. Thậm tắc phúc đại hành thũng, suyễn khái tẩm hãn xuất tăng phong, đại vũ chí, ai vụ mông uất, thượng ứng Trấn tinh. Thượng lâm Thái dương, vũ băng tuyết sương bất thời giáng, thấp khí biến vật, bệnh phản phúc mãn trường minh đường tiết, thực bất hóa, khát nhi vọng mạo, Thần môn tuyệt giả, tử bất trị, thượng ứng Huỳnh hoặc Thần tinh.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế hỏi:
Sự hóa của năm vận khi thái quá thì như thế nào?
Kỳ Bá nói:
Năm Mộc thái quá thì phong khí lưu hành, Tỳ Thổ bị tà. Dân chúng thường mắc sôn tiết, ăn uống giảm, thân thể nặng, bứt rứt uất phiền, ruột sôi, bụng đầy chống; ở trên ứng với Tuế tinh.
Nặng thì tinh thần hốt hoảng, hay giận, chóng mặt, choáng váng, bệnh ở đỉnh đầu. Hóa khí không giữ được chính lệnh, sinh khí một mình làm chủ; mây vật bay động, cây cỏ không yên, nặng thì lay rụng. Bệnh lại có đau sườn và nôn mửa nặng. Nếu mạch Xung dương tuyệt thì chết, không trị được; ở trên ứng với Thái bạch tinh.
Năm Hỏa thái quá thì viêm nhiệt, thử khí lưu hành, Kim Phế bị tà. Dân chúng mắc sốt rét, ít khí, ho suyễn, huyết tràn ra, huyết tiết xuống dưới, họng khô, tai điếc, trong người nóng, vai lưng nóng; ở trên ứng với Huỳnh hoặc tinh.
Nặng thì đau trong ngực, hông sườn đầy chống và đau, đau vùng ngực trước, lưng, khoảng vai và xương bả vai, đau mặt trong hai cánh tay, thân nóng, xương đau, lại thành chứng tẩm dâm. Thu khí không vận hành, trưởng khí một mình sáng rõ; mưa nước, sương lạnh trái thường; ở trên ứng với Thần tinh. Nếu phía trên lâm Thiếu âm, Thiếu dương, hỏa thiêu đốt mạnh, suối băng khô cạn, vạn vật cháy khô; bệnh lại thành nói mê, cuồng loạn, ho suyễn, hơi thở có tiếng. Nếu dưới bị nặng, huyết tràn, tiêu chảy không dứt, mạch Thái uyên tuyệt thì chết, không trị được; ở trên ứng với Huỳnh hoặc tinh.
Năm Thổ thái quá thì mưa ẩm lưu hành, Thận Thủy bị tà. Dân chúng mắc đau bụng, tay chân lạnh quyết, ý chí không vui, thân nặng, phiền uất; ở trên ứng với Trấn tinh.
Nặng thì cơ nhục teo yếu, chân mềm không thu giữ được, đi lại hay co giật, đau dưới bàn chân, uống vào thì phát đầy trung tiêu, ăn giảm, bốn chi không nâng được. Khi biến sinh mà đắc vị, tàng khí ẩn phục, hóa khí một mình làm chủ; suối phun, sông tràn, ao cạn lại sinh cá, gió mưa lớn đến, đất sụp lở, loài có vảy hiện trên đất. Bệnh là bụng đầy, phân lỏng, ruột sôi; nếu tiêu chảy nặng mà mạch Thái khê tuyệt thì chết, không trị được; ở trên ứng với Tuế tinh.
Năm Kim thái quá thì táo khí lưu hành, Can Mộc bị tà. Dân chúng mắc đau dưới hai sườn và bụng dưới, mắt đỏ đau, khóe mắt lở đau, tai không nghe được. Khi túc sát quá mạnh thì thân nặng, phiền uất, đau ngực kéo ra lưng, hai sườn đầy và đau lan xuống bụng dưới; ở trên ứng với Thái bạch tinh.
Nặng thì suyễn ho, khí nghịch, đau vai lưng, vùng xương cùng, âm bộ, đùi, gối, háng, bắp chân, cẳng chân và bàn chân đều bệnh; ở trên ứng với Huỳnh hoặc tinh. Thu khí quá nghiêm, sinh khí đi xuống, cây cỏ thu liễm, sắc xanh khô héo rụng. Bệnh lại phát đau dữ dội, vùng khư hiếp không thể trở mình nghiêng bên, ho nghịch nặng mà huyết tràn. Nếu mạch Thái xung tuyệt thì chết, không trị được; ở trên ứng với Thái bạch tinh.
Năm Thủy thái quá thì hàn khí lưu hành, tà làm hại Tâm Hỏa. Dân chúng mắc thân nóng, phiền Tâm, bứt rứt, hồi hộp, âm quyết, trên dưới và trung tiêu đều lạnh, nói mê, đau vùng Tâm. Hàn khí đến sớm; ở trên ứng với Thần tinh.
Nặng thì bụng to, cẳng chân phù, suyễn ho, mồ hôi rỉ ra, ghét gió. Mưa lớn đến, bụi sương mờ uất; ở trên ứng với Trấn tinh. Nếu phía trên lâm Thái dương, mưa, băng, tuyết, sương giáng không đúng thời, thấp khí làm biến đổi vạn vật. Bệnh lại thành bụng đầy, ruột sôi, phân lỏng, thức ăn không hóa, khát mà nói càn, mê mạo. Nếu mạch Thần môn tuyệt thì chết, không trị được; ở trên ứng với Huỳnh hoặc tinh và Thần tinh.
Giải thích từ ngữ
Tuế Mộc thái quá: năm Mộc vận quá thịnh, phong khí mạnh, Mộc khắc Thổ nên Tỳ Thổ bị tà.
Tuế Hỏa thái quá: Hỏa quá thịnh, nhiệt thử quá mức, Hỏa khắc Kim nên Phế Kim bị thương.
Tuế Thổ thái quá: Thổ quá thịnh, thấp mưa lưu hành, Thổ khắc Thủy nên Thận Thủy bị tà.
Tuế Kim thái quá: Kim quá thịnh, táo khí mạnh, Kim khắc Mộc nên Can Mộc bị thương.
Tuế Thủy thái quá: Thủy quá thịnh, hàn khí mạnh, Thủy khắc Hỏa nên Tâm Hỏa bị hại.
Tuế tinh: sao Mộc, ứng Mộc vận.
Huỳnh hoặc tinh: sao Hỏa, ứng Hỏa vận.
Trấn tinh: sao Thổ, ứng Thổ vận.
Thái bạch tinh: sao Kim, ứng Kim vận.
Thần tinh: sao Thủy, ứng Thủy vận.
Xung dương, Thái uyên, Thái khê, Thái xung, Thần môn: các mạch hoặc huyệt trọng yếu dùng để xét khí của Vị, Phế, Thận, Can, Tâm. Nói “tuyệt” là khí mạch tuyệt, tiên lượng rất nặng.
