經脈者，所以行血氣而營陰陽，濡筋骨，利關節者也。
Kinh mạch giả, sở dĩ hành huyết khí nhi doanh âm dương, nhu cân cốt, lợi quan tiết giả dã.
Kinh mạch là nơi vận hành Khí Huyết, nuôi dưỡng Âm Dương, làm nhuận cân xương và thông lợi khớp.
夫十二經脈者，內屬於府藏，外絡於肢節。
Phù thập nhị kinh mạch giả, nội thuộc ư phủ tạng, ngoại lạc ư chi tiết.
Mười hai kinh mạch bên trong thuộc về phủ tạng, bên ngoài liên lạc với chi thể và khớp tiết.
Sau khi đã bàn về Khí, Huyết, Tinh, Thần, Tân dịch và Tạng phủ, ta bước sang một hệ thống rất quan trọng khác của Trung y: Kinh lạc 經絡. Nếu Tạng phủ là những trung tâm chức năng, thì Kinh lạc là những đường giao thông nối liền các trung tâm ấy với toàn thân. Nhờ Kinh lạc, trong và ngoài có thể thông nhau, trên và dưới có thể liên hệ, tạng phủ và chi thể có thể cảm ứng, bệnh ở sâu có thể biểu hiện ra ngoài, và tác động từ ngoài có thể ảnh hưởng vào trong.
Chữ Kinh 經 vốn có nghĩa là đường dọc, sợi chỉ chính trong tấm vải, hoặc đường đi xuyên suốt. Chữ Lạc 絡 có nghĩa là mạng nối, nhánh phụ, sự liên kết ngang dọc. Ghép lại, Kinh lạc là hệ thống đường chính và mạng nhánh, nơi Khí Huyết vận hành, nơi các tạng phủ, cơ nhục, cân xương, da lông, khiếu quan và toàn bộ thân thể được nối thành một chỉnh thể.
Kinh lạc không phải là mạch máu theo nghĩa giải phẫu học. Nó cũng không nên được hiểu đơn giản như dây thần kinh, mạch bạch huyết hay một cấu trúc vật chất duy nhất nào đó. Trong Trung y, Kinh lạc là một hệ thống chức năng và cảm ứng. Nó mô tả cách Khí Huyết đi lại, cách bệnh lan truyền, cách đau xuất hiện theo đường, cách huyệt vị có thể tác động đến tạng phủ, và cách một phần thân thể xa nhau vẫn có thể liên hệ trong trị liệu.
Nội Kinh nói: Kinh lạc hành Khí Huyết, điều Âm Dương, nhu cân cốt, lợi quan tiết. Nghĩa là Kinh lạc vận hành Khí Huyết, điều hòa Âm Dương, làm nhuận cân xương và giúp các khớp vận động thuận lợi. Câu này có thể xem là cương lĩnh của toàn bộ học thuyết Kinh lạc.
內屬於府藏，外絡於肢節。
Nội thuộc ư phủ tạng, ngoại lạc ư chi tiết.
Bên trong thuộc phủ tạng, bên ngoài liên lạc với chi thể và khớp tiết.
Trong Trung y, “trong” và “ngoài” không chỉ là vị trí giải phẫu. “Trong” thường chỉ phần sâu, phần chủ yếu, phần liên quan đến tạng phủ và sinh mệnh căn bản. “Ngoài” thường chỉ phần biểu, da lông, cơ nhục, kinh mạch nông và các nơi có thể tác động bằng châm cứu, xoa bóp, cứu pháp.
Kinh lạc nối hai phần ấy lại với nhau. Chính vì vậy, châm vào một huyệt ở tay có thể ảnh hưởng đến ngực; châm ở chân có thể ảnh hưởng đến bụng; tác động ở lưng có thể điều chỉnh tạng phủ; đau ở một vùng ngoài thân thể có thể gợi ý sự bất hòa của một tạng hoặc một đường kinh bên trong.
Đây là nền tảng của châm cứu. Huyệt vị thường nằm ở bề mặt thân thể, nhưng thông qua Kinh lạc, chúng có thể ảnh hưởng đến Khí Huyết và tạng phủ bên trong. Khi một huyệt được châm, cứu, day ấn hoặc tác động đúng cách, nó không chỉ ảnh hưởng đến chỗ da thịt tại đó, mà còn gợi mở một đường cảm ứng trong toàn bộ hệ thống.
Vì vậy, thầy thuốc Trung y cần hiểu Kinh lạc không chỉ như bản đồ huyệt vị, mà như một ngôn ngữ của liên hệ. Đau răng hàm trên có thể liên quan đến kinh Vị, vì đường kinh Vị đi qua vùng lợi trên. Đau răng hàm dưới có thể liên hệ đến kinh Đại trường. Đau vùng bẹn có thể liên quan đến kinh Can. Mắt đỏ có thể do Can hỏa theo kinh đi lên. Đau dọc mặt trong cánh tay có thể khiến thầy thuốc xét đến kinh Tâm hoặc Tâm bào.
經脈為裏，支而橫者為絡，絡之別者為孫。
Kinh mạch vi lý, chi nhi hoành giả vi lạc, lạc chi biệt giả vi tôn.
Kinh mạch là đường chính ở bên trong; nhánh ngang là lạc; nhánh nhỏ của lạc gọi là tôn lạc.
Trước hết là mười hai kinh chính 十二正經. Mười hai kinh này tương ứng với Ngũ tạng, Lục phủ và Tâm bào. Trong hệ thống Kinh lạc, Tâm bào có đường kinh riêng và được xem như một đơn vị độc lập. Mười hai kinh chính là trục căn bản nối tạng phủ với chi thể, nối trong với ngoài, nối trên với dưới.
Ngoài mười hai kinh chính, còn có tám kỳ kinh bát mạch 奇經八脈. Trong tám mạch này, Đốc mạch 督脈 và Nhâm mạch 任脈 đặc biệt quan trọng, vì có hệ thống huyệt độc lập riêng. Đốc mạch đi ở phía sau, chủ Dương; Nhâm mạch đi ở phía trước, chủ Âm. Sáu kỳ kinh còn lại không có huyệt riêng độc lập như Đốc và Nhâm, nhưng có vai trò điều hòa, liên kết, dự trữ và phân phối Khí Huyết giữa các kinh.
Lại có hệ thống Lạc mạch 絡脈, tức các nhánh nối ngang dọc, nhỏ hơn, tinh tế hơn. Nếu kinh chính giống như các con đường lớn, thì lạc mạch giống như mạng đường nhánh, giúp Khí Huyết lan tỏa đến các vùng nhỏ hơn của thân thể. Nhờ Kinh và Lạc phối hợp, cơ thể không phải là những phần rời rạc, mà là một tấm lưới sống động.
Mười hai kinh chính cùng Đốc mạch và Nhâm mạch thường được gọi là mười bốn kinh mạch chủ yếu. Đây là hệ thống được dùng nhiều nhất trong châm cứu, xoa bóp, cứu pháp và nhiều phương pháp trị liệu khác.
經脈者，所以決死生，處百病，調虛實，不可不通。
Kinh mạch giả, sở dĩ quyết tử sinh, xử bách bệnh, điều hư thực, bất khả bất thông.
Kinh mạch là nơi giúp xét sống chết, xử lý trăm bệnh, điều hòa hư thực, không thể không thông hiểu.
Lý luận Kinh lạc không chỉ để xác định vị trí huyệt. Nó còn giúp thầy thuốc hiểu mô thức bệnh.
Một rối loạn có thể xuất phát từ chính đường kinh. Ví dụ, hàn tà xâm nhập kinh lạc có thể làm đau, co rút, tê bì dọc theo đường đi của kinh. Khí trệ Huyết ứ trong kinh có thể gây đau cố định, đau như châm chích, vận động hạn chế. Phong thấp trở lạc có thể gây đau khớp, nặng nề, tê mỏi, lúc nhẹ lúc nặng.
Một rối loạn cũng có thể xuất phát từ tạng phủ rồi biểu hiện ra kinh mạch. Can hỏa có thể bốc theo kinh Can lên mắt, gây mắt đỏ, đau đầu, cáu giận. Tâm huyết ứ có thể gây đau vùng ngực và lan theo đường kinh Tâm hoặc Tâm bào. Vị nhiệt có thể gây đau răng, sưng lợi, miệng hôi, khát, vì kinh Vị đi qua vùng mặt và miệng.
Ngược lại, bệnh ở kinh mạch lâu ngày cũng có thể ảnh hưởng đến tạng phủ. Một vùng kinh lạc bị bế tắc kéo dài làm Khí Huyết không thông, gây đau mạn tính, ảnh hưởng vận động, rồi dần làm toàn thân mệt mỏi, giấc ngủ kém, cảm xúc bực bội. Vì vậy, trong lâm sàng, thầy thuốc phải phân biệt: bệnh chủ yếu ở kinh, ở lạc, ở tạng, ở phủ, hay đã liên hệ nhiều tầng.
凡刺之理，經脈為始。
Phàm thích chi lý, kinh mạch vi thủy.
Phép châm cứu, trước hết phải bắt đầu từ kinh mạch.
Châm cứu và dược thảo là hai phương pháp trị liệu quan trọng của Trung y, và cả hai đều liên hệ với Kinh lạc.
Châm cứu tác động trực tiếp lên huyệt vị. Huyệt là nơi Khí của kinh mạch ra vào, tụ tán hoặc dễ được điều chỉnh. Khi châm đúng huyệt, đúng hướng, đúng kỹ thuật, có thể điều hòa Khí Huyết trong kinh, từ đó ảnh hưởng đến tạng phủ và toàn thân. Châm có thể giúp thông cái bế, tả cái thực, bổ cái hư, điều cái loạn, làm ấm cái hàn, làm mát cái nhiệt, nâng cái sa xuống, giáng cái nghịch lên.
