CÁC YẾU TỐ TÂM LÝ TRONG RỐI LOẠN NHỊP TIM
(心律失常的心理因素)
Quan điểm của y học cổ truyền cho rằng bảy loại cảm xúc (thất tình) của con người gồm hỉ (vui), nộ (giận), ưu (lo), tư (nghĩ), bi (buồn), khủng (sợ), kinh (kinh hãi). Nếu cường độ những cảm xúc này quá mạnh, kéo dài hoặc mất cân bằng, đều có thể khiến khí huyết của tạng phủ rối loạn mà sinh bệnh. Trong sách Tố Vấn – Cử Thống Luận (素问·举痛论) có viết:
“Nộ tắc khí thượng, hỉ tắc khí hoãn, bi tắc khí tiêu, khủng tắc khí hạ, kinh tắc khí loạn, tư tắc khí kết.”
(Tạm dịch: Giận thì khí bốc lên, Vui thì khí thư giãn, Buồn thì khí tiêu tán, Sợ thì khí đi xuống, Kinh hãi thì khí rối loạn, Lo nghĩ thì khí kết lại.)
Những tổn thương do thất tình (bảy loại cảm xúc) này có thể làm tiêu hao khí và thương tổn thần. Tim (tâm) chủ về huyết mạch và tàng thần (chứa thần), nếu thần không được nuôi dưỡng sẽ sinh ra đánh trống ngực (tâm quý), hồi hộp lo lắng (chứng chinh xung). Vì thế mới có câu:
“U sầu, lo sợ thì hại tâm.”
“Buồn thương, u sầu làm tim dao động, tim dao động sẽ khiến ngũ tạng lục phủ đều rung chuyển.”
Điều này có nghĩa là các kích thích tinh thần kéo dài hoặc chấn thương tâm lý đột ngột đều có thể gây ra tình trạng tim đập nhanh, hồi hộp, dẫn đến rối loạn nhịp tim.
Theo y học hiện đại, khi xúc động, hệ thần kinh giao cảm hưng phấn khiến nhịp tim tăng, thời kỳ tâm trương rút ngắn, tốc độ dẫn truyền trong thất tăng, từ đó kích phát nhiều dạng rối loạn nhịp tim. Ngược lại, khi lo âu quá mức, hệ thần kinh phế vị (dây X) sẽ hưng phấn làm nhịp tim chậm, kéo dài thời kỳ tâm trương, dẫn đến rối loạn dẫn truyền xung động, có thể gây nhịp chậm hoặc ngừng tim.
Mất ngủ thông thường sẽ không trực tiếp gây rối loạn nhịp tim. Tuy nhiên, ở người có bệnh tim, mất ngủ có thể bị ảnh hưởng hoặc trầm trọng hơn. Chúng ta biết phần lớn rối loạn nhịp tim là do các bệnh tim mạch gây ra. Nếu bệnh nhân bị suy tim trái kèm rối loạn nhịp tim, ban đêm khi ngủ sâu có thể đột ngột xuất hiện khó thở, hồi hộp, làm gián đoạn giấc ngủ. Cơ chế liên quan đến việc ban đêm trương lực thần kinh phế vị tăng cao, gây ảnh hưởng đến nhịp tim, dẫn truyền; đồng thời lượng máu tĩnh mạch về tim cũng tăng, khiến gánh nặng cho tim lớn hơn, mạch vành cũng thiếu máu, nhịp tim chậm lại. Ngoài ra, một số bệnh nhân sau khi mắc bệnh tim thường lo lắng, bất an — nhất là người mới mắc, gánh nặng tâm lý nặng nề — dẫn đến mất ngủ.
Theo y học cổ truyền, giấc ngủ bình thường của con người phụ thuộc vào trạng thái yên ổn của tâm thần. Nếu huyết hư (thiếu máu nuôi) thì tâm thần không được nuôi dưỡng, hoặc hỏa vượng (hỏa quá mạnh) quấy nhiễu tâm thần, đều có thể gây mất ngủ. Do đó có câu:
“Tâm hư thì thần không còn nơi nương tựa.”
“Thần an thì ngủ được, thần không an thì mất ngủ.”
Nhiều bệnh nhân rối loạn nhịp tim khi đi khám thường phàn nàn rằng họ bị hồi hộp, tim đập nhanh kèm theo những cơn ác mộng về đêm. Nguyên nhân là do người mắc rối loạn nhịp tim thường có tình trạng cơ tim thiếu máu. Ban đêm, nếu nằm sai tư thế (chèn ép tim) và thêm việc thần kinh phế vị tăng cao, gánh nặng cho tim càng lớn, thậm chí có thể dẫn đến não bị thiếu máu, làm xuất hiện những cơn ác mộng.
Việc điều chỉnh tư thế ngủ và giảm gánh nặng cho tim (chẳng hạn kê cao đầu, nằm nghiêng phải) có thể hạn chế phần nào hiện tượng này. Nếu ác mộng liên tục, kèm theo triệu chứng tim mạch, nên đi khám để tìm nguyên nhân và điều trị kịp thời.
Nguyễn Nghị dịch