Đoạn 3
帝曰：善。其不及，何如。歧伯曰：悉乎哉问也。岁木不及，燥乃大行，生气失应，草木晚荣，肃杀而甚，则刚木辟著，悉萎苍乾，上应太白星，民病中清，胠脇痛少腹痛，肠鸣溏泄，凉雨时至，上应太白星，其谷苍。上临阳明，生气失政，草木再荣，化气乃急，上应太白镇星，其主苍早。复则炎暑流火，湿性燥，柔脆草木焦槁，下体再生，华实齐化，病寒热疮疡痱胗痈痤，上应荧惑太白，其谷白坚。白露早降，收杀气行，寒雨害物，虫食甘黄，脾土受邪，赤气后化，心气晚治，上胜肺金，白气乃屈，其谷不成，咳而鼽，上应荧惑太白星。岁火不及，寒乃大行，长政不用，物荣而下凝，惨而甚则阳气不化，乃折荣美，上应辰星，民病胸中痛脇支满两脇痛，膺背肩胛间及两臂内痛，郁冒朦昧，心痛暴喑，胸腹大脇，下与腰背相引而痛，甚则屈不能伸，髋髀如别，上应荧惑辰星，其谷丹。复则埃郁大雨且至，黑气乃辱，病鹜溏腹满，食饮不下，寒中肠鸣，泄注腹痛，暴挛痿痹，足不任身，上应镇星辰星，玄谷不成。岁土不及，风乃大行，化气不令，草木茂荣，飘扬而甚，秀而不实，上应岁星，民病飱泄霍乱，体重腹痛，筋骨繇复，肌肉瞤酸，善怒，岁气举事，蛰虫早附，咸病寒中，上应岁星镇星，其谷黅。复则收政严峻，名木苍凋，胸脇暴痛，下引少腹善大息，虫食甘黄，气客于脾，黅谷乃减，民食少失味，苍谷乃损，上应太白岁星。上临厥阴，流水不冰，蛰虫来见，藏气不用，白乃不复，上应岁星，民乃康。岁金不及，炎火乃行，生气乃用，长气专胜，庶物以茂，燥烁以行，上应荧惑星，民病肩背瞀重，鼽嚏血便注下，收气乃后，上应太白星，其谷坚芒。复则寒雨暴至，乃零冰雹霜雪杀物，阴厥且格阳，反上行头脑户痛，延及囟顶发热，上应辰星，丹谷不成，民病口疮，甚则心痛。岁水不及，湿乃大行，长气反用，其化乃速，暑雨数至，上应镇星，民病腹满身重，濡泄寒疡流水，腰股痛发，膕腨股膝不便，烦冤足痿清厥，脚下痛，甚则跗肿，藏气不政，肾气不衡，上应辰星，其谷秬。上临太阴，则大寒数举，蛰虫早藏，地积坚冰，阳光不治，民病寒疾于下，甚则腹满浮肿，上应镇星，其主黅谷。复则大风暴发，草偃木零，生长不鲜，面色时变，筋骨并辟，肉膶瘛，目视䀮䀮，物疎璺，肌肉胗发，气并鬲中，痛于心腹，黄气乃损，其谷不登，上应岁星。
Hán Việt
Đế viết: Thiện. Kỳ bất cập, hà như?
Kỳ Bá viết: Tất hồ tai vấn dã!
Tuế Mộc bất cập, táo nãi đại hành, sinh khí thất ứng, thảo mộc vãn vinh. Túc sát nhi thậm, tắc cương mộc tịch trứ, tất nuy thương càn, thượng ứng Thái bạch tinh. Dân bệnh trung thanh, khư hiếp thống, thiểu phúc thống, trường minh đường tiết. Lương vũ thời chí, thượng ứng Thái bạch tinh, kỳ cốc thương. Thượng lâm Dương minh, sinh khí thất chính, thảo mộc tái vinh, hóa khí nãi cấp, thượng ứng Thái bạch Trấn tinh, kỳ chủ thương tảo. Phục tắc viêm thử lưu hỏa, thấp tính táo, nhu thúy thảo mộc tiêu cảo, hạ thể tái sinh, hoa thực tề hóa, bệnh hàn nhiệt sang dương phí chẩn ung tòa, thượng ứng Huỳnh hoặc Thái bạch, kỳ cốc bạch kiên. Bạch lộ tảo giáng, thu sát khí hành, hàn vũ hại vật, trùng thực cam hoàng, Tỳ Thổ thụ tà, xích khí hậu hóa, Tâm khí vãn trị, thượng thắng Phế Kim, bạch khí nãi khuất, kỳ cốc bất thành, khái nhi cừu, thượng ứng Huỳnh hoặc Thái bạch tinh.
Tuế Hỏa bất cập, hàn nãi đại hành, trưởng chính bất dụng, vật vinh nhi hạ ngưng. Thảm nhi thậm tắc dương khí bất hóa, nãi chiết vinh mỹ, thượng ứng Thần tinh. Dân bệnh hung trung thống, hiếp chi mãn, lưỡng hiếp thống, ưng bối kiên giáp gian cập lưỡng tý nội thống, uất mạo mông muội, Tâm thống bạo âm, hung phúc đại hiếp, hạ dữ yêu bối tương dẫn nhi thống, thậm tắc khuất bất năng thân, khoan bễ như biệt, thượng ứng Huỳnh hoặc Thần tinh, kỳ cốc đan. Phục tắc ai uất đại vũ thả chí, hắc khí nãi nhục, bệnh vụ đường phúc mãn, thực ẩm bất hạ, hàn trung trường minh, tiết chú phúc thống, bạo luyến nuy tý, túc bất nhiệm thân, thượng ứng Trấn tinh Thần tinh, huyền cốc bất thành.
Tuế Thổ bất cập, phong nãi đại hành, hóa khí bất lệnh, thảo mộc mậu vinh, phiêu dương nhi thậm, tú nhi bất thực, thượng ứng Tuế tinh. Dân bệnh sôn tiết hoắc loạn, thể trọng phúc thống, cân cốt dao phục, cơ nhục nhuận toan, thiện nộ. Tuế khí cử sự, trập trùng tảo phụ, hàm bệnh hàn trung, thượng ứng Tuế tinh Trấn tinh, kỳ cốc câm. Phục tắc thu chính nghiêm tuấn, danh mộc thương điêu, hung hiếp bạo thống, hạ dẫn thiểu phúc, thiện đại tức, trùng thực cam hoàng, khí khách vu Tỳ, câm cốc nãi giảm, dân thực thiểu thất vị, thương cốc nãi tổn, thượng ứng Thái bạch Tuế tinh. Thượng lâm Quyết âm, lưu thủy bất băng, trập trùng lai kiến, tàng khí bất dụng, bạch nãi bất phục, thượng ứng Tuế tinh, dân nãi khang.
Tuế Kim bất cập, viêm hỏa nãi hành, sinh khí nãi dụng, trưởng khí chuyên thắng, thứ vật dĩ mậu, táo thước dĩ hành, thượng ứng Huỳnh hoặc tinh. Dân bệnh kiên bối mạo trọng, cừu thế huyết tiện chú hạ, thu khí nãi hậu, thượng ứng Thái bạch tinh, kỳ cốc kiên mang. Phục tắc hàn vũ bạo chí, nãi linh băng bạc sương tuyết sát vật, âm quyết thả cách dương, phản thượng hành đầu não hộ thống, diên cập tín đỉnh phát nhiệt, thượng ứng Thần tinh, đan cốc bất thành, dân bệnh khẩu sang, thậm tắc Tâm thống.