Cứu pháp 灸法 là dùng nhiệt, thường từ ngải cứu 艾, để làm ấm huyệt vị và kinh lạc. Cứu đặc biệt thích hợp với hàn chứng, dương hư, khí hư, đau do lạnh, tiêu chảy mạn, phù do dương hư, hoặc các chứng cần ôn thông. Nếu châm thiên về điều động Khí bằng kim, thì cứu thiên về dùng nhiệt để ôn thông và trợ Dương.
Dược thảo tuy được uống vào trong, nhưng cũng có quan hệ với Kinh lạc. Mỗi vị thuốc thường được nói là “quy kinh” 歸經, nghĩa là có khuynh hướng đi vào một hoặc nhiều kinh tạng phủ nhất định. Ví dụ, có vị quy vào Phế để tuyên Phế chỉ ho; có vị quy vào Can để sơ Can, bình Can hoặc dưỡng Can huyết; có vị quy vào Thận để bổ Thận, nạp khí, lợi thủy; có vị quy vào Tỳ Vị để kiện vận trung tiêu. Nhờ lý luận quy kinh, người thầy thuốc không chỉ biết vị thuốc có tính hàn hay nhiệt, vị cay hay đắng, bổ hay tả, mà còn biết nó có xu hướng tác động vào vùng chức năng nào của cơ thể.
謹察陰陽，以平為期。
Cẩn sát âm dương, dĩ bình vi kỳ.
Xét kỹ Âm Dương, lấy bình hòa làm mục đích.
Dù dùng châm cứu, cứu pháp, thuốc thang, xoa bóp, khí công hay điều chỉnh sinh hoạt, mục tiêu của Trung y vẫn là tái lập sự hài hòa. Cái thừa cần được tiết bớt; cái thiếu cần được bổ sung; cái lạnh cần được ôn; cái nóng cần được thanh; cái trệ cần được thông; cái nghịch cần được giáng; cái hãm cần được nâng; cái tán loạn cần được thu nhiếp; cái ứ đọng cần được vận hành; cái khô cần được nhuận; cái thấp cần được hóa.
Nếu Can khí uất, cần sơ Can lý khí. Nếu Thận Dương hư, cần ôn Thận trợ Dương. Nếu Tân dịch đình tụ thành thủy, cần hóa khí hành thủy. Nếu Phế khí hư, Vệ khí không cố, cần ích khí cố biểu. Nếu Tỳ khí hạ hãm, cần thăng đề. Nếu Vị khí thượng nghịch, cần hòa Vị giáng nghịch. Nếu Huyết ứ, cần hoạt Huyết thông lạc. Nếu Huyết đi bừa, cần nhiếp Huyết, chỉ Huyết, đồng thời xét hư thực hàn nhiệt.
Kinh lạc là con đường để những phép trị ấy có thể đi vào thân thể. Nó cho phép thầy thuốc dùng một huyệt ở xa mà trị bệnh ở gần tạng phủ; dùng một vị thuốc quy kinh mà tác động vào mô thức; dùng xoa bóp trên đường kinh mà làm mềm đau và thông Khí Huyết.
所言節者，神氣之所遊行出入也，非皮肉筋骨也。
Sở ngôn tiết giả, thần khí chi sở du hành xuất nhập dã, phi bì nhục cân cốt dã.
Điều gọi là “tiết” là nơi thần khí qua lại, ra vào; không chỉ là da thịt, gân xương.
Các kinh điển cổ thường nói đến khoảng ba trăm sáu mươi lăm huyệt chính trên các đường kinh, tương ứng tượng trưng với số ngày trong một năm. Về sau, cùng với các huyệt ngoài kinh, huyệt mới, nhĩ châm, đầu châm và nhiều hệ thống trị liệu khác, số huyệt được sử dụng tăng lên rất nhiều. Tuy vậy, trong thực hành hằng ngày, thầy thuốc thường dùng một số huyệt quen thuộc và nắm thật sâu công năng của chúng.
Vị trí huyệt trong sách hiện đại thường được mô tả bằng giải phẫu học: cơ, gân, xương, nếp gấp, mốc thần kinh, khoảng cách đo bằng thốn. Cách mô tả này giúp người học định vị chính xác và an toàn hơn. Trong văn hiến cổ, huyệt thường được xác định bằng những mốc thân thể dễ thấy: đầu xương nhô, nếp gấp da, bờ cơ, chân tóc, chỗ lõm, vị trí tay tự nhiên chạm tới khi đứng hoặc ngồi. Cả hai cách đều có giá trị nếu được hiểu đúng.
Mỗi huyệt có một phẩm chất trị liệu riêng. Có huyệt giỏi bổ khí, có huyệt giỏi hành khí, có huyệt thanh nhiệt, có huyệt ôn dương, có huyệt hóa đàm, có huyệt an Thần, có huyệt điều kinh, có huyệt thông lạc chỉ thống. Nhưng trên lâm sàng, huyệt ít khi được dùng đơn độc. Thầy thuốc thường phối hợp nhiều huyệt để tạo thành một phương huyệt, tương tự như phối hợp nhiều vị thuốc để thành một phương thang. Một lần châm thường có vài huyệt chủ và vài huyệt phối, tùy theo mô thức bệnh của người bệnh.
Kim châm ngày nay thường làm bằng thép không gỉ, rất mảnh. Độ sâu châm tùy huyệt, tùy vùng cơ thể, tùy thể trạng người bệnh và mục tiêu trị liệu. Có huyệt chỉ châm rất nông; có huyệt ở vùng cơ dày có thể châm sâu hơn. Vì vậy, châm cứu cần được thực hiện bởi người được đào tạo đầy đủ, hiểu giải phẫu an toàn và nắm rõ cấm kỵ.
通則不痛，痛則不通。
Thông tắc bất thống, thống tắc bất thông.
Thông thì không đau; đau là do không thông.
Ở phương Tây, châm cứu được biết đến nhiều trước hết qua khả năng giảm đau. Nhiều người tìm đến châm cứu vì đau lưng, đau cổ vai, đau đầu, đau khớp, đau thần kinh hoặc đau sau chấn thương. Các nghiên cứu hiện đại đã đề xuất một số cách giải thích, như cơ chế điều chỉnh tín hiệu đau trong hệ thần kinh, hoặc khả năng kích thích cơ thể tiết ra các chất giảm đau tự nhiên như endorphin.
Những cách giải thích ấy có giá trị nhất định, nhưng chưa bao quát toàn bộ châm cứu. Trong Trung y, châm cứu không chỉ để giảm đau. Nó còn được dùng để điều hòa tiêu hóa, giấc ngủ, hô hấp, kinh nguyệt, thần chí, Vệ khí, đàm thấp, thủy dịch, khí trệ, huyết ứ và nhiều mô thức mất điều hòa khác. Nếu chỉ nhìn châm cứu như một kỹ thuật giảm đau, ta sẽ thấy được một phần, nhưng bỏ qua bối cảnh rộng hơn của Kinh lạc và biện chứng.
藥有酸鹹甘苦辛五味，又有寒熱溫涼四氣。
Dược hữu toan hàm cam khổ tân ngũ vị, hựu hữu hàn nhiệt ôn lương tứ khí.
Thuốc có năm vị chua, mặn, ngọt, đắng, cay; lại có bốn khí hàn, nhiệt, ôn, lương.
Dù châm cứu nổi tiếng hơn ở nhiều nước phương Tây, dược thảo mới là một trụ cột rất lớn của y học Trung Quốc. Trong lịch sử, số lượng sách bản thảo, phương thư và y án liên quan đến dược vật vô cùng phong phú. Nhiều thầy thuốc chủ yếu dùng thuốc thang; nhiều người phối hợp cả thuốc và châm; cũng có người chuyên về châm cứu.
Dược học Trung Quốc phát triển qua các bản thảo và phương thư. Bản thảo ghi chép từng vị thuốc: tên gọi, tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, cách dùng, cấm kỵ. Phương thư ghi chép các bài thuốc phối hợp nhiều vị để trị các mô thức cụ thể. Một vị thuốc riêng lẻ có tác dụng riêng, nhưng khi vào phương, nó trở thành một phần của chỉnh thể. Có vị làm quân, có vị làm thần, có vị làm tá, có vị làm sứ. Sự phối hợp ấy giúp bài thuốc vừa nhắm vào bệnh chính, vừa điều chỉnh các mặt phụ, vừa giảm tác dụng bất lợi, vừa dẫn thuốc vào nơi cần đến.
Thuốc thang thường gồm nhiều vị, có thể năm vị, mười vị, mười lăm vị hoặc hơn tùy chứng. Liều lượng và thành phần không nên dùng máy móc. Người thầy thuốc thường bắt đầu từ một phương cổ điển, sau đó gia giảm theo bệnh nhân cụ thể: người hàn thì thêm ôn; người nhiệt thì thêm thanh; có đàm thì hóa đàm; có ứ thì hoạt Huyết; khí hư thì bổ khí; âm hư thì dưỡng âm; thấp nặng thì hóa thấp; đau nhiều thì thêm chỉ thống.
