Tài liệu tham khảo:
Một số bệnh nhân hoàn toàn khỏe mạnh, bỗng nhiên trong thời gian ngắn mắc bệnh hồng bì; cũng có trường hợp người bệnh trước đó đã mắc một bệnh da liễu nào đó, sau đó lan ra toàn thân, trở thành hồng bì. Vì vậy, trong y học, bệnh hồng bì được chia thành nguyên phát và thứ phát. Cùng với sự phát triển của y học, ngày càng nhiều bệnh nhân hồng bì nguyên phát tìm ra được nguyên nhân gây bệnh, và do đó được xếp vào hồng bì thứ phát. Theo thống kê, các yếu tố gây bệnh hồng bì chủ yếu thuộc bốn nhóm lớn, đó là dị ứng thuốc, thứ phát từ các bệnh da liễu khác, thứ phát từ khối u ác tính và nguyên nhân chưa rõ ràng.
Từ những nguyên nhân gây nên hồng bì, có thể thấy bệnh này không phải là một bệnh độc lập, đa phần là hệ quả của các bệnh lý khác. Khi mắc hồng bì, cần được chẩn đoán sớm, tìm ra bệnh nguyên phát và điều trị một cách khoa học.
Hồng bì chỉ đơn thuần là thay đổi trên da thôi sao?
Biểu hiện điển hình của hồng bì là tình trạng da toàn thân bị đỏ ửng, thâm nhiễm, sưng, bong vảy, diện tích tổn thương chiếm hơn 80% bề mặt da. Tuy nhiên, hồng bì không chỉ biểu hiện ở da, mà còn có thể ảnh hưởng đến niêm mạc, các cấu trúc phụ của da, hạch bạch huyết, thậm chí cả nội tạng.
(1)Niêm mạc Triệu chứng khá rõ rệt, có thể xuất hiện viêm kết mạc mắt, viêm bờ mi, viêm giác mạc, loét giác mạc, miệng sưng đỏ, lở loét, đau rát, nuốt càng đau hơn. Ở âm hộ, niệu đạo, vùng hậu môn thường bị loét niêm mạc, tiết dịch.
(2)Phần phụ của da Tóc, lông rụng; trường hợp nhẹ thì rụng thưa, nặng có thể rụng diện rộng. Bệnh càng nặng thì lông, tóc rụng càng nhiều, sau khi hồi phục, lông tóc có thể mọc lại. Móng tay (chân) có thể bị teo, đục, lõm… Đặc biệt, hồng bì do vảy nến (vẩy nến) gây ra làm biến đổi móng rõ rệt hơn cả.
(3) Hạch bạch huyết sưng to 2/3 số bệnh nhân hồng bì có các mức độ sưng to hạch bạch huyết khác nhau, thường gặp nhất ở vùng bẹn và nách, sau đó đến vùng cổ.
(4) Gan lách to Có khoảng 1/3 – 2/3 bệnh nhân kèm gan lách to. Bệnh hồng bì do dị ứng thuốc và ung thư hạch (u lympho) thường kèm gan lách to. Nếu gan lách to rõ rệt thì nên nghĩ đến khả năng mắc u lympho ác tính.
(5) Sốt Bình thường, cơ thể duy trì cân bằng động giữa sinh nhiệt và tản nhiệt. Ở bệnh nhân hồng bì, do độc tố được hấp thu và chức năng tản nhiệt qua da bị rối loạn, nên có thể dẫn đến sốt ở nhiều mức độ khác nhau. Phần lớn bệnh nhân sốt ở mức 38℃ – 39℃. Nếu sốt cao kèm theo triệu chứng ngộ độc rõ rệt, cần lưu ý khả năng bội nhiễm.
(6)Thay đổi huyết động Bệnh nhân hồng bì có thể gặp tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cổ, gan to, phù lõm chi dưới, tim đập nhanh… Những triệu chứng này sẽ nặng dần khi tổn thương da trầm trọng hơn, và giảm dần khi da được cải thiện. Với người lớn tuổi hoặc người có tăng huyết áp, bệnh tim mạch vành, chức năng tim kém, nếu xảy ra rối loạn huyết động có thể dẫn đến suy tim, thậm chí gây tử vong.
(7)Thay đổi nội tiết Một số ít nam giới có thể bị nữ hóa tuyến vú, teo tinh hoàn, giảm tinh trùng. Nữ giới có thể bị rối loạn kinh nguyệt, tăng sinh mô tuyến vú, kèm bất thường về hormone sinh dục và các sản phẩm chuyển hóa của chúng.
Vì vậy, hồng bì không chỉ là tổn thương trên da, nó còn có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, gây nguy hại lớn cho người bệnh.
Bệnh hồng bì có nguy hiểm đến tính mạng không?