Tuế Thủy bất cập, thấp nãi đại hành, trưởng khí phản dụng, kỳ hóa nãi tốc, thử vũ sác chí, thượng ứng Trấn tinh. Dân bệnh phúc mãn thân trọng, nhu tiết hàn dương lưu thủy, yêu cổ thống phát, quắc thuyên cổ tất bất tiện, phiền oan túc nuy thanh quyết, cước hạ thống, thậm tắc phu thũng, tàng khí bất chính, Thận khí bất hành, thượng ứng Thần tinh, kỳ cốc cự. Thượng lâm Thái âm, tắc đại hàn sác cử, trập trùng tảo tàng, địa tích kiên băng, dương quang bất trị, dân bệnh hàn tật vu hạ, thậm tắc phúc mãn phù thũng, thượng ứng Trấn tinh, kỳ chủ câm cốc. Phục tắc đại phong bạo phát, thảo yển mộc linh, sinh trưởng bất tiên, diện sắc thời biến, cân cốt tịnh tịch, nhục nhuận khế, mục thị hoang hoang, vật sơ vấn, cơ nhục chẩn phát, khí tịnh cách trung, thống vu Tâm phúc, hoàng khí nãi tổn, kỳ cốc bất đăng, thượng ứng Tuế tinh.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế nói:
Hay thay. Nếu năm vận bất cập thì thế nào?
Kỳ Bá nói:
Câu hỏi thật đầy đủ thay!
Năm Mộc bất cập thì táo khí bèn đại hành, sinh khí mất sự ứng hợp, cây cỏ nở muộn. Nếu khí túc sát quá mạnh, thì cây gỗ cứng bị nứt, đều héo úa khô xanh; ở trên ứng với Thái bạch tinh. Dân chúng mắc lạnh trong trung tiêu, đau vùng khư hiếp, đau bụng dưới, ruột sôi, phân lỏng. Mưa mát có lúc đến, ở trên ứng với Thái bạch tinh; loại cốc ứng là sắc xanh. Nếu phía trên lâm Dương minh, sinh khí mất chính lệnh, cây cỏ lại nở lần nữa, hóa khí trở nên gấp, ở trên ứng với Thái bạch và Trấn tinh, chủ về cốc xanh chín sớm.
Khi phục khí đến thì viêm thử và hỏa nóng lưu hành, tính thấp trở thành táo, cây cỏ mềm giòn bị cháy khô, phần dưới lại sinh, hoa và quả cùng hóa. Bệnh có hàn nhiệt, sang dương, rôm sẩn, ung nhọt, mụn lở; ở trên ứng với Huỳnh hoặc và Thái bạch, loại cốc trắng cứng. Bạch lộ giáng sớm, thu sát khí lưu hành, mưa lạnh hại vật, côn trùng ăn loại cốc ngọt vàng, Tỳ Thổ bị tà. Xích khí hóa muộn, Tâm khí cai trị muộn, ở trên thắng Phế Kim, bạch khí bèn bị khuất; cốc không thành, dân ho và chảy nước mũi; ở trên ứng với Huỳnh hoặc và Thái bạch tinh.
Năm Hỏa bất cập thì hàn khí đại hành, chính lệnh của trưởng khí không dùng được, vạn vật tuy nở nhưng phía dưới đông ngưng. Nếu khí thảm lạnh quá mạnh, dương khí không hóa, hoa đẹp bị gãy rụng; ở trên ứng với Thần tinh. Dân chúng đau trong ngực, hông sườn đầy chống, hai sườn đau, đau vùng ngực trước, lưng, vai, xương bả vai và mặt trong hai tay; uất mạo, mờ tối, đau Tâm, đột ngột mất tiếng; ngực bụng và hai sườn to đầy, đau kéo xuống lưng eo, nặng thì co gập không duỗi được, khớp háng và đùi như rời nhau; ở trên ứng với Huỳnh hoặc và Thần tinh, loại cốc ứng là sắc đỏ.
Khi phục khí đến thì bụi mù uất và mưa lớn sắp đến, hắc khí bị nhục. Bệnh có phân lỏng như vịt, bụng đầy, ăn uống không xuống, lạnh trong trung tiêu, ruột sôi, tiêu chảy dồn xuống, đau bụng, đột ngột co rút, nuy tý, chân không mang nổi thân; ở trên ứng với Trấn tinh và Thần tinh, loại cốc đen không thành.
Năm Thổ bất cập thì phong khí đại hành, hóa khí không ra lệnh được, cây cỏ tươi tốt rậm rạp nhưng bị lay động, nở hoa mà không kết quả; ở trên ứng với Tuế tinh. Dân chúng mắc sôn tiết, hoắc loạn, thân nặng, đau bụng, gân xương rung động, cơ nhục máy giật đau mỏi, hay giận. Tuế khí phát động, trùng ẩn sớm xuất hiện, nhiều người mắc hàn ở trung tiêu; ở trên ứng với Tuế tinh và Trấn tinh, loại cốc ứng là sắc vàng sẫm.
Khi phục khí đến thì thu chính nghiêm khắc, cây lớn xanh héo, ngực sườn đau bạo phát, kéo xuống bụng dưới, hay thở dài. Côn trùng ăn cốc ngọt vàng, khí khách ở Tỳ, cốc vàng sẫm giảm, dân ăn ít, mất vị, cốc xanh cũng bị tổn; ở trên ứng với Thái bạch và Tuế tinh. Nếu phía trên lâm Quyết âm, nước chảy không đóng băng, trùng ẩn xuất hiện, tàng khí không dùng, bạch khí không phục lại; ở trên ứng với Tuế tinh, dân chúng được yên khỏe.
Năm Kim bất cập thì viêm hỏa lưu hành, sinh khí được dùng, trưởng khí chuyên thắng, muôn vật tươi tốt, táo thước lưu hành; ở trên ứng với Huỳnh hoặc tinh. Dân chúng mắc vai lưng mờ nặng, chảy nước mũi, hắt hơi, đi ngoài ra máu hoặc tiêu chảy. Thu khí đến muộn; ở trên ứng với Thái bạch tinh, loại cốc có vỏ nhọn cứng.
Khi phục khí đến thì mưa lạnh đột ngột đến, băng, mưa đá, sương, tuyết rơi làm hại vật. Âm quyết lại ngăn dương, dương khí nghịch lên làm đau đầu, đau não hộ, lan đến thóp và đỉnh đầu phát nhiệt; ở trên ứng với Thần tinh. Cốc đỏ không thành, dân mắc lở miệng, nặng thì đau Tâm.
Năm Thủy bất cập thì thấp khí đại hành, trưởng khí lại dùng, sự hóa rất nhanh, mưa nóng thường đến; ở trên ứng với Trấn tinh. Dân chúng mắc bụng đầy, thân nặng, nhu tiết, hàn sang chảy nước, đau lưng và đùi, khoeo, bắp chân, đùi, gối vận động không lợi, phiền uất, chân mềm, tay chân lạnh quyết, đau dưới bàn chân, nặng thì mu bàn chân phù. Tàng khí không giữ chính lệnh, Thận khí không quân bình; ở trên ứng với Thần tinh, loại cốc ứng là sắc đen.