Đây là điểm rất quan trọng: thuốc Trung y không chỉ trị “tên bệnh”, mà trị mô thức. Hai người cùng đau dạ dày có thể dùng hai phương khác nhau: một người do Vị hàn, một người do Can khí phạm Vị, một người do Vị âm hư, một người do thấp nhiệt. Ngược lại, hai bệnh Tây y khác nhau có thể dùng cùng một phương nếu cùng chung mô thức Trung y. Đó là tinh thần “dị bệnh đồng trị, đồng bệnh dị trị”.
氣血不和，百病乃變化而生。
Khí huyết bất hòa, bách bệnh nãi biến hóa nhi sinh.
Khí Huyết không hòa thì trăm bệnh do đó biến hóa mà sinh.
Ngoài châm cứu và dược thảo, hệ thống Kinh lạc còn là nền tảng cho xoa bóp, bấm huyệt, cạo gió, giác hơi, dưỡng sinh, khí công, vận động trị liệu và hướng dẫn sinh hoạt. Khi xoa bóp dọc đường kinh, day ấn huyệt vị, cứu ấm một vùng, hoặc tập một động tác làm mở ngực, thông lưng, xoay hông, kéo giãn mặt trong chân, người ta đều đang tác động đến sự vận hành của Khí Huyết trong mạng lưới thân thể.
Điều này cũng cho thấy Trung y không chỉ là thuốc và kim. Nó là một nghệ thuật điều chỉnh sự sống. Ăn uống, ngủ nghỉ, thở, vận động, cảm xúc, thời tiết, lao lực, quan hệ xã hội đều có thể ảnh hưởng đến Kinh lạc. Nếu một đường kinh thường bị co cứng do tư thế, lạnh, căng thẳng hoặc cảm xúc uất, thì thuốc và châm chỉ là một phần; người bệnh còn cần thay đổi cách sống để đường vận hành ấy không tiếp tục bị bế tắc.
手之三陰，從藏走手；手之三陽，從手走頭；足之三陽，從頭走足；足之三陰，從足走腹。
Thủ chi tam âm, tùng tạng tẩu thủ; thủ chi tam dương, tùng thủ tẩu đầu; túc chi tam dương, tùng đầu tẩu túc; túc chi tam âm, tùng túc tẩu phúc.
Ba kinh Âm ở tay đi từ tạng ra tay; ba kinh Dương ở tay đi từ tay lên đầu; ba kinh Dương ở chân đi từ đầu xuống chân; ba kinh Âm ở chân đi từ chân vào bụng.
肺手太陰之脈，起於中焦。
Phế thủ thái âm chi mạch, khởi ư trung tiêu.
Kinh Phế Thủ thái âm khởi từ trung tiêu.
Kinh Phế thuộc Thủ thái âm. Đường kinh bắt đầu từ bên trong cơ thể, liên hệ với trung tiêu, đi xuống Đại trường rồi trở lên qua Vị, xuyên cơ hoành, vào Phế, lên vùng họng, ra ngực, đi xuống mặt trong cánh tay, qua khuỷu tay, cổ tay, mô cái và kết thúc ở ngón tay cái. Một nhánh từ vùng cổ tay đi đến ngón trỏ để nối với kinh Đại trường.
Vì kinh Phế liên hệ với Phế và Đại trường, lại đi qua ngực, họng, mặt trong tay và ngón cái, nên các rối loạn của kinh này có thể biểu hiện bằng ho, khó thở, tức ngực, đau họng, khàn tiếng, đau vùng vai trước, đau mặt trong cánh tay, cổ tay hoặc ngón cái. Trong trị liệu, các huyệt trên kinh Phế thường được dùng để tuyên Phế, chỉ ho, bình suyễn, lợi họng, điều Vệ khí, cố biểu, hoặc điều thủy đạo ở phần trên.
大腸手陽明之脈，起於大指次指之端。
Đại trường thủ dương minh chi mạch, khởi ư đại chỉ thứ chỉ chi đoan.
Kinh Đại trường Thủ dương minh khởi ở đầu ngón trỏ.
Kinh Đại trường thuộc Thủ dương minh. Đường kinh bắt đầu từ ngón trỏ, đi dọc mặt ngoài bàn tay, cẳng tay, khuỷu tay, cánh tay, lên vai, qua cổ, lên má, vào lợi răng dưới, vòng quanh môi và kết thúc ở cạnh mũi bên đối diện. Bên trong, kinh liên hệ với Đại trường và Phế theo quan hệ biểu lý.
Vì đi qua tay, vai, cổ, mặt, răng và mũi, kinh Đại trường thường được dùng trong các chứng đau răng hàm dưới, đau họng, nghẹt mũi, chảy mũi, đau mặt, liệt mặt, đau vai tay, sốt, biểu chứng và các bệnh liên quan đến Phế biểu. Huyệt Hợp cốc trên kinh này là một huyệt rất thường dùng để giải biểu, chỉ thống, điều vùng mặt miệng, nhưng cần chú ý cấm kỵ trong thai kỳ theo truyền thống châm cứu.
胃足陽明之脈，起於鼻之交頞中。
Vị túc dương minh chi mạch, khởi ư tỵ chi giao át trung.
Kinh Vị Túc dương minh khởi ở vùng giao nhau nơi sống mũi.
Kinh Vị thuộc Túc dương minh. Đường kinh bắt đầu ở vùng mặt, đi qua dưới mắt, mũi, miệng, hàm, cổ, xuống ngực, bụng, qua vùng bẹn, mặt trước ngoài đùi, gối, cẳng chân, mu bàn chân và đến ngón chân. Bên trong, kinh liên hệ với Vị và Tỳ.
Kinh Vị là đường kinh nhiều Khí nhiều Huyết, có phạm vi rất rộng. Vì đi qua mặt, răng, cổ, ngực, bụng và mặt trước chân, nó liên hệ với các chứng đau mặt, đau răng hàm trên, đau dạ dày, buồn nôn, nôn, đầy bụng, đói nhanh, tiêu hóa rối loạn, đau gối, đau chân trước. Các huyệt của kinh Vị thường dùng để hòa Vị, giáng nghịch, kiện Tỳ, bổ Khí Huyết, thanh nhiệt Dương minh và điều trung tiêu.
脾足太陰之脈，起於大指之端。
Tỳ túc thái âm chi mạch, khởi ư đại chỉ chi đoan.
Kinh Tỳ Túc thái âm khởi ở đầu ngón chân cái.
Kinh Tỳ thuộc Túc thái âm. Đường kinh bắt đầu từ ngón chân cái, đi dọc mặt trong bàn chân, mắt cá trong, mặt trong cẳng chân và đùi, vào bụng, liên hệ với Tỳ và Vị, rồi lên ngực. Một nhánh liên hệ với Tâm. Đường kinh này phản ánh quan hệ sâu giữa Tỳ, trung tiêu, Khí Huyết và cơ nhục.
Rối loạn kinh Tỳ có thể biểu hiện bằng đau hoặc nặng mặt trong chân, bụng trướng, tiêu chảy, ăn kém, phù, mệt mỏi, kinh nguyệt không đều, bạch đới, xuất huyết do Tỳ không thống Huyết. Các huyệt trên kinh Tỳ thường dùng để kiện Tỳ, hóa thấp, điều kinh, dưỡng Huyết, thống Huyết, điều trung tiêu và hỗ trợ sinh hóa Khí Huyết.
Kinh lạc là hệ thống đường dẫn và mạng lưới của thân thể. Nó làm cho Tạng phủ không bị cô lập, làm cho Khí Huyết có đường vận hành, làm cho huyệt vị có khả năng cảm ứng với bên trong, làm cho đau và bệnh có thể biểu hiện theo đường, làm cho châm cứu, cứu pháp, xoa bóp và dược thảo có một nền tảng lý luận chung.
Hiểu Kinh lạc là hiểu thân thể như một tấm lưới sống động. Trên tấm lưới ấy, một điểm nhỏ có thể liên hệ với một vùng xa; một đường đau có thể chỉ ra một tạng phủ; một huyệt ở tay có thể mở vùng mặt; một huyệt ở chân có thể điều bụng; một vị thuốc quy kinh có thể dẫn tác dụng vào nơi cần thiết.
Vì vậy, Chương 04 không chỉ là chương về các đường kinh và huyệt vị. Nó là chương về sự thông nối. Nếu Chương 02 nói về những kết cấu căn bản của sự sống, Chương 03 nói về Tạng phủ như các trung tâm chức năng, thì Chương 04 cho thấy các trung tâm và kết cấu ấy liên hệ với nhau ra sao qua những đường dọc ngang của Kinh lạc.
經脈十二者，皆伏行分肉之間。
Kinh mạch thập nhị giả, giai phục hành phân nhục chi gian.
Mười hai kinh mạch đều ẩn hành giữa các lớp cơ nhục.
心手少陰之脈，起於心中。
Tâm thủ thiếu âm chi mạch, khởi ư tâm trung.
Kinh Tâm Thủ thiếu âm khởi từ trong Tâm.
Kinh Tâm thuộc Thủ thiếu âm. Đường kinh bắt nguồn từ Tâm, liên hệ với Tiểu trường, rồi đi lên vùng họng, mắt, đồng thời có nhánh ra vùng nách, chạy dọc mặt trong cánh tay, qua khuỷu tay, cổ tay, lòng bàn tay và kết thúc ở ngón út, nơi nối tiếp với kinh Tiểu trường.
