Tài liệu tham khảo
“Xơ hóa gan” là gì? Xơ hóa gan có gì khác so với xơ gan?
Xơ hóa gan chỉ tình trạng mô liên kết trong gan tăng sinh bất thường, chủ yếu là sợi collagen, sợi đàn hồi, glycosaminoglycan… Trong đó sợi collagen tăng sinh nổi bật hơn.
Xơ hóa gan chưa hình thành các vách xơ chia cắt tiểu thùy ở trung tâm, chưa có giả tiểu thùy. Còn xơ gan thì có giả tiểu thùy, xuất hiện những dải sẹo xơ từ tĩnh mạch trung tâm đến vùng cửa, phá hủy cấu trúc bình thường của gan. Xơ hóa gan tiến triển thêm chính là con đường dẫn đến xơ gan.
③Chẩn đoán huyết thanh học:
Làm sao phòng ngừa xơ hóa gan?
Ở Trung Quốc, đại đa số bệnh gan mạn là do viêm gan virus. Xơ hóa gan trong viêm gan virus mạn tính liên quan đến viêm, hoại tử, virus nhân lên… Ở giai đoạn sớm, xơ hóa còn có thể hồi phục.
Vì vậy, kết hợp điều trị kháng virus, điều hòa miễn dịch, bảo vệ tế bào gan với chống xơ hóa khả năng là giải pháp tích cực phòng ngừa xơ hóa gan.
Thuốc và liệu pháp chống xơ hóa gan?
Nhiều nhà nghiên cứu trong ngoài nước tập trung vào các khâu chuyển hóa collagen để đề xuất thuốc/ liệu pháp phòng chống xơ gan.①Ức chế tổng hợp collagen: a) Glucocorticoid. b) Interferon. c) Analog prostaglandin. d) Chất steroid. e) Procollagen peptide…②Tác động giai đoạn sau phiên mã mRNA procollagen: a) Colchicine. b) Chelate kim loại. c) Ức chế proline-4-hydroxylase. d) Chất tương tự proline. e) Ức chế chuyển procollagen thành collagen. f) San-lidou (?), v.v. ③Thúc đẩy giáng hóa (phân hủy) collagen: Nghiên cứu thuốc tăng hoạt tính collagenase mới ở giai đoạn khởi đầu. Song nhóm này có ý nghĩa quan trọng, vì nếu thúc đẩy phân hủy collagen lắng đọng quá mức, có thể đảo ngược xơ hóa gan đã hình thành. Trên thực tế, một số thuốc độc hại hoặc bị dừng dùng vì tác dụng phụ lớn, nhiều thuốc còn thử nghiệm, tính an toàn – hiệu quả cần theo dõi thêm.
Xơ hóa gan có thể đảo ngược không?
Sợi collagen trong gan sau khi hình thành vẫn có khả năng bị phân giải. Collagen sớm (còn hòa tan được) có thể tan trong nước hay acid yếu, gọi collagen hòa tan. Collagen lắng đọng lâu dần trở nên bền vững, khó tan, gọi “collagen không hòa tan”. Nhưng chúng vẫn phân hủy được bởi một số enzym/protease trong cơ thể, chia cắt cấu trúc xoắn và tiêu hủy. Một phần mảnh vụn còn lại bị tế bào Kupffer hoặc tế bào nội mô thực bào, tiêu hủy trong bào tương. Bản thân tiến trình xơ là kết quả tương tác giữa tổng hợp và giáng hóa collagen. Khi tổng hợp vượt quá giáng hóa, xơ tiến triển; ngược lại, xơ hóa giảm. Do cơ thể vốn có cơ chế phân hủy collagen, ta có cơ sở tin rằng xơ hóa gan, thậm chí xơ gan, không phải không thể đảo ngược. Nhiều thí nghiệm và lâm sàng xác nhận điều này.
Thuốc đông y có thể chống xơ hóa gan không?
Nghiên cứu gần đây về dùng thuốc đông y trị xơ hóa gan có kết quả đáng khích lệ. Đặc biệt, nhóm “hoạt huyết hóa ứ” rất được chú ý. GS Vương Bảo Ân (BV Hữu Nghị Bắc Kinh) đã nghiên cứu đan sâm và chế phẩm (861 xung tễ) cho thấy: Giảm rõ sự tăng bất thường mRNA type I, III, IV collagen, đồng thời ức chế TGF-β mRNA, còn β-actin mRNA thì không đổi. Dùng liên tục 2 năm, P III P (tiền collagen type III) gần về bình thường, LN về bình thường, siêu âm bụng: 97,4% bệnh nhân cửa-mạch còn bình thường thì vẫn giữ được bình thường, 61,9% đường kính cửa-mạch đang giãn thì có xu hướng thu nhỏ, 40,7% lách to dần co lại,…Điều đó gợi ý đông y chống xơ hóa hiệu quả. Vì xơ hóa gan đã bắt đầu từ thời kỳ viêm gan cấp, nên dùng sớm thuốc hoạt huyết hóa ứ là phù hợp.
Thuốc chống xơ hóa gan cần đáp ứng những tác dụng gì?
Căn cứ vào cơ chế hình thành – giáng hóa sợi xơ: ①Loại bỏ hoặc ức chế yếu tố thúc đẩy xơ gan (các chất điều hòa miễn dịch,…). ②Ức chế tổng hợp gene collagen (chuỗi α-peptit) ở fibroblast ở mức phiên mã, dịch mã. ③Ức chế hoặc chặn tạo tiền collagen (procollagen) gồm giai đoạn hydroxyl hóa & glycosyl hóa chuỗi α, quá trình tạo xoắn ba cần enzyme & ion đặc trưng. ④Ứ c chế hoặc chặn xuất bào procollagen.⑤Ngăn các cầu nối (cross-linking) giữa vi sợi collagen trong – ngoài phân tử. ⑥Thúc đẩy giáng hóa collagen & chất nền. ⑦Tìm kiếm hoạt chất miễn dịch chống xơ hóa gan.