Nếu phía trên lâm Thái âm, thì đại hàn nhiều lần nổi lên, trùng ẩn sớm tàng, đất tích băng cứng, ánh dương không cai trị được. Dân mắc bệnh hàn ở dưới, nặng thì bụng đầy, phù thũng; ở trên ứng với Trấn tinh, chủ về cốc vàng sẫm. Khi phục khí đến thì đại phong bạo phát, cỏ đổ, cây rụng, sinh trưởng không tươi, sắc mặt người thường biến, gân xương cùng nứt, thịt máy co giật, mắt nhìn mờ mờ, vật thể thưa nứt, cơ nhục phát chẩn, khí dồn ở trong hoành cách, đau vùng Tâm và bụng. Hoàng khí bị tổn, cốc không thu hoạch được; ở trên ứng với Tuế tinh.
Giải thích từ ngữ
Bất cập (不及): vận khí không đủ, yếu hơn mức thường, nên khí khác thừa cơ đại hành.
Phục (复): khí phục lại để chế sự thắng quá mức. Ví dụ Mộc bất cập thì Kim táo thắng, sau đó Hỏa phục để chế Kim.
Mộc bất cập, táo đại hành: Mộc yếu thì Kim thắng, nên táo khí quá mạnh.
Hỏa bất cập, hàn đại hành: Hỏa yếu thì Thủy thắng, nên hàn khí quá mạnh.
Thổ bất cập, phong đại hành: Thổ yếu thì Mộc thắng, nên phong khí quá mạnh.
Kim bất cập, viêm hỏa nãi hành: Kim yếu thì Hỏa thắng, nên nhiệt hỏa quá mạnh.
Thủy bất cập, thấp đại hành: Thủy yếu thì Thổ thắng, nên thấp khí quá mạnh.
Cốc xanh, đỏ, vàng, trắng, đen: ngũ cốc ứng ngũ hành, biểu hiện sự được mùa hay mất mùa theo vận khí.
Đoạn 4
帝曰：善。愿闻其时也。歧伯曰：悉哉问也。木不及，春有鸣条律畅之化，则秋有雾露清凉之政。春有惨凄残贼之胜，则夏有炎暑燔烁之复。其眚东，其藏肝，其病内舍胠脇，外在关节。火不及，夏有炳明光显之化，则冬有严肃霜寒之政。夏有惨凄凝冽之胜，则不时有埃昏大雨之复。其眚南，其藏心，其病内舍膺脇，外在经络。土不及，四维有埃云润泽之化，则春有鸣条鼓拆之政。四维发振拉飘腾之变，则秋有肃杀霖霪之复。其眚四维，其藏脾，其病内舍心腹，外在肌肉四支。金不及，夏有光显郁蒸之令，则冬有严凝整肃之应。夏有炎烁燔燎之变，则秋有冰雹霜雪之复。其眚西，其藏肺，其病内舍膺脇肩背，外在皮毛。水不及，四维有湍润埃云之化，则不时有和风生发之应。四维发埃昏骤注之变，则不时有飘荡振拉之复。其眚北，其藏肾，其病内舍腰脊骨髓，外在溪谷踹膝。夫五运之政，犹权衡也，高者抑之，下者举之，化者应之，变者复之，此生长化成收藏之理，气之常也，失常则天地四塞矣。故曰：天地之动静，神明为之纪，阴阳之往复，寒暑彰其兆，此之谓也。
Hán Việt
Đế viết: Thiện. Nguyện văn kỳ thời dã.
Kỳ Bá viết: Tất tai vấn dã!
Mộc bất cập, xuân hữu minh điều luật sướng chi hóa, tắc thu hữu vụ lộ thanh lương chi chính. Xuân hữu thảm thê tàn tặc chi thắng, tắc hạ hữu viêm thử phần thước chi phục. Kỳ sảnh đông, kỳ tạng Can, kỳ bệnh nội xá khư hiếp, ngoại tại quan tiết.
Hỏa bất cập, hạ hữu bỉnh minh quang hiển chi hóa, tắc đông hữu nghiêm túc sương hàn chi chính. Hạ hữu thảm thê ngưng liệt chi thắng, tắc bất thời hữu ai hôn đại vũ chi phục. Kỳ sảnh nam, kỳ tạng Tâm, kỳ bệnh nội xá ưng hiếp, ngoại tại kinh lạc.
Thổ bất cập, tứ duy hữu ai vân nhuận trạch chi hóa, tắc xuân hữu minh điều cổ sách chi chính. Tứ duy phát chấn lạp phiêu đằng chi biến, tắc thu hữu túc sát lâm dâm chi phục. Kỳ sảnh tứ duy, kỳ tạng Tỳ, kỳ bệnh nội xá Tâm phúc, ngoại tại cơ nhục tứ chi.
Kim bất cập, hạ hữu quang hiển uất chưng chi lệnh, tắc đông hữu nghiêm ngưng chỉnh túc chi ứng. Hạ hữu viêm thước phần liệu chi biến, tắc thu hữu băng bạc sương tuyết chi phục. Kỳ sảnh tây, kỳ tạng Phế, kỳ bệnh nội xá ưng hiếp kiên bối, ngoại tại bì mao.
Thủy bất cập, tứ duy hữu thoan nhuận ai vân chi hóa, tắc bất thời hữu hòa phong sinh phát chi ứng. Tứ duy phát ai hôn sậu chú chi biến, tắc bất thời hữu phiêu đãng chấn lạp chi phục. Kỳ sảnh bắc, kỳ tạng Thận, kỳ bệnh nội xá yêu tích cốt tủy, ngoại tại khê cốc thuyên tất.
Phù ngũ vận chi chính, do quyền hành dã. Cao giả ức chi, hạ giả cử chi, hóa giả ứng chi, biến giả phục chi. Thử sinh trưởng hóa thành thu tàng chi lý, khí chi thường dã. Thất thường tắc thiên địa tứ tắc hĩ.
Cố viết: thiên địa chi động tĩnh, thần minh vi chi kỷ; âm dương chi vãng phục, hàn thử chương kỳ triệu, thử chi vị dã.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế nói:
Hay thay. Ta muốn nghe về thời của chúng.
Kỳ Bá nói:
Câu hỏi thật đầy đủ thay!
Khi Mộc bất cập, nếu mùa xuân có sự hóa của cành cây vang động, khí luật thông suốt, thì mùa thu sẽ có chính lệnh của sương mù, móc và mát trong. Nếu mùa xuân có khí thảm lạnh, tàn hại thắng lên, thì mùa hạ sẽ có phục khí viêm thử, thiêu đốt. Tai hại của nó ở phương Đông, tạng ứng là Can; bệnh bên trong trú ở vùng khư hiếp, bên ngoài ở khớp.
Khi Hỏa bất cập, nếu mùa hạ có sự hóa sáng rỡ, quang minh, thì mùa đông sẽ có chính lệnh nghiêm túc, sương hàn. Nếu mùa hạ có khí thảm lạnh, đông buốt thắng lên, thì không đúng thời sẽ có phục khí bụi tối, mưa lớn. Tai hại ở phương Nam, tạng ứng là Tâm; bệnh bên trong trú ở ngực sườn, bên ngoài ở kinh lạc.
