Khái niệm
Táo bón thực thể là tình trạng táo bón phát sinh do trong ổ bụng, đại tràng, trực tràng hoặc hậu môn có tổn thương thực thể làm cản trở sự lưu thông và bài xuất phân.
Khác với táo bón chức năng, loại táo bón này không chỉ do ăn uống, thiếu vận động, căng thẳng tinh thần hoặc rối loạn nhu động đơn thuần, mà có một bệnh lý hoặc tổn thương cụ thể làm lòng ruột bị thu hẹp, bị chèn ép hoặc mất khả năng vận chuyển phân bình thường.
Vì nguyên nhân căn bản nằm ở tổn thương thực thể, việc chỉ dùng thuốc nhuận tràng thường không thể giải quyết triệt để. Muốn cải thiện lâu dài cần xác định và điều trị đúng bệnh nguyên phát.
Nguyên nhân
Táo bón thực thể có thể do tổn thương bên trong lòng ruột, thành ruột, vùng hậu môn – trực tràng hoặc do các khối bên ngoài chèn ép đường ruột.
Tổn thương trong lòng đại tràng và trực tràng
Khối u lành tính hoặc ác tính ở đại tràng, trực tràng hoặc hậu môn có thể làm lòng ruột hẹp dần, khiến phân khó đi qua.
Ung thư đại trực tràng là nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý khi táo bón mới xuất hiện, thói quen đại tiện thay đổi rõ, phân nhỏ bất thường, có máu trong phân, đau bụng hoặc sụt cân.
Lao ruột thể tăng sinh, polyp lớn, lồng ruột không hoàn toàn, xoắn ruột hoặc dị vật trong lòng ruột cũng có thể cản trở sự vận chuyển của phân.
Hẹp lòng ruột do viêm mạn tính
Viêm kéo dài có thể làm thành ruột dày lên, xơ hóa và thu hẹp lòng ruột. Tình trạng này có thể gặp trong một số bệnh viêm đại tràng, bệnh Crohn, lao ruột hoặc tổn thương sau xạ trị.
Hẹp hậu môn hoặc trực tràng
Sẹo sau phẫu thuật, chấn thương, viêm nhiễm hoặc bỏng hóa chất có thể làm hậu môn và trực tràng bị hẹp, khiến phân khó thoát ra ngoài.
Một số trường hợp có co thắt hoặc biến dạng trực tràng kéo dài, làm cản trở quá trình bài xuất phân.
Đại tràng khổng lồ
Trong chứng đại tràng khổng lồ, một đoạn đại tràng giãn lớn, nhu động suy giảm hoặc đoạn cuối bị co hẹp, khiến phân lưu lại lâu và hình thành táo bón nặng.
Bệnh có thể do bẩm sinh hoặc mắc phải, thường kèm bụng chướng, phân tích tụ nhiều và đại tiện rất khó khăn.
Dính ruột sau phẫu thuật
Sau phẫu thuật ổ bụng, các quai ruột có thể dính vào nhau hoặc dính với thành bụng. Dính ruột làm đường đi của ruột bị gấp, kéo hoặc thu hẹp, có thể gây tắc ruột không hoàn toàn và táo bón tái diễn.
Tắc ruột không hoàn toàn
Tắc ruột không hoàn toàn là tình trạng lòng ruột chưa bị bít kín hoàn toàn nhưng sự lưu thông của phân, hơi và dịch đã bị cản trở.
Người bệnh có thể vẫn đại tiện hoặc trung tiện được ít, nhưng thường kèm đau bụng từng cơn, bụng chướng, buồn nôn, nôn hoặc giảm rõ lượng phân.
Khối u hoặc tình trạng chèn ép từ bên ngoài
Các khối lớn trong ổ bụng hoặc vùng chậu có thể chèn ép đại tràng và trực tràng, làm phân khó lưu thông.
Nguyên nhân có thể gồm:
Nang buồng trứng lớn.
U xơ tử cung.
Khối u vùng chậu.
Khối hạch lớn.
Thai nghén.
Cổ trướng nhiều.
Viêm phúc mạc thể dính.
Những tình trạng này không nhất thiết làm tắc hoàn toàn lòng ruột, nhưng có thể làm đoạn ruột bị ép, lệch hoặc giảm nhu động.
Bệnh hậu môn – trực tràng
Nứt kẽ hậu môn gây đau nhiều có thể làm người bệnh sợ đại tiện và nhịn đi ngoài. Tuy nhiên, nếu có hẹp hậu môn, khối u, sa trực tràng nặng hoặc tổn thương sẹo xơ, sự bài xuất phân có thể bị cản trở trực tiếp và thuộc phạm vi táo bón thực thể.