Vì Tâm chủ Huyết mạch và tàng Thần, kinh Tâm có quan hệ với hồi hộp, đau vùng ngực, mất ngủ, hay quên, lo âu, thần chí bất an, nói năng không rõ, đau mặt trong cánh tay, lòng bàn tay nóng hoặc đau vùng ngón út. Khi Tâm huyết hư, Tâm âm hư, Tâm hỏa thịnh hoặc Tâm mạch ứ trở, các biểu hiện có thể hiện ra trên đường kinh này. Huyệt của kinh Tâm thường được dùng để an Thần, dưỡng Tâm, thanh Tâm hỏa, điều Huyết mạch và làm dịu những rối loạn liên quan đến Tâm Thần.
小腸手太陽之脈，起於小指之端。
Tiểu trường thủ thái dương chi mạch, khởi ư tiểu chỉ chi đoan.
Kinh Tiểu trường Thủ thái dương khởi ở đầu ngón tay út.
Kinh Tiểu trường thuộc Thủ thái dương. Đường kinh bắt đầu từ ngón út, đi dọc mặt ngoài bàn tay, cổ tay, cẳng tay, khuỷu tay, cánh tay, vòng qua vai, lên cổ, má, tai và vùng mắt. Bên trong, kinh liên hệ với Tâm và Tiểu trường, thể hiện quan hệ biểu lý giữa hai tạng phủ này.
Vì đường kinh đi qua vai, cổ, má, tai và mắt, kinh Tiểu trường thường được dùng trong các chứng đau vai gáy, đau mặt ngoài cánh tay, ù tai, đau tai, sưng má, đau vùng hàm, đau họng hoặc một số rối loạn vùng mắt. Về phương diện tạng phủ, Tiểu trường chủ phân biệt thanh trọc; khi Tâm hỏa truyền xuống Tiểu trường có thể xuất hiện miệng lưỡi lở, tâm phiền, tiểu đỏ, tiểu buốt. Khi dùng kinh Tiểu trường, thầy thuốc thường vừa xét đường kinh vùng vai cổ mặt, vừa xét quan hệ biểu lý với Tâm.
膀胱足太陽之脈，起於目內眥。
Bàng quang túc thái dương chi mạch, khởi ư mục nội tý.
Kinh Bàng quang Túc thái dương khởi ở khóe mắt trong.
Kinh Bàng quang thuộc Túc thái dương, là một trong những đường kinh dài và quan trọng nhất. Đường kinh bắt đầu ở khóe trong mắt, đi lên trán, đỉnh đầu, xuống gáy, rồi chạy dọc hai bên cột sống, qua lưng, thắt lưng, mông, mặt sau đùi, khoeo chân, bắp chân, mắt cá ngoài và kết thúc ở ngón chân út. Bên trong, kinh liên hệ với Thận và Bàng quang.
Do đi dọc toàn bộ vùng lưng và cột sống, kinh Bàng quang có giá trị rất lớn trong các chứng đau đầu vùng chẩm, cứng gáy, đau lưng, đau thắt lưng, đau thần kinh tọa, đau mặt sau chân, co cứng cơ lưng. Trên lưng còn có hệ thống Du huyệt của các tạng phủ, vì vậy kinh Bàng quang không chỉ trị bệnh đường kinh, mà còn là một cửa quan trọng để điều chỉnh tạng phủ bên trong.
Kinh Bàng quang cũng liên hệ với tiểu tiện, thủy dịch và biểu chứng. Khi phong hàn xâm nhập phần biểu, có thể thấy sợ lạnh, đau gáy, đau lưng, mạch phù, vì kinh Thái dương chủ biểu. Khi Thận và Bàng quang khí hóa không lợi, có thể tiểu khó, tiểu ít, phù hoặc tiểu không tự chủ. Vì vậy, kinh Bàng quang vừa là đường kinh của vùng lưng, vừa là đường kinh quan trọng của biểu, thủy đạo và quan hệ với Thận.
腎足少陰之脈，起於小指之下，邪走足心。
Thận túc thiếu âm chi mạch, khởi ư tiểu chỉ chi hạ, tà tẩu túc tâm.
Kinh Thận Túc thiếu âm khởi dưới ngón chân út, đi xiên vào lòng bàn chân.
Kinh Thận thuộc Túc thiếu âm. Đường kinh bắt đầu từ lòng bàn chân, đi lên mặt trong bàn chân, vòng qua mắt cá trong, lên mặt trong cẳng chân và đùi, vào vùng bụng dưới, liên hệ với Thận và Bàng quang, rồi tiếp tục lên bụng, ngực, họng và gốc lưỡi. Một nhánh liên hệ với Phế và Tâm.
Vì Thận tàng Tinh, chủ Thủy, chủ cốt sinh tủy, khai khiếu ra tai và chủ nạp Khí, kinh Thận liên hệ với nhiều chứng sâu của cơ thể: lưng gối mỏi yếu, đau thắt lưng mạn, tiểu tiện bất thường, phù, sinh sản suy, kinh nguyệt bất điều, di tinh, vô sinh, tai ù, nghe kém, hô hấp không sâu, suyễn mạn, họng khô, triều nhiệt, đạo hãn hoặc sợ lạnh tùy Âm hư hay Dương hư.
Lòng bàn chân là nơi khởi đầu của kinh Thận, nên nhiều phép dưỡng sinh coi trọng việc giữ ấm bàn chân, xoa bóp huyệt Dũng tuyền, giúp Thận khí quy căn, làm dịu hư hỏa, an Thần và hỗ trợ giấc ngủ. Trong lâm sàng, kinh Thận thường được dùng để bổ Thận, dưỡng Âm, trợ Dương, nạp Khí, lợi thủy, mạnh xương tủy và điều hòa phần căn bản sâu của sinh mệnh.
心主手厥陰心包絡之脈，起於胸中。
Tâm chủ thủ quyết âm tâm bào lạc chi mạch, khởi ư hung trung.
Kinh Tâm bào Thủ quyết âm khởi từ trong ngực.
Kinh Tâm bào thuộc Thủ quyết âm. Đường kinh bắt nguồn từ vùng ngực, liên hệ với Tâm bào, đi xuống qua cơ hoành để liên hệ với Tam tiêu, rồi ra vùng nách, chạy dọc mặt trong cánh tay, qua khuỷu tay, cổ tay, lòng bàn tay và kết thúc ở ngón giữa. Một nhánh từ lòng bàn tay đi đến ngón áp út để nối với kinh Tam tiêu.
Tâm bào là lớp bảo hộ của Tâm, nên kinh Tâm bào thường được dùng trong các chứng liên quan đến ngực, Tâm mạch và Thần chí: hồi hộp, đau tức ngực, lo âu, mất ngủ, bứt rứt, buồn nôn do khí nghịch ở ngực vị, hoặc các rối loạn do đàm nhiệt nhiễu Tâm. Huyệt Nội quan trên kinh Tâm bào là một huyệt rất thường dùng để khoan hung, lý khí, hòa Vị, chỉ nôn, an Thần và điều hòa vùng ngực.
Kinh Tâm bào cũng nối với Tam tiêu, vì vậy có vai trò trung gian giữa Tâm Thần và sự thông đạt của khí hóa trong toàn thân. Khi Tâm bị ngoại tà hoặc đàm nhiệt che lấp, Tâm bào thường được xem là tuyến phòng vệ; khi ngực bị bế, khí cơ không thông, Tâm bào kinh có thể được chọn để mở vùng ngực và an định Thần.
三焦手少陽之脈，起於小指次指之端。
Tam tiêu thủ thiếu dương chi mạch, khởi ư tiểu chỉ thứ chỉ chi đoan.
Kinh Tam tiêu Thủ thiếu dương khởi ở đầu ngón áp út.
Kinh Tam tiêu thuộc Thủ thiếu dương. Đường kinh bắt đầu từ ngón áp út, đi qua mu bàn tay, cổ tay, mặt ngoài cẳng tay, khuỷu tay, cánh tay, vai, cổ, sau tai, quanh tai, lên vùng đầu mặt và nối với kinh Đởm. Bên trong, kinh liên hệ với Tam tiêu, tức hệ thống thông điều khí hóa và thủy đạo của thượng tiêu, trung tiêu, hạ tiêu.
Vì đường kinh đi qua mặt ngoài tay, vai, cổ, tai và vùng thái dương, kinh Tam tiêu thường liên hệ với đau vai cổ, đau mặt ngoài tay, ù tai, điếc tai, đau tai, đau đầu vùng thái dương, đau mắt ngoài hoặc các chứng thiếu dương. Về chức năng bên trong, Tam tiêu chủ đường thông của Khí và Thủy, nên rối loạn của nó có thể liên hệ đến thủy dịch không thông, khí cơ bế tắc, ngực bụng đầy, tiểu tiện bất lợi hoặc sự mất điều hòa giữa ba vùng trên giữa dưới.
Kinh Tam tiêu và kinh Đởm cùng thuộc Thiếu dương. Thiếu dương là trục nửa ngoài nửa trong, chủ về xoay chuyển, thông đạt, làm cho Khí đi qua các cửa ngõ. Vì vậy, khi bệnh ở trạng thái không hẳn biểu, không hẳn lý, có cảm giác bế tắc hai bên sườn, tai, họng, vùng thái dương, hoặc khí cơ không xoay chuyển, thầy thuốc thường nghĩ đến Thiếu dương và hai kinh Tam tiêu, Đởm.
膽足少陽之脈，起於目銳眥。
Đởm túc thiếu dương chi mạch, khởi ư mục nhuệ tý.
Kinh Đởm Túc thiếu dương khởi ở khóe mắt ngoài.