Khi Thổ bất cập, nếu bốn góc có sự hóa của mây bụi, nhuận trạch, thì mùa xuân sẽ có chính lệnh cành cây vang động, nứt mở. Nếu bốn góc phát sinh biến động, lay kéo, bay bốc, thì mùa thu sẽ có phục khí túc sát, mưa dầm. Tai hại ở bốn góc, tạng ứng là Tỳ; bệnh bên trong trú ở Tâm phúc, bên ngoài ở cơ nhục và bốn chi.
Khi Kim bất cập, nếu mùa hạ có lệnh sáng rực, uất chưng, thì mùa đông sẽ có ứng nghiêm lạnh, chỉnh túc. Nếu mùa hạ có biến viêm nóng thiêu đốt, thì mùa thu sẽ có phục khí băng, mưa đá, sương, tuyết. Tai hại ở phương Tây, tạng ứng là Phế; bệnh bên trong trú ở ngực sườn, vai lưng, bên ngoài ở da lông.
Khi Thủy bất cập, nếu bốn góc có sự hóa của dòng chảy ẩm nhuận và mây bụi, thì không đúng thời sẽ có ứng của hòa phong sinh phát. Nếu bốn góc phát sinh biến bụi tối và mưa rót dồn dập, thì không đúng thời sẽ có phục khí phiêu động, lay kéo. Tai hại ở phương Bắc, tạng ứng là Thận; bệnh bên trong trú ở lưng eo, cột sống, xương tủy, bên ngoài ở khê cốc, bắp chân và gối.
Chính lệnh của năm vận giống như cân và thước. Cái cao thì ép xuống, cái thấp thì nâng lên; cái hóa thì ứng theo, cái biến thì phục lại. Đây là lý của sinh, trưởng, hóa, thành, thu, tàng; là thường khí. Nếu mất thường thì trời đất bốn phía đều bế tắc.
Cho nên nói: động tĩnh của trời đất lấy thần minh làm kỷ; qua lại của âm dương lấy hàn thử làm điềm rõ. Chính là nghĩa này.
Giải thích từ ngữ
Thời (时): thời điểm biểu hiện của khí, gồm mùa, phương, tạng và nơi bệnh trú.
Mộc bất cập, bệnh ở Can, trong ở khư hiếp, ngoài ở khớp: Can Mộc chủ gân, chủ sơ tiết, liên hệ sườn và khớp.
Hỏa bất cập, bệnh ở Tâm, trong ở ngực sườn, ngoài ở kinh lạc: Tâm Hỏa chủ mạch, kinh lạc dễ chịu ảnh hưởng.
Thổ bất cập, bệnh ở Tỳ, trong ở Tâm phúc, ngoài ở cơ nhục tứ chi: Tỳ chủ cơ nhục và bốn chi.
Kim bất cập, bệnh ở Phế, trong ở ngực sườn vai lưng, ngoài ở bì mao: Phế chủ da lông, thông vùng ngực lưng.
Thủy bất cập, bệnh ở Thận, trong ở lưng xương tủy, ngoài ở khê cốc bắp gối: Thận chủ xương tủy, liên hệ lưng gối.
Quyền hành (权衡): cân bằng, cân đo, chỉ phép điều hòa thịnh suy.
Cao giả ức chi, hạ giả cử chi: cái quá cao thì hạ xuống, cái quá thấp thì nâng lên, tức nguyên tắc điều hòa thái quá và bất cập.
Đoạn 5
帝曰：夫子之言五气之变，四时之应，可谓悉矣。夫气之动乱，触遇而作，发无常会，卒然灾合，何以期之。歧伯曰：夫气之动变，固不常在，而德化政令灾变不同其候也。帝曰：何谓也。歧伯曰：东方生风，风生木，其德敷和，其化生荣，其政舒启，其令风，其变振发，其灾散落。南方生热，热生火，其德彰显，其化蕃茂，其政明曜，其令热，其变销烁，其灾燔焫。中央生湿，湿生土，其德溽蒸，其化岂备，其政安静，其令湿，其变骤注，其灾霖溃。西方生燥，燥生金，其德清洁，其化紧敛，其政劲切，其令燥，其变肃杀，其灾苍陨。北方生寒，寒生水，其德凄沧，其化清谧，其政凝肃，其令寒，其变凓冽，其灾冰雪霜雹。是以察其动也，有德有化，有政有令，有变有灾，而物由之，而人应之也。
Hán Việt
Đế viết: Phu tử chi ngôn ngũ khí chi biến, tứ thời chi ứng, khả vị tất hĩ. Phù khí chi động loạn, xúc ngộ nhi tác, phát vô thường hội, tốt nhiên tai hợp, hà dĩ kỳ chi?
Kỳ Bá viết: Phù khí chi động biến, cố bất thường tại, nhi đức hóa chính lệnh tai biến bất đồng kỳ hậu dã.
Đế viết: Hà vị dã?
Kỳ Bá viết: Đông phương sinh phong, phong sinh Mộc, kỳ đức phu hòa, kỳ hóa sinh vinh, kỳ chính thư khải, kỳ lệnh phong, kỳ biến chấn phát, kỳ tai tán lạc.
Nam phương sinh nhiệt, nhiệt sinh Hỏa, kỳ đức chương hiển, kỳ hóa phồn mậu, kỳ chính minh diệu, kỳ lệnh nhiệt, kỳ biến tiêu thước, kỳ tai phần nhiệt.
Trung ương sinh thấp, thấp sinh Thổ, kỳ đức nhục chưng, kỳ hóa khởi bị, kỳ chính an tĩnh, kỳ lệnh thấp, kỳ biến sậu chú, kỳ tai lâm hội.
Tây phương sinh táo, táo sinh Kim, kỳ đức thanh khiết, kỳ hóa khẩn liễm, kỳ chính kính thiết, kỳ lệnh táo, kỳ biến túc sát, kỳ tai thương vẫn.
Bắc phương sinh hàn, hàn sinh Thủy, kỳ đức thê thương, kỳ hóa thanh mật, kỳ chính ngưng túc, kỳ lệnh hàn, kỳ biến lẫm liệt, kỳ tai băng tuyết sương bạc.
Thị dĩ sát kỳ động dã, hữu đức hữu hóa, hữu chính hữu lệnh, hữu biến hữu tai, nhi vật do chi, nhi nhân ứng chi dã.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế nói:
Phu tử đã nói về biến của năm khí và ứng của bốn mùa, có thể gọi là đầy đủ rồi. Nhưng khí động loạn, gặp chạm mà phát, phát ra không có chỗ hội thường định, tai họa bỗng nhiên hợp lại, thì làm sao dự liệu được?
Kỳ Bá nói:
Sự động biến của khí vốn không thường ở một chỗ; nhưng dấu hiệu của đức, hóa, chính, lệnh, tai, biến thì không giống nhau.
Hoàng Đế hỏi:
Nghĩa là thế nào?
Kỳ Bá nói:
Phương Đông sinh phong, phong sinh Mộc. Đức của nó là trải rộng hòa thuận; hóa của nó là sinh trưởng tươi tốt; chính của nó là thư thái mở ra; lệnh của nó là phong; biến của nó là lay động phát ra; tai của nó là tán lạc.