Bệnh thần kinh, nội tiết và chuyển hóa
Theo nghĩa rộng, táo bón thực thể còn có thể liên quan đến các bệnh làm tổn thương hệ thần kinh hoặc quá trình chuyển hóa của cơ thể.
Các nguyên nhân thường gặp gồm:
Tổn thương tủy sống.
Bệnh Parkinson.
Đa xơ cứng.
Bệnh thần kinh do đái tháo đường.
Suy giáp.
Tăng calci máu.
Một số bệnh cơ và mô liên kết.
Các bệnh này không nhất thiết tạo ra vật cản trong lòng ruột, nhưng làm thần kinh hoặc cơ ruột bị tổn thương, dẫn đến táo bón kéo dài.
Thuốc và hóa chất
Một số thuốc có thể làm nhu động ruột giảm rõ hoặc khiến phân khô, đặc biệt khi dùng kéo dài.
Các nhóm thường gặp gồm:
Thuốc giảm đau opioid.
Thuốc kháng cholinergic.
Một số thuốc chống trầm cảm.
Thuốc sắt.
Thuốc kháng acid chứa nhôm.
Một số thuốc điều trị tăng huyết áp.
Trong trường hợp này, cần xem xét tác dụng của thuốc và điều chỉnh dưới sự hướng dẫn của bác sĩ, không nên tự ý ngừng thuốc.
Táo bón do tắc nghẽn
Táo bón do tắc nghẽn phần lớn thuộc táo bón thực thể. Bệnh xuất hiện khi một vật cản cơ học ở bên trong hoặc bên ngoài ruột ngăn cản sự vận chuyển của phân.
Tắc nghẽn bên trong ruột
Thường gặp trong:
Ung thư đại tràng.
Hẹp đại tràng.
Lao ruột thể tăng sinh.
Lồng ruột không hoàn toàn.
Xoắn ruột.
Khối phân đóng cứng.
Tắc nghẽn do chèn ép từ bên ngoài
Thường gặp trong:
Dính ruột sau phẫu thuật.
Viêm phúc mạc thể dính.
Thai nghén.
Khối u ổ bụng hoặc vùng chậu.
Nang buồng trứng.
U xơ tử cung.
Táo bón do tắc nghẽn thường không chỉ có đại tiện khó mà còn kèm theo các biểu hiện như đau bụng, chướng bụng, buồn nôn, nôn, bí trung tiện hoặc cảm giác tắc nghẽn rõ.
Biểu hiện gợi ý táo bón thực thể
Táo bón thực thể cần được nghĩ đến khi có một hoặc nhiều biểu hiện sau:
Táo bón mới xuất hiện ở người trước đây đại tiện bình thường.
Tình trạng táo bón tăng dần và không cải thiện với thay đổi ăn uống, uống nước hoặc vận động.
Phân nhỏ bất thường hoặc thay đổi hình dạng kéo dài.
Táo bón xen kẽ tiêu chảy.
Đau bụng tái diễn hoặc tăng dần.
Bụng chướng rõ.
Có máu hoặc dịch nhầy trong phân.
Sụt cân không rõ nguyên nhân.
Thiếu máu, mệt mỏi hoặc chán ăn.
Buồn nôn hoặc nôn.
Không trung tiện được.
Có tiền sử phẫu thuật ổ bụng.
Có khối u vùng bụng hoặc vùng chậu.
Người trên 50 tuổi mới xuất hiện táo bón kéo dài.
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán không chỉ dựa vào triệu chứng táo bón mà cần tìm tổn thương nguyên phát.
Bác sĩ có thể thực hiện:
Hỏi kỹ thời gian khởi phát và sự thay đổi thói quen đại tiện.
Khám bụng.
Khám hậu môn – trực tràng bằng ngón tay.
Xét nghiệm máu để kiểm tra thiếu máu, chức năng tuyến giáp, đường huyết và điện giải.
Nội soi đại trực tràng.
Chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ ổ bụng và vùng chậu.
Chụp X-quang bụng khi nghi tắc ruột.
Các xét nghiệm chức năng đại tiện khi nghi rối loạn cơ sàn chậu.
Nguyên tắc điều trị
Điều trị bệnh nguyên phát
Đây là nguyên tắc căn bản. Nếu lòng ruột bị hẹp, bị chèn ép hoặc có khối u, táo bón sẽ không thể khỏi hoàn toàn chỉ bằng thuốc nhuận tràng.