Tiến triển nghiên cứu bài thuốc đông y chống xơ hóa gan?
Bệnh gan mạn, xơ gan thường thấy “gan lách to cứng” theo đông y thuộc “huyết ứ”, “tích tụ…”, chủ yếu dùng pháp hoạt huyết hóa ứ, nhuyễn kiên tán kết kết hợp bổ chính khu tà. Có nhiều danh y cổ truyền báo cáo kết quả tốt trị viêm gan mạn, xơ gan, tuy ít tài liệu nêu cụ thể chống xơ hóa. Viện Nghiên cứu Y học cổ truyền Sơn Tây đúc kết trên cơ sở “Thấp nhiệt vị tận kiêm huyết ứ, can uất tỳ thận khí huyết hư” (湿热未尽兼血瘀、肝郁脾肾气血虚)thấp nhiệt còn sót + ứ huyết + can uất + tỳ thận khí huyết hư mà lập cường can thang (hoặc hoàn), gồm: Đan sâm, hoàng kỳ, nhân trần, bản lam căn, đương quy, bạch thược, uất kim, đảng sâm, hoàng tinh, sinh địa, trạch tả, sơn tra, sơn dược, cam thảo. Trong đó đan sâm, hoàng kỳ dùng liều cao, tăng cường tác dụng hoạt huyết + ích khí. Thử nghiệm trên động vật, cường can thang bảo vệ tế bào gan, hỗ trợ tái sinh, cải thiện chức năng gan, ức chế xơ hóa. Từ đó, chỉnh thành cường can nhu can thang (bài thuốc trị xơ gan), thêm cả yếu tố “can tỳ thận đều tổn, ứ huyết tích tụ, thấp nhiệt bên trong…”. Tập trung mạnh các vị đan sâm, miết giáp, hoàng kỳ… giúp bổ khí, hoạt huyết, mềm hóa khối cứng. Thử nghiệm trên chuột mắc xơ gan do CCl4, lấy sinh thiết lặp lại, đối chiếu cho thấy gan tổn thương giảm, viêm & hoại tử ít, sợi xơ lắng đọng giảm, giả tiểu thùy thoái lui. 105 ca xơ gan đã điều trị, kết quả hồi phục 63,8%, tổng hiệu quả 93,3%. Triệu chứng lâm sàng, gan lách thu nhỏ, sao mạch, ban lòng bàn tay biến mất, chức năng gan hồi phục 70,5%. Khoa Tiêu hóa BV Hữu Nghị Bắc Kinh dùng đan sâm, hoàng kỳ… điều trị xơ hóa trên cả mô hình CCl4 & viêm gan miễn dịch, đều thấy ngăn xơ gan. ĐH Trung y Thượng Hải báo cáo dùng đào hồng ẩm gia giảm hoặc nhân đào nhân chữa xơ gan do sán máng đạt kết quả khả quan, bằng chứng giảm collagen gan. Viện Nghiên cứu Bệnh Truyền nhiễm ĐH Tô Châu dùng bổ thận phương hoặc đông trùng hạ thảo nhân tạo quan sát cũng thu kết quả ức chế xơ. Học viện Trung y Hồ Bắc dùng ích khí thang (hoàng kỳ, xuyên khung, xích thược, bạch hoa xà thiệt thảo…) trị xơ gan do sán máng ở thỏ, cho thấy ngăn giãn tĩnh mạch cửa, cải thiện mô bệnh học, ức chế biến fibroblast, tăng hoạt tính collagenase, giảm collagen gan… Viện Nghiên cứu Gan Học viện Trung y Hồ Bắc dùng ích khí hoạt huyết nhuyễn can xung tễ (gồm hoàng kỳ, đan sâm… 6 vị), trên chuột CCl4 gây xơ, kết quả cho thấy giảm rõ viêm, hoại tử, xơ, giảm hẳn tỉ lệ xơ gan… Chứng tỏ pháp ích khí hoạt huyết có tác dụng chặn & đảo ngược xơ hóa.
Kết luận
Xơ hóa gan (fibrosis) là tình trạng mô liên kết trong gan tăng, chủ yếu do nhiều nguyên nhân (virus viêm gan, độc tố…) gây nên. So với xơ gan, xơ hóa gan chưa phá hủy toàn bộ cấu trúc tiểu thùy, chưa tạo giả tiểu thùy, còn có thể hồi phục phần nào. Việc chẩn đoán hiện dựa chủ yếu vào sinh thiết gan, các marker huyết thanh (P III P, LN, HA…). Để phòng ngừa, cần kiểm soát nguyên nhân (virus, rượu…), kết hợp thuốc kháng virus, điều chỉnh miễn dịch, bảo vệ gan với chống xơ.
Thuốc chống xơ hóa tác động các khâu tổng hợp – giáng hóa collagen, gồm ức chế tạo collagen, ngăn tiền collagen chuyển thành collagen, đẩy nhanh hủy collagen… Một số chất Tây y (interferon, proline analog, colchicine…) vẫn đang nghiên cứu, có thuốc độc hại. Nhiều bài thuốc đông y (hoạt huyết, ích khí, nhuyễn kiên…) cũng cho kết quả khả quan trên thực nghiệm và lâm sàng, chứng tỏ xơ hóa gan thậm chí xơ gan sớm còn khả năng đảo ngược nếu điều trị kịp.
Trường Xuân Nguyễn Nghị dịch