Phương Nam sinh nhiệt, nhiệt sinh Hỏa. Đức của nó là sáng tỏ rực rỡ; hóa của nó là phồn thịnh; chính của nó là sáng chói; lệnh của nó là nhiệt; biến của nó là nung đốt khô hao; tai của nó là thiêu cháy.
Trung ương sinh thấp, thấp sinh Thổ. Đức của nó là ẩm nóng hun bốc; hóa của nó là đầy đủ; chính của nó là yên tĩnh; lệnh của nó là thấp; biến của nó là mưa rót đột ngột; tai của nó là mưa dầm, sụp lở.
Phương Tây sinh táo, táo sinh Kim. Đức của nó là trong sạch; hóa của nó là siết lại, thu liễm; chính của nó là mạnh sắc; lệnh của nó là táo; biến của nó là túc sát; tai của nó là xanh úa rơi rụng.
Phương Bắc sinh hàn, hàn sinh Thủy. Đức của nó là lạnh buồn; hóa của nó là trong yên; chính của nó là đông nghiêm; lệnh của nó là hàn; biến của nó là rét buốt; tai của nó là băng, tuyết, sương, mưa đá.
Vì vậy, xét sự động của khí thì có đức, có hóa, có chính, có lệnh, có biến, có tai. Vạn vật theo đó, con người cũng ứng theo đó.
Giải thích từ ngữ
Đức (德): mặt thuận, tốt, nuôi dưỡng của khí.
Hóa (化): sự sinh hóa bình thường của khí.
Chính (政): phép cai trị, trật tự vận hành của khí.
Lệnh (令): mệnh lệnh biểu hiện ra thời tiết, như phong, nhiệt, thấp, táo, hàn.
Biến (变): biến động bất thường khi khí lệch thường.
Tai (灾): tai hại, hậu quả cực đoan của biến khí.
Vật do chi, nhân ứng chi: vạn vật theo khí mà biến, con người cũng theo khí mà ứng bệnh.
Đoạn 6
帝曰：夫子之言岁候，不及其太过，而上应五星。今夫德化政令灾眚变易，非常而有也，卒然而动，其亦为之变乎。歧伯曰：承天而行之，故无妄动，无不应也。卒然而动者，气之交变也，其不应焉。故曰应常不应卒，此之谓也。帝曰：其应柰何。歧伯曰：各从其气化也。帝曰：其行之徐疾逆顺何如。歧伯曰：以道留久，逆守而小，是谓省下。以道而去，去而速来，曲而过之，是谓省遗过也。久留而环，或离或附，是谓议灾与其德也。应近则小，应远则大。芒而大倍常之一其化甚，大常之二其眚即也。小常之一其化减，小常之二是谓临视，省下之过与其德也。德者福之，过者伐之。是以象之见也，高而远则小，下而近则大，故大则喜怒迩，小则祸福远。岁运太过，则运星北越，运气相得，则各行以道。故岁运太过，畏星失色而兼其母，不及，则色兼其所不胜。肖者瞿瞿，莫知其妙，闵闵之当，孰者为良，妄行无徵，示畏侯王。帝曰：其灾应何如。歧伯曰：亦各从其化也，故时至有盛衰，凌犯有逆顺，留守有多少，形见有善恶，宿属有胜负，徵应有吉凶矣。帝曰：其善恶，何谓也。歧伯曰：有喜有怒，有忧有丧，有泽有燥，此象之常也，必谨察之。帝曰：六者，高下异乎。歧伯曰：象见高下其应一也，故人亦应之。
Hán Việt
Đế viết: Phu tử chi ngôn tuế hậu, bất cập kỳ thái quá, nhi thượng ứng ngũ tinh. Kim phù đức hóa chính lệnh tai sảnh biến dịch, phi thường nhi hữu dã, tốt nhiên nhi động, kỳ diệc vi chi biến hồ?
Kỳ Bá viết: Thừa thiên nhi hành chi, cố vô vọng động, vô bất ứng dã. Tốt nhiên nhi động giả, khí chi giao biến dã, kỳ bất ứng yên. Cố viết ứng thường bất ứng tốt, thử chi vị dã.
Đế viết: Kỳ ứng nại hà?
Kỳ Bá viết: Các tòng kỳ khí hóa dã.
Đế viết: Kỳ hành chi từ tật nghịch thuận hà như?
Kỳ Bá viết: Dĩ đạo lưu cửu, nghịch thủ nhi tiểu, thị vị tỉnh hạ. Dĩ đạo nhi khứ, khứ nhi tốc lai, khúc nhi quá chi, thị vị tỉnh di quá dã. Cửu lưu nhi hoàn, hoặc ly hoặc phụ, thị vị nghị tai dữ kỳ đức dã. Ứng cận tắc tiểu, ứng viễn tắc đại. Mang nhi đại bội thường chi nhất, kỳ hóa thậm; đại thường chi nhị, kỳ sảnh tức dã. Tiểu thường chi nhất, kỳ hóa giảm; tiểu thường chi nhị, thị vị lâm thị, tỉnh hạ chi quá dữ kỳ đức dã. Đức giả phúc chi, quá giả phạt chi.
Thị dĩ tượng chi kiến dã, cao nhi viễn tắc tiểu, hạ nhi cận tắc đại. Cố đại tắc hỷ nộ nhĩ, tiểu tắc họa phúc viễn. Tuế vận thái quá, tắc vận tinh bắc việt; vận khí tương đắc, tắc các hành dĩ đạo. Cố tuế vận thái quá, úy tinh thất sắc nhi kiêm kỳ mẫu; bất cập, tắc sắc kiêm kỳ sở bất thắng.
Tiếu giả cụ cụ, mạc tri kỳ diệu. Mẫn mẫn chi đương, thục giả vi lương? Vọng hành vô trưng, thị úy hầu vương.
Đế viết: Kỳ tai ứng hà như?
Kỳ Bá viết: Diệc các tòng kỳ hóa dã. Cố thời chí hữu thịnh suy, lăng phạm hữu nghịch thuận, lưu thủ hữu đa thiểu, hình kiến hữu thiện ác, túc thuộc hữu thắng phụ, trưng ứng hữu cát hung hĩ.
Đế viết: Kỳ thiện ác, hà vị dã?
Kỳ Bá viết: Hữu hỷ hữu nộ, hữu ưu hữu tang, hữu trạch hữu táo, thử tượng chi thường dã, tất cẩn sát chi.
Đế viết: Lục giả, cao hạ dị hồ?
Kỳ Bá viết: Tượng kiến cao hạ, kỳ ứng nhất dã, cố nhân diệc ứng chi.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế nói:
Phu tử nói về dấu hiệu của năm, về bất cập và thái quá, ở trên ứng với năm sao. Nay những đức, hóa, chính, lệnh, tai, sảnh, biến, dịch ấy không phải lúc nào cũng thường có, có khi bỗng nhiên động, vậy chúng cũng gây biến chăng?
Kỳ Bá nói:
Chúng thừa theo trời mà vận hành, nên không có động bừa, không gì là không ứng. Cái bỗng nhiên động là do khí giao biến, có khi không ứng theo thường. Cho nên nói: ứng với thường, không ứng với cái đột ngột; chính là nghĩa này.