Tùy nguyên nhân, người bệnh có thể cần:
Phẫu thuật loại bỏ khối u.
Điều trị viêm hoặc lao ruột.
Xử lý dính ruột.
Điều trị tắc ruột.
Nong hoặc sửa chữa chỗ hẹp.
Điều trị khối u vùng chậu.
Điều chỉnh thuốc đang sử dụng.
Điều trị bệnh nội tiết, chuyển hóa hoặc thần kinh.
Không tự dùng thuốc nhuận tràng mạnh
Nếu có tắc nghẽn cơ học, thuốc nhuận tràng kích thích hoặc phương công hạ mạnh có thể làm đau bụng tăng, gây nôn, mất nước hoặc làm tình trạng tắc ruột nặng hơn.
Không nên tự dùng thuốc xổ, thụt tháo nhiều lần hoặc các vị công hạ khi chưa loại trừ tắc nghẽn.
Hỗ trợ đại tiện
Sau khi đã đánh giá và xử lý nguyên nhân, bác sĩ có thể hướng dẫn chế độ ăn, lượng nước, chất xơ, thuốc làm mềm phân hoặc thuốc nhuận tràng phù hợp.
Trong một số trường hợp hẹp lòng ruột, việc tăng quá nhiều chất xơ có thể làm bụng chướng và đau hơn, vì vậy không nên áp dụng máy móc.
Quan điểm Trung y
Trong Trung y, táo bón thực thể không hoàn toàn tương ứng với một chứng danh riêng biệt. Bệnh vẫn có thể biểu hiện dưới các cơ chế như khí trệ, huyết ứ, đàm thấp, nhiệt kết hoặc hàn ngưng, nhưng cần đặc biệt chú ý đến sự tồn tại của hữu hình chi tà, tức khối kết, ứ trệ hoặc tổn thương thực thể.
Nếu có khối u, hẹp ruột hoặc tắc nghẽn, phương dược Trung y chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ trong những trường hợp thích hợp, không thể thay thế việc xác định và xử lý nguyên nhân bằng y học hiện đại.
Phép công hạ không được sử dụng chỉ vì người bệnh nhiều ngày không đại tiện. Trước hết phải loại trừ tắc ruột, thủng ruột, khối u hoặc các tình trạng cấp tính khác.
Phân biệt với táo bón chức năng
Táo bón chức năng thường liên quan đến chế độ ăn thiếu chất xơ, uống ít nước, thiếu vận động, thói quen nhịn đại tiện, căng thẳng hoặc rối loạn nhu động mà không tìm thấy tổn thương thực thể rõ.
Táo bón thực thể có bệnh nguyên cụ thể như khối u, hẹp ruột, dính ruột, sa trực tràng, bệnh thần kinh hoặc bệnh chuyển hóa.
Táo bón chức năng thường cải thiện phần nào khi điều chỉnh lối sống và dùng thuốc phù hợp.
Táo bón thực thể thường kéo dài hoặc tăng dần nếu bệnh nguyên phát chưa được điều trị.
Khi nào cần đi khám khẩn cấp?
Cần đến cơ sở y tế ngay khi táo bón kèm theo:
Đau bụng dữ dội hoặc đau tăng dần.
Bụng chướng căng.
Nôn nhiều.
Không đại tiện và không trung tiện được.
Sốt.
Phân có nhiều máu hoặc phân đen.
Choáng, vã mồ hôi hoặc mệt lả.
Khối thoát vị sưng đau, không đẩy vào được.
Những biểu hiện này có thể liên quan đến tắc ruột, nghẹt ruột, xoắn ruột, thủng ruột hoặc chảy máu đường tiêu hóa.
Nói tóm lại
Táo bón thực thể là tình trạng táo bón do một bệnh lý hoặc tổn thương cụ thể ở đường ruột, hậu môn – trực tràng, ổ bụng, hệ thần kinh hoặc hệ nội tiết – chuyển hóa.
Nguyên nhân có thể là khối u, hẹp lòng ruột, dính ruột, tắc ruột không hoàn toàn, đại tràng khổng lồ, khối u vùng chậu hoặc các bệnh làm suy giảm thần kinh và nhu động ruột.
Điều quan trọng nhất không phải là làm cho người bệnh đi ngoài ngay bằng mọi cách, mà là xác định đúng nguyên nhân. Chỉ khi tổn thương nguyên phát được xử lý thích hợp, tình trạng táo bón mới có khả năng cải thiện bền vững.
Trường Xuân biên soạn