Kinh Đởm thuộc Túc thiếu dương. Đường kinh bắt đầu ở khóe ngoài mắt, đi quanh vùng thái dương, tai, đầu, xuống cổ, vai, sườn, hông, mặt ngoài đùi, đầu gối, cẳng chân, mắt cá ngoài, mu bàn chân và kết thúc ở ngón chân thứ tư. Một nhánh đi đến ngón chân cái để nối với kinh Can. Bên trong, kinh liên hệ với Đởm và Can.
Kinh Đởm có đường đi rộng ở hai bên đầu, tai, sườn hông và mặt ngoài chân, nên thường dùng trong các chứng đau đầu vùng thái dương, đau nửa đầu, ù tai, chóng mặt, đau vai cổ, đau hông sườn, đau mặt ngoài chân, đau thần kinh tọa theo mặt ngoài, miệng đắng, nôn dịch đắng, Can Đởm thấp nhiệt hoặc khí cơ Thiếu dương bất lợi.
Đởm chủ quyết đoán, Can chủ sơ tiết. Khi Can Đởm mất điều hòa, người bệnh có thể dễ cáu, miệng đắng, mất ngủ, đau đầu, hông sườn đầy, hoặc ngược lại nhút nhát, dễ sợ, thiếu quyết định. Kinh Đởm vì vậy không chỉ là một đường đau ở mặt ngoài cơ thể, mà còn là đường biểu hiện của khí cơ Can Đởm và trục Thiếu dương.
肝足厥陰之脈，起於大指叢毛之際。
Can túc quyết âm chi mạch, khởi ư đại chỉ tùng mao chi tế.
Kinh Can Túc quyết âm khởi ở vùng lông nơi ngón chân cái.
Kinh Can thuộc Túc quyết âm. Đường kinh bắt đầu từ ngón chân cái, đi lên mu bàn chân, trước mắt cá trong, mặt trong cẳng chân và đùi, vào vùng sinh dục, bụng dưới, liên hệ với Can và Đởm, rồi lên sườn, ngực, họng, mắt và đỉnh đầu. Một nhánh liên hệ với Phế, nơi chu trình kinh khí tiếp nối trở lại với kinh Phế.
Vì đường kinh đi qua vùng sinh dục, bụng dưới, hông sườn, ngực, họng, mắt và đỉnh đầu, kinh Can có phạm vi lâm sàng rất rộng. Nó liên hệ với đau hông sườn, bụng dưới đau, kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh, bạch đới, rối loạn sinh dục, tinh hoàn đau, thoát vị bẹn, mắt đỏ, mắt khô, đau đầu đỉnh, chóng mặt, cáu giận, khí uất, Huyết ứ và Can hỏa.
Can chủ sơ tiết, tàng Huyết, chủ cân, khai khiếu ra mắt. Vì vậy, kinh Can thường được dùng để sơ Can lý khí, điều kinh, hoạt Huyết, thanh Can hỏa, bình Can dương, dưỡng Can huyết và thông vùng hạ tiêu. Khi khí cơ toàn thân bị uất, đặc biệt do tình chí, kinh Can là một trục rất quan trọng để điều hòa.
督脈者，陽脈之海也。
Đốc mạch giả, dương mạch chi hải dã.
Đốc mạch là biển của các mạch Dương.
Mạch Đốc đi dọc đường giữa phía sau cơ thể. Nó bắt đầu từ vùng dưới, đi qua hội âm, xương cụt, dọc cột sống, lên gáy, đỉnh đầu, trán, mũi và đến vùng miệng. Mạch Đốc được gọi là “Dương mạch chi hải” 陽脈之海, biển của các mạch Dương, vì có quan hệ với Dương khí toàn thân.
Mạch Đốc liên hệ với cột sống, não tủy, đầu, gáy, lưng, Thận Dương, Dương khí và sự nâng đỡ của toàn thân. Khi Dương khí suy, có thể sợ lạnh, lưng lạnh, mệt mỏi, tinh thần kém; khi Đốc mạch bị bế, có thể đau cột sống, cứng gáy, đau lưng, co cứng, hoặc các rối loạn liên hệ đến não tủy và thần chí. Các huyệt trên Đốc mạch thường được dùng để ôn Dương, thông Đốc, tỉnh Thần, khai khiếu, mạnh lưng gối, điều cột sống và hỗ trợ chính khí.
Về dưỡng sinh, Đốc mạch cũng thường được nhắc đến trong các phương pháp luyện công, vì nó đi dọc trục sau của cơ thể, nơi Dương khí được nâng đỡ. Tuy nhiên, khi ứng dụng lâm sàng, vẫn cần biện chứng rõ: có khi cần ôn thông, có khi cần thanh nhiệt, có khi cần khai khiếu, có khi cần thư cân thông lạc.
任脈者，陰脈之海也。
Nhâm mạch giả, âm mạch chi hải dã.
Nhâm mạch là biển của các mạch Âm.
Mạch Nhâm đi dọc đường giữa phía trước cơ thể. Nó bắt đầu từ vùng hội âm, đi lên qua bụng dưới, rốn, ngực, họng, cằm, miệng và liên hệ với vùng mắt. Mạch Nhâm được gọi là “Âm mạch chi hải” 陰脈之海, biển của các mạch Âm, vì có quan hệ sâu với Âm huyết, sinh sản, thai nghén và các tạng Âm.
Mạch Nhâm liên hệ mật thiết với tử cung, kinh nguyệt, thai sản, Thận, Tỳ, Tâm, Phế và sự nuôi dưỡng phần trước thân thể. Các huyệt trên Nhâm mạch thường dùng để bổ khí, dưỡng âm, điều kinh, an thai, điều trung tiêu, lợi thủy, nạp khí, khoan ngực, an Thần. Những huyệt như Quan nguyên, Khí hải, Trung quản, Đản trung thường được dùng rộng rãi trong nhiều mô thức khác nhau.
Nếu Đốc mạch nâng đỡ Dương khí phía sau, thì Nhâm mạch nuôi dưỡng Âm huyết phía trước. Một sau một trước, một Dương một Âm, hai mạch này là hai trục lớn giúp thân thể giữ được sự cân bằng trên dưới, trước sau, Âm Dương.
經脈流行不止，與天同度，與地合紀。
Kinh mạch lưu hành bất chỉ, dữ thiên đồng độ, dữ địa hợp kỷ.
Kinh mạch lưu hành không dừng, cùng trời đất mà có phép vận hành.
Khi đọc các sơ đồ kinh lạc, cần hiểu rằng hình vẽ chỉ là phương tiện hỗ trợ. Đường liền thường biểu thị đường kinh ở bề mặt cơ thể, nơi có thể định vị huyệt và thực hành châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt. Đường đứt đoạn thường chỉ phần đường kinh đi sâu vào bên trong, liên hệ với tạng phủ và các vùng nội tại. Các chấm trên đường kinh là huyệt vị thuộc kinh ấy. Một số ký hiệu khác có thể chỉ nơi đường kinh giao hội với huyệt của kinh khác.
Hầu hết các kinh chính đều đối xứng hai bên cơ thể, dù hình vẽ thường chỉ trình bày một bên để dễ nhìn. Riêng Đốc mạch và Nhâm mạch đi theo đường giữa, nên không có hai bên như các kinh khác.
Các cơ quan bên trong được vẽ trên sơ đồ chủ yếu để giúp người đọc hiện đại dễ hình dung. Trong truyền thống Trung y, kinh lạc không phải là bản đồ giải phẫu theo nghĩa hiện đại. Điều quan trọng không phải là tìm một ống dẫn hữu hình tương ứng từng đoạn, mà là hiểu đường vận hành, vùng liên hệ, cảm ứng huyệt vị và ý nghĩa lâm sàng của mỗi kinh.
周而復始，如環無端。
Chu nhi phục thủy, như hoàn vô đoan.
Đi quanh rồi trở lại, như vòng ngọc không đầu mối.
Mười hai kinh chính không đứng riêng lẻ, mà nối tiếp nhau thành một vòng tuần hoàn của kinh khí. Kinh Phế nối với kinh Đại trường; Đại trường nối với Vị; Vị nối với Tỳ; Tỳ nối với Tâm; Tâm nối với Tiểu trường; Tiểu trường nối với Bàng quang; Bàng quang nối với Thận; Thận nối với Tâm bào; Tâm bào nối với Tam tiêu; Tam tiêu nối với Đởm; Đởm nối với Can; Can lại nối với Phế. Như vậy, vòng vận hành trở lại điểm đầu.
Sự nối tiếp ấy cho thấy thân thể là một chỉnh thể khép kín mà thông suốt. Một rối loạn ở một kinh có thể ảnh hưởng đến kinh tiếp theo hoặc kinh biểu lý. Một huyệt ở xa vẫn có thể trị bệnh ở gần tạng phủ vì nó nằm trong toàn bộ mạng vận hành. Sự hiểu biết này là nền tảng để thầy thuốc phối huyệt, chọn kinh, phân biệt bệnh ở biểu, lý, kinh, lạc, tạng, phủ.
經脈所過，主治所及。
Kinh mạch sở quá, chủ trị sở cập.
Kinh mạch đi qua nơi nào, phép trị có thể liên hệ đến nơi ấy.
Đường đi của kinh lạc có ý nghĩa lâm sàng rất lớn. Đau ở vùng thái dương gợi ý Thiếu dương, thường liên quan Đởm hoặc Tam tiêu. Đau vùng gáy, lưng, mặt sau chân gợi ý Thái dương, thường liên hệ Bàng quang hoặc Tiểu trường. Đau mặt trước thân thể, mặt trước chân, răng hàm trên gợi ý Dương minh, thường liên hệ Vị hoặc Đại trường. Đau vùng ngực trong tay có thể liên hệ Tâm, Tâm bào hoặc Phế. Đau mặt trong chân và vùng hạ tiêu có thể liên hệ Tỳ, Can, Thận.