Hoàng Đế hỏi:
Sự ứng của chúng như thế nào?
Kỳ Bá nói:
Mỗi thứ đều theo khí hóa của nó.
Hoàng Đế hỏi:
Sự vận hành của chúng chậm nhanh, nghịch thuận ra sao?
Kỳ Bá nói:
Theo đạo mà lưu lại lâu, nghịch giữ nhưng nhỏ, gọi là xét ở dưới. Theo đạo mà đi, đi rồi nhanh trở lại, đi vòng cong mà qua, gọi là xét lỗi còn sót. Lưu lại lâu rồi vòng quanh, khi rời khi bám, gọi là bàn xét tai họa và đức của nó.
Ứng gần thì nhỏ, ứng xa thì lớn. Ánh sáng lớn gấp một lần thường thì sự hóa rất mạnh; lớn gấp hai lần thường thì tai sảnh đến ngay. Nhỏ hơn thường một phần thì sự hóa giảm; nhỏ hơn thường hai phần thì gọi là lâm thị, xét lỗi và đức ở dưới. Có đức thì ban phúc, có lỗi thì phạt.
Cho nên, khi tượng hiện ra, cao mà xa thì nhỏ, thấp mà gần thì lớn. Vì vậy, lớn thì hỷ nộ đến gần, nhỏ thì họa phúc còn xa.
Tuế vận thái quá thì vận tinh vượt về phía bắc. Vận và khí tương đắc thì mỗi thứ đi theo đạo của mình. Cho nên khi tuế vận thái quá, ngôi sao mà nó sợ mất sắc và kiêm sắc của mẹ nó; khi bất cập, sắc lại kiêm cái mà nó không thắng được.
Người chỉ bắt chước thì sợ hãi, không biết được chỗ vi diệu. Người lo lắng xét đúng, ai mới là người giỏi? Làm bừa mà không có chứng cứ là tỏ ra khinh sợ hầu vương.
Hoàng Đế hỏi:
Tai họa ứng ra như thế nào?
Kỳ Bá nói:
Cũng đều theo khí hóa của chúng. Cho nên khi thời đến thì có thịnh có suy; khi lăng phạm thì có nghịch có thuận; khi lưu thủ thì có nhiều có ít; hình hiện ra thì có thiện có ác; tinh tú thuộc về nhau thì có thắng có phụ; điềm ứng có cát có hung.
Hoàng Đế hỏi:
Thiện ác nghĩa là gì?
Kỳ Bá nói:
Có vui có giận, có lo có tang, có nhuận có táo, đó là thường tượng. Nhất định phải cẩn thận quan sát.
Hoàng Đế hỏi:
Sáu điều ấy cao thấp có khác nhau chăng?
Kỳ Bá nói:
Tượng hiện ra tuy có cao thấp, nhưng sự ứng là một. Vì vậy con người cũng ứng theo.
Giải thích từ ngữ
Ngũ tinh (五星): năm sao ứng ngũ hành: Tuế tinh Mộc, Huỳnh hoặc Hỏa, Trấn tinh Thổ, Thái bạch Kim, Thần tinh Thủy.
Ứng thường bất ứng tốt: khí ứng với quy luật thường, nhưng biến đột ngột thì khó lấy thường pháp mà đoán.
Tượng (象): hình tượng, thiên tượng, khí tượng, điềm hiện ra bên ngoài.
Cao xa thì nhỏ, thấp gần thì lớn: tượng càng gần nhân gian, càng thấp và rõ thì ứng càng lớn.
Vận tinh bắc việt: sao ứng vận đi lệch về phương bắc khi tuế vận thái quá.
Lưu thủ: sao hoặc khí lưu lại, giữ vị trí lâu hay ngắn, biểu thị khí thế mạnh yếu.
Thiện ác của tượng: điềm tốt xấu của thiên tượng và khí tượng, như nhuận, táo, vui, giận, lo, tang.
Đoạn 7
帝曰：善。其德化政令之动静损益，皆何如。歧伯曰：夫德化政令灾变，不能相加也。胜复盛衰，不能相多也。往来小大，不能相过也。用之升降，不能相无也。各从其动而复之耳。帝曰：其病生何如。歧伯曰：德化者气之祥，政令者气之章，变易者复之纪，灾眚者伤之始，气相胜者和，不相胜者病，重感于邪，则甚也。帝曰：善。所谓精光之论，大圣之业，宣明大道，通于无穷，究于无极也。余闻之，善言天者，必应于人，善言古者，必验于今，善言气者，必彰于物，善言应者，同天地之化，善言化言变者，通神明之理。非夫子，孰能言至道欤。乃择良兆而藏之灵室，每旦读之，命曰气交变，非齐戒不敢发，慎传也。
Hán Việt
Đế viết: Thiện. Kỳ đức hóa chính lệnh chi động tĩnh tổn ích, giai hà như?
Kỳ Bá viết: Phù đức hóa chính lệnh tai biến, bất năng tương gia dã. Thắng phục thịnh suy, bất năng tương đa dã. Vãng lai tiểu đại, bất năng tương quá dã. Dụng chi thăng giáng, bất năng tương vô dã. Các tòng kỳ động nhi phục chi nhĩ.
Đế viết: Kỳ bệnh sinh hà như?
Kỳ Bá viết: Đức hóa giả khí chi tường, chính lệnh giả khí chi chương, biến dịch giả phục chi kỷ, tai sảnh giả thương chi thủy. Khí tương thắng giả hòa, bất tương thắng giả bệnh, trọng cảm vu tà, tắc thậm dã.
Đế viết: Thiện. Sở vị tinh quang chi luận, đại thánh chi nghiệp, tuyên minh đại đạo, thông vu vô cùng, cứu vu vô cực dã. Dư văn chi, thiện ngôn thiên giả, tất ứng vu nhân; thiện ngôn cổ giả, tất nghiệm vu kim; thiện ngôn khí giả, tất chương vu vật; thiện ngôn ứng giả, đồng thiên địa chi hóa; thiện ngôn hóa ngôn biến giả, thông thần minh chi lý. Phi phu tử, thục năng ngôn chí đạo dư?
Nãi trạch lương triệu nhi tàng chi linh thất, mỗi đán độc chi, mệnh viết Khí Giao Biến. Phi trai giới bất cảm phát, thận truyền dã.
Dịch nghĩa
Hoàng Đế nói:
Hay thay. Đức, hóa, chính, lệnh của khí, khi động tĩnh, tổn ích thì đều như thế nào?
Kỳ Bá nói:
Đức, hóa, chính, lệnh, tai, biến không thể tùy tiện cộng thêm vào nhau. Thắng phục, thịnh suy không thể lấy nhiều ít mà so sánh đơn giản. Qua lại, nhỏ lớn không thể vượt quá lẫn nhau. Công dụng thăng giáng không thể thiếu cái nào. Mỗi thứ theo sự động của nó mà phục lại mà thôi.
Hoàng Đế hỏi:
Bệnh sinh ra như thế nào?
Kỳ Bá nói:
Đức và hóa là điềm lành của khí. Chính và lệnh là sự sáng tỏ của khí. Biến và dịch là kỷ cương của phục khí. Tai và sảnh là khởi đầu của tổn thương.
