Tài liệu tham khảo:
Bệnh thấp khớp có liên quan đến dinh dưỡng không?
Mối quan hệ giữa bệnh thấp khớp và dinh dưỡng đã là mối quan tâm của nhân viên y tế và bệnh nhân thấp khớp trong nhiều năm. Trước đây, người ta thường cho rằng liệu pháp ăn kiêng không hiệu quả đối với các bệnh thấp khớp nói chung, ngoại trừ bệnh gút (như chế độ ăn ít calo, ít purin) và bệnh viêm xương khớp (giảm cân). Tuy nhiên, người ta đã phát hiện ra rằng có thể có mối liên hệ nhất định giữa chế độ ăn uống và tình trạng mắc bệnh thấp khớp.
Chế độ ăn uống hợp lý rất quan trọng để duy trì chức năng miễn dịch bình thường, mất cân bằng dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng đến chức năng của hệ miễn dịch. Nhiều nghiên cứu cũng đã khám phá mối tương quan giữa dị ứng thực phẩm và bệnh thấp khớp, tác dụng điều trị của các thành phần thực phẩm (như dầu cá và dầu hoa anh thảo) đối với bệnh thấp khớp và hiệu quả của liệu pháp loại bỏ thực phẩm đối với bệnh thấp khớp. Hiện nay người ta tin rằng liệu pháp ăn kiêng có thể làm giảm triệu chứng ở một số bệnh nhân. Một số chế độ ăn uống có thể khiến bệnh thấp khớp tái phát hoặc trầm trọng hơn. Tuy nhiên, vẫn chưa có bằng chứng chứng minh được rằng tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng cụ thể hoặc thiếu một số chất dinh dưỡng nhất định có liên quan đến sự khởi phát của bệnh thấp khớp.
Dị ứng thực phẩm có liên quan đến bệnh thấp khớp không?
Quá mẫn cảm với thực phẩm, còn gọi là dị ứng thực phẩm, chủ yếu là phản ứng quá mẫn loại I do các chất gây dị ứng có trong thực phẩm kích thích phản ứng miễn dịch của cơ thể. Nhiều bệnh nhân tin rằng cơn đau mà họ gặp phải hiện nay là do chế độ ăn uống trước đây của họ. Ngày càng có nhiều bệnh nhân quan tâm đến điều này. Tuy nhiên, vấn đề này vẫn chưa được nghiên cứu sâu cho đến những năm gần đây. Những lý do sau đây đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu xem xét mối quan hệ có thể có giữa dị ứng thực phẩm và bệnh thấp khớp và tiến hành nghiên cứu sâu hơn:
(1) Thực phẩm có thể gây ra phản ứng miễn dịch trong những trường hợp bình thường.
(2) Thực phẩm có thể gây ra các triệu chứng do miễn dịch.
(3) Cơ chế miễn dịch của tổn thương mô (bao gồm phản ứng quá mẫn tức thời) rất quan trọng đối với quá trình sinh bệnh của bệnh thấp khớp.
(4) Các kháng nguyên gây ra tình trạng miễn dịch bất thường trong các bệnh thấp khớp vẫn chưa rõ ràng.
(5) Nhiều báo cáo và giai thoại cho rằng bệnh thấp khớp có liên quan đến thực phẩm.
Bệnh thấp khớp có thể điều trị bằng chế độ ăn uống không?
Chế độ ăn uống của con người có thể gây ra bệnh thấp khớp không? Hay ngược lại, chế độ ăn uống có thể chữa được bệnh thấp khớp? Trong nhiều năm, các bác sĩ lâm sàng và bệnh nhân thấp khớp đã chú ý đến vấn đề này. Họ đã tìm cách cải thiện tình trạng bệnh và làm giảm các triệu chứng thông qua chế độ ăn uống. Chỉ đến bây giờ những nỗ lực của họ mới nhận được sự hỗ trợ khoa học.
Liệu pháp dinh dưỡng cho bệnh thấp khớp là phương pháp điều trị nhằm điều chỉnh và kiểm soát chế độ ăn uống của bệnh nhân để làm giảm và cải thiện tình trạng bệnh cũng như ngăn ngừa hoặc giảm tái phát. Có thể chia thành hai loại: ① Liệu pháp bổ sung: Là phương pháp điều trị bổ sung một số chất nhất định vào chế độ ăn của bệnh nhân. ② Liệu pháp loại trừ: Loại bỏ một số loại thực phẩm cụ thể khỏi chế độ ăn.
Chế độ ăn loại trừ thực phẩm là gì?
Liệu pháp loại trừ là phương pháp điều trị loại bỏ một số loại thực phẩm cụ thể khỏi chế độ ăn.