Nhưng không nên dùng đường kinh một cách máy móc. Cùng là đau đầu, có thể do phong hàn, phong nhiệt, Can dương thượng cang, đàm trọc, Huyết ứ, Khí huyết hư, Thận tinh bất túc. Đường kinh giúp định vị và gợi ý, còn biện chứng giúp xác định bản chất. Nếu chỉ nhìn vị trí mà quên hư thực hàn nhiệt, Khí Huyết Tân dịch và Tạng phủ, thì dùng kinh lạc sẽ trở nên nông.
不知經脈，開口動手便錯。
Bất tri kinh mạch, khai khẩu động thủ tiện thác.
Không biết kinh mạch, vừa mở lời hay ra tay đã dễ sai.
Trong châm cứu, kinh lạc là con đường trực tiếp. Huyệt được chọn vì nó nằm trên một đường kinh, có công năng riêng, có quan hệ với tạng phủ hoặc vùng bệnh, và có thể phối hợp với các huyệt khác để tạo thành một phương huyệt. Ví dụ, bệnh ở vùng mặt có thể chọn huyệt Dương minh; bệnh ở ngực có thể chọn Tâm bào hoặc Phế; bệnh ở hông sườn có thể chọn Can Đởm; bệnh ở lưng có thể chọn Bàng quang và Đốc mạch.
Trong dược thảo, khái niệm quy kinh giúp xác định xu hướng tác dụng của vị thuốc. Một vị cay ấm quy Phế có thể tuyên Phế tán hàn; một vị đắng hàn quy Can Đởm có thể thanh Can Đởm thấp nhiệt; một vị ngọt ôn quy Tỳ Phế có thể bổ khí; một vị mặn hàn quy Thận có thể dưỡng âm hoặc nhuyễn kiên tùy tính chất. Nhờ quy kinh, phương thuốc không chỉ là tập hợp dược tính, mà là một cấu trúc có hướng đi trong cơ thể.
審察病機，無失氣宜。
Thẩm sát bệnh cơ, vô thất khí nghi.
Xem xét kỹ bệnh cơ, đừng để sai mất sự thích hợp của khí.
Kinh lạc không thể tách khỏi biện chứng. Một chứng đau vai gáy có thể chọn kinh Tiểu trường, Tam tiêu, Đởm hoặc Bàng quang tùy vị trí đau; nhưng nếu đau do phong hàn thì cần ôn thông tán hàn, nếu do Huyết ứ thì cần hoạt Huyết thông lạc, nếu do đàm thấp thì cần hóa đàm trừ thấp, nếu do Can Thận hư thì cần bổ Can Thận, mạnh cân cốt.
Một chứng đau bụng kinh có thể liên quan kinh Can, Tỳ, Thận, Nhâm mạch, Xung mạch; nhưng phép trị phải tùy mô thức: khí trệ, Huyết ứ, hàn ngưng, thấp nhiệt, Khí huyết hư, Can Thận bất túc. Một chứng mất ngủ có thể dùng kinh Tâm, Tâm bào, Thận, Can, Đốc, Nhâm; nhưng cần phân biệt Tâm huyết hư, Tâm Thận bất giao, đàm hỏa nhiễu Tâm, Can hỏa, âm hư hỏa vượng.
Vì vậy, học Kinh lạc là học đường đi, nhưng dùng Kinh lạc là dùng trong biện chứng. Đường kinh chỉ cho ta biết cửa vào; biện chứng cho biết cần làm gì sau khi đã vào cửa ấy.
知其要者，一言而終；不知其要，流散無窮。
Tri kỳ yếu giả, nhất ngôn nhi chung; bất tri kỳ yếu, lưu tán vô cùng.
Biết điều cốt yếu thì một lời có thể thông; không biết điều cốt yếu thì càng nói càng tản mạn.
Từ “meridian” trong các sách phương Tây không hoàn toàn diễn tả hết chữ Kinh lạc. “Meridian” gợi một đường tuyến trên bản đồ, còn Kinh lạc trong Trung y gần với một hệ thống đường dẫn và mạng lưới ba chiều hơn. Chữ “channel” có phần gần hơn, vì nó gợi ý một đường thông có dòng vận hành bên trong. Tuy vậy, trong nhiều sách tiếng Anh, “meridian” đã được dùng quen, nên vẫn còn phổ biến.
Lịch sử hình thành học thuyết Kinh lạc rất phức tạp. Có người từng cho rằng các đường kinh được dựng lên sau khi người xưa đã phát hiện nhiều huyệt vị riêng lẻ, rồi nối chúng lại thành hệ thống. Nhưng những phát hiện khảo cổ về các văn bản y học cổ trước Nội Kinh cho thấy lịch sử ấy có thể không đơn giản. Dù hình thành theo cách nào, đến thời Nội Kinh, Kinh lạc đã trở thành một hệ thống lý luận quan trọng để giải thích sự vận hành của Khí Huyết, sự liên hệ của tạng phủ và cơ sở của châm cứu.
Điều cần nhớ là Kinh lạc không nên bị hiểu như một vật thể giải phẫu thô cứng. Nếu tìm nó như tìm mạch máu hoặc dây thần kinh, người học dễ thất vọng. Nhưng nếu xem nó như một bản đồ chức năng, một hệ thống mô tả đường cảm ứng, đường đau, đường trị liệu và quan hệ giữa ngoài trong, thì Kinh lạc có giá trị rất lớn trong lâm sàng.
經絡者，所以行血氣而營陰陽也。
Kinh lạc giả, sở dĩ hành huyết khí nhi doanh âm dương dã.
Kinh lạc là nơi vận hành Huyết Khí và nuôi dưỡng Âm Dương.
Các kinh mạch là những đường vận hành của Khí Huyết. Mỗi kinh có tên, đường đi, tạng phủ sở thuộc, quan hệ biểu lý, vùng cơ thể đi qua và ý nghĩa lâm sàng riêng. Mười hai kinh chính nối thành một vòng liên tục; Đốc mạch và Nhâm mạch tạo thành hai trục lớn trước sau của Âm Dương; các lạc mạch tạo nên mạng liên hệ nhỏ hơn, giúp Khí Huyết lan tỏa đến toàn thân.
Kinh Phế và Đại trường mở đầu vòng kinh khí ở tay, liên hệ hô hấp, biểu, da lông, mũi họng và sự truyền đạo. Kinh Vị và Tỳ đi qua vùng mặt, bụng, chân, liên hệ trung tiêu, tiêu hóa, sinh Khí Huyết và cơ nhục. Kinh Tâm và Tiểu trường liên hệ Tâm Thần, Huyết mạch, vai tay, tai mặt và phân biệt thanh trọc. Kinh Bàng quang và Thận tạo trục sâu từ đầu lưng xuống chân và từ lòng bàn chân lên ngực, liên hệ biểu, lưng, thủy đạo, Tinh, cốt tủy và nạp Khí. Kinh Tâm bào và Tam tiêu nối ngực, Thần chí, khí hóa và thủy đạo. Kinh Đởm và Can đi qua đầu, sườn, hông, hạ tiêu và chân, liên hệ Thiếu dương, sơ tiết, Huyết, mắt, cân và khí cơ toàn thân.
Khi nắm được đường đi và ý nghĩa của từng kinh, người học bắt đầu hiểu vì sao một huyệt ở tay có thể trị bệnh vùng mặt, vì sao một huyệt ở chân có thể điều trị bụng, vì sao đau ở sườn liên hệ Can Đởm, vì sao lưng liên hệ Bàng quang và Thận, vì sao lòng bàn chân có thể dùng để kéo hỏa xuống và an Thần. Đây là cách Kinh lạc mở ra một bản đồ khác của thân thể: không chỉ là bản đồ hình thể, mà là bản đồ của vận hành, cảm ứng và trị liệu.
聖人不治已病治未病，不治已亂治未亂。
Thánh nhân bất trị dĩ bệnh trị vị bệnh, bất trị dĩ loạn trị vị loạn.
Bậc thánh nhân không chỉ trị bệnh đã thành mà chú trọng điều chưa bệnh; không đợi loạn đã thành mới trị.
Khi bàn về Kinh lạc, cần nhớ rằng hệ thống được trình bày trong Nội Kinh không phải tự nhiên xuất hiện hoàn chỉnh ngay từ đầu. Những văn bản y học rất sớm cho thấy khái niệm về các đường vận hành trên thân thể đã từng tồn tại dưới dạng đơn giản hơn. Khi ấy, các đường ấy chưa nhất thiết nối với tạng phủ, cũng chưa hình thành một mạng lưới khép kín như hệ thống mười hai kinh về sau. Có những đường được gọi theo vùng triệu chứng, như mạch răng, mạch tai, mạch vai. Điều này gợi ý rằng kinh nghiệm ban đầu có thể xuất phát từ quan sát đau, căng, nóng, tê, hoặc các vùng phản ứng trên thân thể.
Một điều đáng chú ý là trong một số tư liệu sớm, kinh lạc được nhắc đến trước khi hệ thống huyệt vị được xác lập rõ ràng. Nói cách khác, người xưa có thể đã nhận ra trước những vùng hoặc đường cần tác động, rồi về sau mới tinh luyện thành hệ thống huyệt cụ thể. Cũng có học giả cho rằng huyệt vị có thể được phát hiện qua kinh nghiệm thực hành rất sớm, sau đó mới được liên kết thành đường kinh. Dù giả thuyết nào đúng hơn, điều quan trọng là: Kinh lạc và huyệt vị đều phát triển từ kinh nghiệm trị liệu sống động, rồi dần được hệ thống hóa thành lý luận.