Hồng bì là một bệnh da liễu nghiêm trọng, có nhiều yếu tố dẫn đến, tiên lượng phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tổn thương và việc xử lý đúng cách, kịp thời hay không. Theo một báo cáo trong y văn Trung Quốc về 175 ca hồng bì, có 20 ca tử vong (chiếm 11,4%). Nguyên nhân tử vong chủ yếu gồm:
①Bội nhiễm: Ở bệnh nhân viêm da tróc vảy, lớp biểu bì không còn nguyên vẹn, sức đề kháng kém, lại thêm việc dùng nhiều corticoid khiến nguy cơ nhiễm trùng tăng cao. Triệu chứng nhiễm trùng có thể bị che mờ bởi corticoid nên khó phát hiện sớm, một khi rõ triệu chứng thì đã nặng. Nhiễm trùng có thể do vi khuẩn, nấm, virus; trong đó vi khuẩn hay gặp nhất, thường xâm nhập da và đường hô hấp, thậm chí gây nhiễm khuẩn huyết dẫn đến tử vong.
②Suy tim: Do sốt cao làm tim đập nhanh, kèm viêm cơ tim do nhiễm độc, giảm thể tích máu… có thể khiến bệnh nhân suy tim và tử vong.
③Nguyên nhân khác: Hạ thân nhiệt trực tiếp gây tử vong; tổn thương gan do thuốc dẫn đến suy gan và tử vong.
Hồng bì có thể dẫn đến tử vong. Do đó, nếu mắc bệnh hồng bì, nhất thiết phải nhanh chóng đi khám và điều trị nhằm kiểm soát bệnh sớm, phòng ngừa biến chứng.
Làm thế nào để điều trị hồng bì?
Hồng bì là một bệnh da rất nghiêm trọng, diễn tiến nhanh, tỷ lệ tử vong có thể lên đến 10% – 20%. Vì thế, việc điều trị cần kịp thời, chính xác, tập trung vào những vấn đề sau:
(1)Điều trị nguyên nhân Với trường hợp hồng bì chưa rõ nguyên nhân, cần nỗ lực tìm cho ra nguyên nhân. Nếu nguyên nhân đã được xác định, cũng cần chú ý tìm ra yếu tố khởi phát làm bệnh nặng thêm. Ví dụ, nếu do khối u gây ra, khi điều kiện cho phép cần phẫu thuật cắt bỏ; nếu do u lympho hoặc bệnh bạch cầu, có thể áp dụng xạ trị hoặc hóa trị; nếu do vảy nến, chàm (eczema), viêm da bong vảy đỏ (pityriasis rubra pilaris)… thì sau khi kiểm soát được đợt bùng phát, cần tiếp tục điều trị bệnh nguyên phát tích cực để ngừa tái phát hồng bì.
(2) Điều trị hỗ trợ Vì bệnh nhân hồng bì bong tróc nhiều, mất nhiều protein, thêm sốt làm tiêu hao nước và năng lượng, nên việc bù đắp đủ protein, nước và điện giải là vô cùng quan trọng. Khi truyền dịch, tốc độ không nên quá nhanh, tránh gánh nặng cho tim dẫn đến suy tim. Cần thường xuyên kiểm tra điện giải máu. Bệnh nhân hồng bì mất dịch qua da nhiều, mang theo nhiều điện giải, nếu không bù kịp thời có thể nguy hiểm tính mạng.
(3)Kháng nhiễm trùng Tổn thương da của bệnh nhân hồng bì lan rộng, lớp bảo vệ da chống vi khuẩn bên ngoài gần như mất, thêm việc dùng corticoid dẫn đến giảm miễn dịch, dễ gây nhiễm trùng. Chỉ cần phát hiện ổ nhiễm trùng, phải dùng kháng sinh đủ liều, hiệu quả để kiểm soát nhanh.
(4)Điều trị bằng hormone (corticoid) Từ khi áp dụng corticoid điều trị hồng bì, tỷ lệ tử vong đã giảm đáng kể. Việc sử dụng đúng và kịp thời corticoid có thể rút ngắn thời gian bệnh, tăng tỷ lệ khỏi, đồng thời ngăn ngừa biến chứng. Nguyên tắc dùng corticoid là đủ liều. Thông thường, dùng prednison 40 – 60 mg/ngày. Sau khi kiểm soát triệu chứng, giảm liều dần, tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc đột ngột.
(5)Điều trị bằng Đông y Theo biện chứng luận trị của Đông y, hồng bì được chia thành các thể: “Độc nhiệt uẩn kết”, “Nhiệt độc kèm thấp” và “Nhiệt thịnh thương âm”. Điều trị hồng bì bằng Đông y có những ưu điểm nhất định, có thể kiểm soát sốt, tình trạng rỉ dịch, thay thế hoặc giảm liều corticoid, phòng tác dụng phụ sớm của corticoid, tăng cường miễn dịch và ngừa nhiễm trùng.
Chăm sóc bệnh nhân hồng bì như thế nào?
Hồng bì là một bệnh da nặng, đe dọa tính mạng, không chỉ cần được điều trị kịp thời, đầy đủ, đúng cách, mà còn đòi hỏi chăm sóc cẩn thận, tỉ mỉ.