Liệu pháp loại trừ thực phẩm bao gồm ba bước: ① Giai đoạn loại trừ: Loại bỏ tất cả các thực phẩm có thể gây ra triệu chứng khỏi chế độ ăn để quan sát xem các triệu chứng có cải thiện không. ② Thời gian tái sử dụng: Nếu xác nhận các triệu chứng đã biến mất sau thời gian loại bỏ, hãy thêm một trong những loại thực phẩm đã loại bỏ trở lại theo định kỳ để quan sát xem nó có gây ra các triệu chứng hay không. ③ Giai đoạn kích thích mù đôi: Thiết kế một thí nghiệm mù đôi, sử dụng thức ăn đáng ngờ để kích thích. Điều này nhằm đảm bảo độ tin cậy của nghiên cứu và xác nhận xem kết quả thu được ở hai giai đoạn đầu có đáng tin cậy hay không.
Phương pháp điều chỉnh chế độ ăn uống này mất khoảng 6 tuần. Hiện nay, đây là phương pháp chính xác và đáng tin cậy nhất để nghiên cứu phản ứng chế độ ăn uống, nhưng phương pháp thực hiện cụ thể và thời gian thực hiện có thể khác nhau tùy từng người. Lưu ý rằng phương pháp này phải được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ để tránh rối loạn dinh dưỡng.
Liệu pháp bổ sung thực phẩm là gì?
Liệu pháp bổ sung là phương pháp điều trị bổ sung một số chất nhất định vào chế độ ăn của bệnh nhân. Có nhiều loại thực phẩm mà bệnh nhân sử dụng trong liệu pháp ăn kiêng, trong đó được nghiên cứu nhiều nhất là dầu cá và dầu hoa anh thảo. Ngoài ra, người bệnh còn thường xuyên sử dụng ngao xanh New Zealand, selen, vitamin, thuốc bắc, rong biển, nhân sâm, tỏi, mật ong…
Các thí nghiệm trên động vật đã chỉ ra rằng chế độ ăn có chứa dầu cá có thể làm giảm tình trạng viêm ở bệnh nhân viêm khớp thực nghiệm. Sử dụng lâm sàng cho thấy những bệnh nhân bị viêm khớp dạng thấp sử dụng tinh dầu hoa anh thảo và selen có cải thiện đáng kể tình trạng bệnh, nhưng cơ chế hoạt động của nó cần được nghiên cứu thêm.
Tại sao bệnh thấp khớp lại dẫn tới suy dinh dưỡng?
Các trường hợp suy dinh dưỡng do bệnh thấp khớp không phải là hiếm trong thực hành lâm sàng. Suy dinh dưỡng có thể được chia thành các tình huống sau dựa trên nguyên nhân, có thể tác động riêng lẻ hoặc kết hợp để ảnh hưởng đến sự cải thiện dinh dưỡng của bệnh nhân.
(1) Rối loạn tiêu hóa và hấp thu do bệnh thấp khớp
Nhiều bệnh có thể gây ra những biểu hiện lâm sàng như vậy, ví dụ như bệnh xơ cứng hệ thống. Tổn thương rõ ràng nhất ở những bệnh nhân mắc bệnh này là các sợi collagen. Ở giai đoạn đầu, các sợi collagen bị sưng và đồng nhất, tế bào lympho thâm nhiễm, thành mạch máu bị phù nề và các sợi đàn hồi bị đứt. Ở giai đoạn cuối, các sợi collagen dày lên và cứng lại, xếp chặt chẽ với nhau. Sự tổng hợp collagen tăng lên và tỷ lệ sợi collagen mịn tăng lên đáng kể. Ở loại toàn thân, các bó sợi cơ trơn bao gồm mô cơ thực quản đồng nhất, cứng và teo, và mô liên kết tăng sinh giữa các bó sợi cơ. Thành mạch máu nhỏ dày lên, lòng mạch bị hẹp, tắc hoặc tắc nghẽn. Những thay đổi như vậy cũng có thể xảy ra ở mô cơ thành cơ. Các mô khác như cơ tim cũng có thể bị teo cơ và xơ hóa nghiêm trọng. Các tổn thương thường liên quan đến da, nội tạng, khớp và cơ. Sự liên quan của hệ tiêu hóa đến các cơ quan nội tạng khá phổ biến: ngoài việc hạn chế chuyển động của lưỡi do co thắt dây hãm và răng bị lung lay do tiêu hủy một phần đỉnh chân răng, sự liên quan của thực quản cũng khá phổ biến (45% đến 90%), biểu hiện là chứng khó nuốt, thường kèm theo nôn, đầy hoặc đau rát sau xương ức hoặc ở bụng trên (do viêm thực quản trào ngược), và các phản ứng đường tiêu hóa có thể bao gồm chán ăn, đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy và táo bón xen kẽ, v.v. Do đường tiêu hóa bị ảnh hưởng nên lượng thức ăn đưa vào, quá trình tiêu hóa và hấp thụ bị ảnh hưởng, thường gây ra tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng. Suy dinh dưỡng do liên quan đến đường tiêu hóa cũng có thể thấy ở các bệnh như viêm đa động mạch nút, bệnh Behcet, viêm đa cơ, viêm da cơ, hội chứng Sjögren và viêm khớp dạng thấp.