Nếu nhìn rộng hơn, châm cứu, cứu pháp, xoa bóp, chườm nóng, cạo gió, giác hơi hay day ấn đều có thể bắt nguồn từ những phản ứng rất tự nhiên của con người trước đau đớn. Khi đau chân, người ta xoa chân. Khi đau lưng vì lạnh, người ta tìm hơi ấm. Khi bụng đau, người ta ôm bụng, ấn bụng, chườm nóng, uống nước hoặc dùng một thứ nước sắc nào đó. Qua nhiều đời, những phản ứng bản năng ấy được ghi nhớ, so sánh, truyền lại, rồi được nâng lên thành kỹ thuật trị liệu.
Châm cứu vì vậy không chỉ là một phát minh đơn lẻ, mà là kết quả của một quá trình dài: từ cảm giác thân thể, kinh nghiệm giảm đau, quan sát vùng phản ứng, thực hành cứu châm, đến việc xây dựng bản đồ Kinh lạc và hệ thống huyệt vị. Hệ thống ấy về sau được Nội Kinh và các y thư lớn chỉnh lý, giải thích và đặt vào một cấu trúc lý luận rộng hơn gồm Âm Dương, Tạng phủ, Khí Huyết và bệnh chứng.
任督二脈，一源而二岐。
Nhâm Đốc nhị mạch, nhất nguyên nhi nhị kỳ.
Nhâm và Đốc là hai mạch cùng một nguồn mà chia thành hai nhánh.
Trong hệ thống cổ điển, mười hai kinh chính nối với Ngũ tạng, Lục phủ và Tâm bào. Về sau, Đốc mạch và Nhâm mạch được tách riêng trong hệ Kỳ kinh bát mạch và đưa vào hệ thống thực hành thường dùng, tạo thành cách gọi mười bốn kinh. Đốc mạch được xem là biển của các kinh Dương, đi dọc đường giữa phía sau; Nhâm mạch được xem là biển của các kinh Âm, đi dọc đường giữa phía trước.
Tên Nhâm 任 trong Nhâm mạch có nghĩa là đảm nhiệm, gánh vác. Nó cũng có sắc thái liên hệ với thai nghén, vì Nhâm mạch có quan hệ sâu với kinh nguyệt, tử cung, thụ thai và nuôi dưỡng phần Âm của thân thể. Vì vậy, trong một số sách phương Tây, Nhâm mạch được dịch là Conception Vessel, tức mạch thụ thai. Tuy nhiên, nếu chỉ hiểu Nhâm mạch theo nghĩa sinh sản thì chưa đủ. Nó còn là một trục lớn của Âm, Khí, Huyết, Tân dịch, vùng ngực bụng trước và nhiều chức năng tạng phủ.
Đốc và Nhâm cùng với mười hai kinh chính tạo nên bản đồ thực hành căn bản của châm cứu. Tuy nhiên, trong lâm sàng, thầy thuốc không chỉ nhớ tên kinh, mà phải hiểu tính chất của từng kinh: kinh nào thuộc Thủ hay Túc, Âm hay Dương, Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm, Dương minh, Thái dương hay Thiếu dương; kinh ấy đi qua vùng nào, nối với tạng phủ nào, biểu hiện bệnh ra sao và có thể dùng để điều chỉnh mô thức nào.
氣穴所發，各有處名。
Khí huyệt sở phát, các hữu xứ danh.
Nơi khí huyệt phát ra, mỗi nơi đều có vị trí và tên gọi riêng.
Nội Kinh nói một cách khái quát đến con số 365 huyệt, tương ứng với số ngày trong một năm. Nhưng hệ thống huyệt thực tế trong lịch sử không ngừng được bổ sung, chỉnh lý và định vị lại. Các sách châm cứu về sau đã làm rõ vị trí, tên gọi, công năng, cách châm, cách cứu, cấm kỵ và phối hợp huyệt.
Điều này cho thấy châm cứu là một truyền thống vừa cổ điển vừa phát triển. Nó có căn bản trong kinh điển, nhưng không đứng yên. Qua các đời, người thầy thuốc tiếp tục ghi nhận kinh nghiệm, thêm huyệt ngoài kinh, phát triển nhĩ châm, đầu châm, điện châm, các kỹ thuật mới và cách định vị an toàn hơn dựa trên giải phẫu học hiện đại.
Dù vậy, nhiều huyệt cổ vẫn giữ giá trị rất lớn. Những huyệt như Túc tam lý, Hợp cốc, Thái xung, Nội quan, Thần môn, Tam âm giao, Quan nguyên, Khí hải, Phong trì, Phế du, Tỳ du, Thận du… được dùng qua nhiều thế kỷ vì công năng của chúng sâu, rộng và dễ phối hợp. Người học không nhất thiết phải thuộc hàng nghìn huyệt ngay từ đầu; quan trọng hơn là hiểu thật chắc những huyệt căn bản, biết vì sao dùng, dùng trong mô thức nào, phối với huyệt nào và tránh dùng khi nào.
寒則熱之，熱則寒之，虛則補之，實則瀉之。
Hàn tắc nhiệt chi, nhiệt tắc hàn chi, hư tắc bổ chi, thực tắc tả chi.
Hàn thì làm ấm, nhiệt thì làm mát, hư thì bổ, thực thì tả.
Kinh lạc không chỉ thuộc về châm kim. Cứu pháp dùng nhiệt của ngải để ôn thông kinh lạc, trợ Dương, tán hàn, hồi dương, cố thoát trong những trường hợp thích hợp. Giác hơi dùng sức hút để làm thông vùng cơ biểu, khu phong tán hàn, hoạt huyết, giảm đau. Cạo gió dùng ma sát trên da để giải biểu, thông kinh lạc, làm thoát tà ở phần nông, thường dùng trong dân gian cho cảm mạo, đau mỏi, uất trệ vùng cơ biểu.
Xoa bóp, bấm huyệt, chỉnh nắn, vận động trị liệu và dưỡng sinh cũng đều có thể đặt trên nền tảng Kinh lạc. Khi day huyệt, miết dọc đường kinh, xoa vùng bụng theo chiều vận hóa, vỗ lưng, kéo giãn mặt trong chân, mở ngực, xoay hông, tất cả đều nhằm giúp Khí Huyết lưu thông, giảm bế tắc và khôi phục sự mềm mại của cơ thể.
Khí công 氣功 là một lĩnh vực đặc biệt, kết hợp hơi thở, ý niệm, tư thế, vận động, tĩnh tọa và cảm nhận thân thể. Dưới góc nhìn y học, khí công có thể được hiểu như phương pháp tự điều hòa Khí: làm hơi thở sâu hơn, thân thể mềm hơn, tâm ý quy về, kinh lạc thông hơn, tinh thần bớt tán loạn. Tuy nhiên, vì khí công có nhiều dòng phái và đôi khi pha trộn yếu tố tôn giáo, triết học, dưỡng sinh, thậm chí những tuyên bố khó kiểm chứng, người học cần tiếp cận một cách điềm tĩnh, chọn phần thực hành an toàn, giản dị, có ích cho sức khỏe, không sa vào phóng đại.
古今異軌，理貴相通。
Cổ kim dị quỹ, lý quý tương thông.
Xưa và nay có lối đi khác nhau, điều quý là làm cho lý lẽ thông nhau.
Ở phương Tây, châm cứu được chú ý nhiều nhất qua khả năng giảm đau. Nhiều nghiên cứu hiện đại đã khảo sát tác dụng của châm cứu đối với hệ thần kinh, ngưỡng đau, các chất giảm đau nội sinh như endorphin, enkephalin, dynorphin, các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, noradrenaline, cũng như phản ứng của não qua các kỹ thuật hình ảnh học hiện đại.
Một số nghiên cứu cho thấy kích thích huyệt có thể làm thay đổi ngưỡng đau, ảnh hưởng đến đường dẫn truyền đau, hoặc kích hoạt các hệ thống giảm đau tự nhiên của cơ thể. Điện châm cũng được nghiên cứu khá nhiều, nhất là trong giảm đau và điều chỉnh chức năng thần kinh. Một số thí nghiệm cho thấy tác dụng của châm cứu có thể bị giảm hoặc bị chặn bởi các chất đối kháng opioid, gợi ý vai trò của hệ thống opioid nội sinh.
Ngoài giảm đau, một số nghiên cứu cũng xem xét tác dụng của châm cứu đối với tiêu hóa, tuần hoàn, huyết áp, nhịp tim, nội tiết, miễn dịch và hoạt động của hệ thần kinh tự chủ. Ví dụ, một số huyệt được khảo sát trong liên hệ với nhu động ruột, tiết acid dạ dày, điều hòa nhịp tim, biến đổi hormon hoặc đáp ứng miễn dịch. Những nghiên cứu này còn nhiều mức độ khác nhau về chất lượng, nhưng chúng cho thấy châm cứu không nên bị giới hạn vào một cơ chế duy nhất.
Từ góc nhìn Trung y, châm cứu không chỉ là kích thích thần kinh để giảm đau. Nó là một phương pháp điều chỉnh Khí Huyết, Âm Dương, Kinh lạc và Tạng phủ. Các nghiên cứu hiện đại có thể giúp hiểu một số cơ chế sinh lý, nhưng không thay thế toàn bộ ngôn ngữ biện chứng. Một huyệt có thể được nghiên cứu qua thần kinh, hormon, miễn dịch; đồng thời trong lâm sàng Trung y, huyệt ấy vẫn được hiểu qua quy kinh, công năng, phối huyệt và mô thức bệnh.