Các khí tương thắng mà điều hòa thì hòa. Không tương thắng được thì bệnh. Nếu lại cảm tà nhiều lần thì bệnh nặng.
Hoàng Đế nói:
Hay thay. Đây chính là điều gọi là luận tinh quang, là sự nghiệp của bậc đại thánh, làm sáng tỏ đại đạo, thông đến vô cùng, cứu xét đến vô cực.
Ta nghe rằng: người giỏi nói về trời thì tất phải ứng ở người; người giỏi nói chuyện xưa thì tất phải nghiệm được ở nay; người giỏi nói về khí thì tất phải làm rõ được ở vật; người giỏi nói về ứng thì đồng với sự hóa của trời đất; người giỏi nói về hóa và biến thì thông với lý thần minh.
Nếu không phải phu tử, ai có thể nói được chí đạo như vậy?
Bèn chọn điềm lành mà cất giữ trong linh thất. Mỗi sáng đọc lại, đặt tên là Khí Giao Biến. Không trai giới thì không dám mở ra, vì phải thận trọng khi truyền.
Giải thích từ ngữ
Đức hóa là khí chi tường: khi khí vận hành thuận, sinh hóa tốt, đó là điềm lành.
Chính lệnh là khí chi chương: chính và lệnh làm rõ sự cai trị của khí.
Biến dịch là phục chi kỷ: biến đổi cho thấy quy luật phục khí, tức khí phản hồi để điều hòa.
Tai sảnh là thương chi thủy: tai hại là dấu bắt đầu của tổn thương.
Khí tương thắng giả hòa: các khí chế ước nhau đúng mức thì hòa.
Bất tương thắng giả bệnh: không chế ước được, hoặc chế quá mức, thì thành bệnh.
Trọng cảm vu tà: nhiều lần cảm phải tà khí, bệnh càng nặng.
Linh thất: phòng linh thiêng, nơi cất giữ kinh văn trọng yếu.
Trai giới: giữ sạch thân tâm trước khi mở kinh văn quý, biểu thị sự kính trọng đạo học.
Nhận xét chung
Thiên Khí Giao Biến Đại luận là một thiên rất quan trọng trong phần Ngũ vận Lục khí. Trọng tâm của thiên này là nơi khí giao: trời, đất, người cùng ứng nhau; ngũ vận có thái quá, bất cập; khí có thắng, phục; vạn vật và con người đều theo đó mà sinh bệnh hoặc được bình an.
Điểm thứ nhất là muốn hiểu khí giao biến phải biết cả ba tầng: trên biết thiên văn, dưới biết địa lý, giữa biết nhân sự. Trời có khí, đất có vị, người có khí hóa. Thái quá thì thường đi trước trời, bất cập thì đi sau trời. Bệnh của con người không phải tách rời khí trời đất, mà là sự ứng của thân người với trị hóa của vận khí.
Điểm thứ hai là phần thái quá của năm vận cho thấy quy luật “khí thịnh thì khắc cái mình thắng”. Mộc thái quá thì phong thịnh, Tỳ Thổ bị hại. Hỏa thái quá thì nhiệt thịnh, Phế Kim bị hại. Thổ thái quá thì thấp mưa thịnh, Thận Thủy bị hại. Kim thái quá thì táo thịnh, Can Mộc bị hại. Thủy thái quá thì hàn thịnh, Tâm Hỏa bị hại. Bệnh của dân chúng vì thế cũng theo tạng bị khắc mà phát.
Điểm thứ ba là phần bất cập cho thấy quy luật “khí yếu thì bị cái không thắng mình thừa cơ lấn lên”. Mộc bất cập thì Kim táo đại hành. Hỏa bất cập thì Thủy hàn đại hành. Thổ bất cập thì Mộc phong đại hành. Kim bất cập thì Hỏa viêm đại hành. Thủy bất cập thì Thổ thấp đại hành. Sau đó lại có phục khí để chế khí thắng quá mức. Đây là cơ chế thắng phục rất tinh vi: khí không chỉ thắng một lần rồi thôi, mà có phản ứng phục lại để tìm cân bằng.
Điểm thứ tư là thiên này liên hệ vận khí với bệnh vị rất rõ. Mộc liên hệ Can, khư hiếp, khớp. Hỏa liên hệ Tâm, ngực sườn, kinh lạc. Thổ liên hệ Tỳ, Tâm phúc, cơ nhục tứ chi. Kim liên hệ Phế, ngực sườn vai lưng, bì mao. Thủy liên hệ Thận, lưng eo, xương tủy, khê cốc, bắp chân, gối. Nhờ đó người học thấy vận khí không phải lý thuyết xa xôi, mà có thể quy vào tạng, kinh, bộ vị.
Điểm thứ năm là năm khí đều có đức, hóa, chính, lệnh, biến, tai. Khi khí ở thường độ thì là đức, là hóa, là chính, là lệnh. Khi khí lệch thường thì thành biến, thành tai. Vì vậy phong không phải lúc nào cũng xấu; phong ở thường độ là thư phát, sinh trưởng, hòa thuận. Nhưng phong biến thì lay động, tán lạc. Nhiệt ở thường độ làm sáng và trưởng, nhưng nhiệt biến thì thiêu đốt. Thấp ở thường độ làm nhuận hóa, nhưng thấp biến thì mưa dầm, sụp lở. Táo ở thường độ giúp thu liễm, nhưng táo biến thì túc sát. Hàn ở thường độ giúp tàng, nhưng hàn biến thì băng tuyết, đông hại.
Điểm thứ sáu là Kỳ Bá nhấn mạnh không được đoán bừa. Khí tượng có khi thường, có khi đột ngột; ứng với thường thì có thể xét, nhưng biến đột ngột thì không nên gượng ép. Phải xem gần xa, cao thấp, lớn nhỏ, lưu thủ nhiều ít, sắc của sao, vị trí của khí, thiện ác của tượng, rồi mới bàn cát hung. Đây là thái độ rất thận trọng, không mê tín, cũng không xem nhẹ thiên tượng.
Điểm cuối cùng là bệnh sinh khi khí không tương thắng, hoặc bị tà cảm nhiều lần. Nếu các khí chế ước nhau đúng mức thì hòa. Nếu không chế được, hoặc thắng quá, phục quá, thì bệnh. Nếu lại thêm tà khí nhiều lần xâm nhập, bệnh càng nặng. Đây là tinh thần trung đạo của Nội Kinh: sinh hóa cần cân bằng; quá cũng bệnh, thiếu cũng bệnh, thắng phục không điều cũng bệnh.
Tóm lại, Khí Giao Biến Đại luận dạy người học nhìn bệnh trong sự giao cảm giữa trời, đất và người. Ngũ vận không phải chỉ là Mộc Hỏa Thổ Kim Thủy trên giấy, mà là phong, nhiệt, thấp, táo, hàn trong trời đất; là Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận trong thân; là mùa, phương, tạng, bộ vị, mạch và bệnh. Hiểu được thái quá, bất cập, thắng phục, đức hóa, chính lệnh, biến tai thì mới hiểu được vì sao cùng một mùa mà có năm bệnh nhẹ, năm bệnh nặng; vì sao cùng một tà khí mà có khi thuận hóa, có khi thành tai. Đây là chỗ sâu của học thuyết vận khí trong Nội Kinh.