(2) Tác dụng của thuốc
Đối với những bệnh nhân bị bệnh gút tái phát, tình trạng viêm mãn tính rất khó kiểm soát. Nếu sau khi đã điều trị chung như hạn chế chế độ ăn nhiều purin, dùng thuốc đào thải acid uric như probenecid, thuốc ức chế tổng hợp acid uric như allopurinol mà vẫn còn đau khớp cục bộ hoặc các cơn gút cấp thì có thể thêm một liều nhỏ colchicin để điều trị. Colchicine có tác dụng ức chế tủy xương, gây tổn thương chức năng gan, thận và cũng có thể ảnh hưởng đến đường tiêu hóa, gây kém hấp thu lan rộng. Khi rối loạn tiêu hóa, hấp thu rõ ràng, có thể xảy ra tình trạng suy dinh dưỡng, thiếu hụt chất béo, axit folic, sắt, vitamin A, vitamin K, vitamin B12,… Khi các triệu chứng đường tiêu hóa của thuốc ảnh hưởng đến sự thèm ăn của bệnh nhân, chúng cũng có thể làm giảm khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng. Việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) có thể làm hỏng tính toàn vẹn của niêm mạc ruột và cũng ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa và hấp thu.
(3) Ăn chay không hợp lý
Hiệu quả điều trị của liệu pháp nhịn ăn và liệu pháp loại trừ chế độ ăn đối với bệnh thấp khớp vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm và phải được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ và kết hợp với chế độ dinh dưỡng cơ bản phù hợp. Một số bệnh nhân tin chắc vào tác dụng của việc nhịn ăn nhưng lại thiếu hướng dẫn và biện pháp hỗ trợ cần thiết. Nhịn ăn mù quáng trong thời gian dài chắc chắn sẽ dẫn đến suy dinh dưỡng.
Tại sao bệnh thấp khớp lại dẫn tới béo phì?
Nguyên nhân chính gây ra béo phì là do ăn nhiều, ít vận động và tác dụng của thuốc. Những nguyên nhân này có thể tác động riêng lẻ hoặc kết hợp.
(1) Tác dụng phụ của thuốc
Sử dụng thuốc không đúng cách, chủ yếu là corticosteroid, có thể gây ra bệnh béo phì, chẳng hạn như hội chứng Cushing. Đặc điểm chính của các biểu hiện giống hội chứng Cushing là béo phì ở mặt và thân mình (béo phì trung tâm). Khuôn mặt của bệnh nhân giống như trăng tròn, mỡ ở ngực, bụng, cổ và lưng rất dày. Trong những trường hợp nghiêm trọng, do tiêu thụ cơ và chuyển mỡ, các chi trông tương đối gầy, trái ngược hoàn toàn với tình trạng béo phì ở mặt và thân. Nguyên nhân có thể là do một mặt, corticosteroid có thể huy động chất béo và phân hủy triglyceride thành glycerol và axit béo, đồng thời ngăn chặn glucose xâm nhập vào tế bào mỡ và ức chế quá trình tổng hợp chất béo. Mặt khác, chúng cũng có thể thúc đẩy quá trình tân tạo glucose, tăng lượng đường trong máu, kích thích tiết insulin và thúc đẩy quá trình tổng hợp chất béo. Do đó, quá trình huy động và tổng hợp mỡ của bệnh nhân được thúc đẩy, gây ra sự phân phối lại mỡ và hình thành tình trạng béo phì trung tâm điển hình. Corticosteroid cũng có thể thúc đẩy quá trình phân hủy protein và ức chế quá trình tổng hợp protein, dẫn đến các biểu hiện lâm sàng của tình trạng tiêu thụ quá nhiều protein: da mỏng, mao mạch dễ vỡ, loãng xương, dễ bị nhiễm trùng, v.v.
(2) Ăn quá nhiều và tập thể dục không đủ
Nếu bệnh nhân ăn nhiều, quá trình tiến triển của bệnh thấp khớp ảnh hưởng đến chức năng vận động, khả năng vận động sẽ giảm, năng lượng đưa vào vượt quá mức tiêu thụ, có thể gây tích tụ mỡ và béo phì. Trong trường hợp mắc một số bệnh, béo phì có thể làm tình trạng bệnh trầm trọng hơn và tạo ra vòng luẩn quẩn, chẳng hạn như bệnh viêm xương khớp.
Có thể có nhiều lý do dẫn đến tình trạng mất cân bằng dinh dưỡng ở bệnh nhân nhưng sẽ không được liệt kê ở đây.
Ly Nguyễn Nghị dịch