君臣佐使，以相宣攝。
Quân thần tá sứ, dĩ tương tuyên nhiếp.
Quân, thần, tá, sứ phối hợp để phát huy, hỗ trợ và điều hòa lẫn nhau.
Một điểm cần nhấn mạnh là châm cứu không phải toàn bộ Trung y. Trong lịch sử văn hiến, dược học Trung Quốc giữ vị trí cực kỳ quan trọng, đặc biệt từ đời Đường trở về sau. Nội Kinh bàn nhiều về châm cứu và lý luận, nhưng các đời sau phát triển mạnh hệ thống bản thảo và phương thư. Nhiều thầy thuốc nổi tiếng chủ yếu thành danh nhờ biện chứng dùng thuốc.
Dược thảo Trung Quốc không chỉ gồm cây cỏ, mà còn có khoáng vật và một số dược liệu động vật. Tuy nhiên, trong việc biên soạn hiện đại, cần rất thận trọng với các dược liệu có nguồn gốc động vật, dược liệu độc, dược liệu bị hạn chế hoặc liên quan đến bảo tồn. Khi giới thiệu cho người đọc phổ thông, nên nhấn mạnh nguyên tắc an toàn, hợp pháp, có chuyên môn và không tự ý dùng những vị có độc tính.
Mỗi vị thuốc được phân tích theo tính, vị, quy kinh, công năng và chủ trị. Tính gồm hàn, nhiệt, ôn, lương, bình. Vị gồm cay, ngọt, đắng, chua, mặn, nhạt, sáp. Quy kinh cho biết vị thuốc có khuynh hướng đi vào tạng phủ hoặc đường kinh nào. Công năng cho biết nó có thể phát hãn, thanh nhiệt, ôn lý, lý khí, hoạt huyết, hóa đàm, lợi thủy, bổ khí, bổ huyết, dưỡng âm, trợ dương, an Thần hay khai khiếu.
Nhưng thuốc Trung y hiếm khi chỉ dùng một vị. Phương thang là nghệ thuật phối hợp. Một phương có Quân, Thần, Tá, Sứ. Vị Quân nhắm vào chủ chứng; vị Thần hỗ trợ Quân hoặc xử lý chứng quan trọng đi kèm; vị Tá điều hòa, giảm độc, xử lý mặt phụ; vị Sứ dẫn thuốc vào kinh hoặc điều hòa toàn phương. Vì vậy, một phương thuốc không phải phép cộng cơ học của nhiều vị, mà là một cấu trúc có trật tự.
Khi dùng thuốc, người thầy thuốc không chỉ hỏi “bệnh gì”, mà hỏi “chứng gì”. Cùng một bệnh danh hiện đại có thể có nhiều chứng khác nhau; cùng một chứng có thể xuất hiện trong nhiều bệnh danh khác nhau. Đây chính là nguyên tắc đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị. Ví dụ, đau dạ dày có thể do hàn, nhiệt, khí trệ, huyết ứ, âm hư, thực tích; mỗi loại cần phương khác nhau. Ngược lại, một mô thức Tỳ khí hư có thể xuất hiện trong tiêu chảy mạn, mệt mỏi, sa giáng, xuất huyết nhẹ hoặc hồi phục sau bệnh lâu ngày; khi mô thức giống nhau, phép trị có thể gần nhau.
經脈者，所以行血氣而營陰陽，濡筋骨，利關節者也。
Kinh mạch giả, sở dĩ hành huyết khí nhi doanh âm dương, nhu cân cốt, lợi quan tiết giả dã.
Kinh mạch vận hành Khí Huyết, nuôi dưỡng Âm Dương, làm nhuận cân xương và thông lợi khớp.
Chương này trình bày Kinh lạc như mạng lưới vận hành của thân thể. Kinh là đường chính, Lạc là mạng nhánh. Khí Huyết đi trong Kinh lạc, Tạng phủ nhờ Kinh lạc mà liên hệ với chi thể, ngoài nhờ Kinh lạc mà thông với trong, trên dưới trước sau nhờ Kinh lạc mà thành một chỉnh thể.
Mười hai kinh chính nối với Tạng phủ, tạo thành vòng vận hành liên tục. Đốc mạch là biển của các kinh Dương, đi ở phía sau, liên hệ với Dương khí, cột sống, não tủy. Nhâm mạch là biển của các kinh Âm, đi ở phía trước, liên hệ với Âm huyết, sinh sản, vùng ngực bụng và sự nuôi dưỡng. Các lạc mạch làm cho mạng lưới ấy lan tỏa đến những vùng nhỏ hơn của thân thể.
Thứ nhất, Kinh lạc giúp giải thích sự liên hệ của bệnh chứng. Đau ở một vùng có thể gợi ý một đường kinh. Bệnh ở tạng phủ có thể biểu hiện trên kinh tương ứng. Ngoại tà có thể xâm nhập phần biểu qua kinh lạc. Khí trệ Huyết ứ có thể gây đau dọc một đường. Nhờ bản đồ Kinh lạc, thầy thuốc hiểu vì sao răng, mắt, tai, họng, vai, lưng, sườn, bụng, chân tay có thể liên hệ với các tạng phủ sâu hơn.
Thứ hai, Kinh lạc là nền tảng của trị liệu bên ngoài. Châm cứu, cứu pháp, xoa bóp, bấm huyệt, giác hơi, cạo gió, dưỡng sinh, khí công đều tác động vào sự vận hành của Khí Huyết trên mạng lưới ấy. Một huyệt nhỏ có thể mở một vùng lớn vì nó không đứng riêng, mà nằm trong một đường thông. Một đường kinh được làm mềm có thể giúp cả vùng tạng phủ liên hệ với nó được điều hòa hơn.
Thứ ba, Kinh lạc giúp dược thảo có phương hướng. Lý luận quy kinh cho thấy vị thuốc không chỉ có hàn nhiệt, cay đắng, bổ tả, mà còn có xu hướng đi vào những vùng chức năng nhất định. Nhờ đó, phương thang được cấu trúc tinh tế hơn: không chỉ trị chứng chung, mà còn dẫn tác dụng vào Phế, Tỳ, Can, Thận, Tâm, Vị, Đởm, Bàng quang hoặc những đường kinh liên quan.
Tuy nhiên, học Kinh lạc không nên rời biện chứng. Đường kinh cho biết nơi bệnh biểu hiện và đường có thể đi vào; biện chứng cho biết bản chất của bệnh là hư hay thực, hàn hay nhiệt, khí hay huyết, đàm hay thấp, tạng hay phủ, biểu hay lý. Nếu chỉ nhìn đường kinh mà không xét chứng, trị liệu dễ thành máy móc. Nếu chỉ xét chứng mà không hiểu đường kinh, trị liệu lại thiếu cửa vào cụ thể.
Kinh lạc vì vậy là cây cầu giữa lý luận và thực hành. Nó nối Chương 02 về Khí Huyết Tinh Thần Tân dịch với Chương 03 về Tạng phủ, rồi mở ra kỹ thuật trị liệu của Trung y. Nhờ Kinh lạc, cái vô hình của Khí Huyết có đường để nhận biết; cái bên trong của Tạng phủ có cửa để tác động; cái rời rạc của triệu chứng được nối thành một mạng quan hệ.
Trong một thân thể sống, không có phần nào thật sự cô lập. Hơi thở liên hệ với da lông; tiêu hóa liên hệ với cơ nhục; Can Đởm liên hệ với mắt, sườn, gân và quyết đoán; Thận liên hệ với tai, xương, lưng, hô hấp sâu và tuổi tác; Tâm liên hệ với lưỡi, mạch, giấc ngủ và thần chí. Kinh lạc là bản đồ cho những liên hệ ấy.
Khi người thầy thuốc đặt tay lên mạch, nhìn lưỡi, hỏi bệnh, sờ vùng đau, chọn huyệt, phối thuốc, hướng dẫn thở hoặc xoa bóp, họ đang làm việc trong một mạng lưới. Mạng lưới ấy không chỉ là những đường vẽ trên hình, mà là cách Trung y cảm nhận con người như một chỉnh thể đang vận hành. Điều trị, rốt cuộc, là giúp mạng lưới ấy bớt bế tắc, bớt lệch lạc, bớt khô cứng, để Khí Huyết có thể trở lại sự thông suốt và hài hòa của nó.
流水不腐，戶樞不蠹。
Lưu thủy bất hủ, hộ xu bất đố.
Nước chảy thì không mục, trục cửa xoay thì không mọt.
Nếu Tạng phủ là các trung tâm, thì Kinh lạc là đường nối.
Nếu Khí Huyết là dòng chảy, thì Kinh lạc là lòng sông.
Nếu huyệt vị là cửa mở, thì Kinh lạc là hành lang dẫn vào bên trong.
Nếu biện chứng cho biết bệnh thuộc mô thức nào, thì Kinh lạc cho biết có thể đi vào mô thức ấy bằng con đường nào.
Hiểu Kinh lạc là hiểu thân thể không chỉ bằng hình thể, mà bằng sự liên thông. Đó là một trong những đóng góp đặc sắc nhất của Trung y: nhìn con người như một tấm lưới sống động, nơi mỗi điểm đều có thể liên hệ với toàn thể, và nơi sự chữa lành bắt đầu từ việc khôi phục những đường thông đã bị quên lãng, bế tắc hoặc mất điều hòa.
Trường Xuân Nguyễn Nghị