(1)Tăng cường và sử dụng hợp lý liệu pháp hỗ trợ, đây là chìa khóa điều trị bệnh. Chú ý bổ sung nước, protein, kali, canxi cũng như vitamin. Do bệnh nhân hồng bì bong nhiều vảy, mất lượng lớn protein nên cần bổ sung đủ protein trong dịch truyền hằng ngày để giúp cơ thể mau hồi phục. Chế độ ăn cần chọn những món dễ tiêu, giàu dinh dưỡng. Chẳng hạn, rau tươi, hoa quả chứa nhiều vitamin C và chất xơ, giúp tăng sức đề kháng, hỗ trợ thông tiện, đào thải độc tố; thịt nạc, trứng giúp bổ sung protein, có lợi cho việc hồi phục tổn thương da, là lựa chọn tốt cho bệnh nhân hồng bì. Các thực phẩm như thịt cừu, hải sản, ớt, rau hăng (hành tây, hẹ…), rượu, thuốc lá… có tính cay, nóng hoặc tanh thường được khuyên kiêng để không làm bệnh nặng thêm. Nhiều bệnh nhân hồng bì kém ăn, cần phối hợp món ăn phù hợp, vừa miệng, nhưng cũng không nên ăn quá nhiều trong một lần.
(2)Theo dõi sát dấu hiệu nhiễm trùng, khi cần thì dùng kháng sinh để tránh nhiễm trùng lan rộng, gây nhiễm khuẩn huyết. Nhân viên chăm sóc phải có sức khỏe tốt, hạn chế người thăm viếng, nhất là những ai đang bị cảm cúm, viêm ruột… cũng không nên đến gần hay chăm sóc bệnh nhân hồng bì.
(3)Chú ý vệ sinh miệng, mắt và vùng tầng sinh môn. Dùng dung dịch acid boric 2% – 3%, hoặc dung dịch oxy già 1%, hay dung dịch tetracyclin 1/1000 để súc miệng ngày 4 lần. Chỗ loét bôi dung dịch xanh gentian 1% – 2%. Việc chăm sóc mắt đặc biệt quan trọng, mỗi ngày 3 – 4 lần, rửa mắt bằng dung dịch acid boric 3%, sau đó tra mỡ mắt tetracyclin 0,25% hoặc mỡ mắt hydrocortison. Vùng tầng sinh môn có thể rửa mỗi ngày bằng nước sắc hoàng bá, khổ sâm (mỗi loại 20 g) đun với 200 ml nước, để ấm và rửa.
(4)Nên nằm phòng riêng, thoáng khí, duy trì nhiệt độ và độ ẩm thích hợp, giữ ấm trong mùa đông. Giữ môi trường tương đối vô trùng, thường xuyên khử khuẩn bằng đèn UV, thay chăn ga khử trùng. Tăng cường chăm sóc da: nếu sưng nề, rỉ dịch rõ thì có thể đắp lạnh nước sắc địa du (30 g), hoàng bá (30 g), mã xỉ hiện (rau sam – 60 g), ngày 1 – 2 lần, mỗi lần 30 phút. Da khô nứt và bong vảy nhiều có thể bôi một lớp dầu ăn (hoặc dầu thực vật không kích ứng) để làm ẩm.
Bệnh nhân hồng bì có nên tắm thường xuyên không?
Do da bệnh nhân hồng bì đã tổn thương trên diện rộng, mồ hôi tiết ra ít. Có người cho rằng, tắm nước nóng giúp lỗ chân lông nở, đẩy mồ hôi và độc tố ra ngoài, bệnh sẽ mau khỏi. Thực tế không phải vậy. Việc tắm rửa có thể gây hại đáng kể cho bệnh nhân hồng bì:
Bệnh nhân hồng bì có cần kiêng khem trong ăn uống không?
Vì hồng bì gây tổn thương da trên diện rộng, bệnh nặng, nên cần chú ý đặc biệt đến chế độ ăn. Tuy nhiên, kiêng khem không đúng cách sẽ khiến bệnh nhân không hấp thu đủ dinh dưỡng, làm suy giảm chính khí, bất lợi cho việc hồi phục tổn thương da.
Theo Đông y, hồng bì được xem là tình trạng “huyết nhiệt nội uẩn, nhiệt thịnh thương âm”, do đó nên dùng các thực phẩm có tác dụng lương huyết, dưỡng âm, và kiêng các loại “ôn táo” (tính nóng, gây khô).
Nguyên tắc quan trọng khác là ăn những món dễ tiêu hóa, thường xuyên thay đổi khẩu vị để giữ cảm giác ngon miệng, tránh ăn quá nhiều chất béo, dầu mỡ gây trở ngại cho tỳ vị.
Điều trị hồng bì nhất thiết phải dùng hormone (corticoid) không?
Từ khi corticoid ra đời, tỷ lệ tử vong do hồng bì giảm nhiều, và corticoid trở thành thuốc hàng đầu trong điều trị hồng bì. Tuy nhiên, corticoid cũng tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ lớn; trong khi đó, Đông y có vai trò không thể coi thường khi điều trị hồng bì. Thông thường, Đông y chia hồng bì thành ba thể bệnh:
Khi uống thuốc, chú ý ăn nhạt, tránh món cay, dầu mỡ, tanh như cá tôm, hải sản; đồng thời giữ tinh thần ổn định, tránh tắm nước nóng quá mức.
Ly Nguyễn Nghị