ĐỘNG MẠCH XƠ CỨNG.动脉硬化

ĐỘNG MẠCH XƠ CỨNG
动脉硬化

Khái quát

Động mạch xơ cứng (động mạch cứng) là một dạng bệnh lý không do viêm của động mạch, khiến thành động mạch dày lên, trở nên cứng, mất độ đàn hồi và lòng mạch thu hẹp. Có 3 loại chính:

  1. Xơ cứng tiểu động mạch: Tổn thương ở các tiểu động mạch, chủ yếu gặp ở bệnh nhân tăng huyết áp.
  2. Xơ cứng lớp giữa của động mạch: Thường ảnh hưởng đến các động mạch cỡ trung bình; thông thường không gây triệu chứng rõ rệt, mức độ nguy hại không lớn.
  3. Xơ vữa động mạch (động mạch xơ vữa): Thành trong của động mạch tích lũy chất béo như cholesterol, tạo mảng vàng nhão, gọi là mảng xơ vữa. Vì thế, dùng thuật ngữ “động mạch xơ cứng” để chỉ riêng “xơ vữa động mạch” là chưa thật chính xác.

Trong ba loại, xơ vữa động mạch gây nguy hại lớn nhất. Người bệnh thường trên 40 tuổi (ở nữ giới, thường sau giai đoạn quanh mãn kinh). Tuy nhiên, người trung niên hoặc thậm chí thanh niên cũng có thể mắc. Nam giới nhiều hơn nữ và thường bệnh nặng hơn. Những người sống ở thành thị, làm việc trí óc căng thẳng, béo phì, nghiện thuốc lá, có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu… dễ mắc bệnh hơn. Những năm gần đây, tỷ lệ mắc xơ vữa động mạch tại Trung Quốc có xu hướng tăng, trở thành một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người cao tuổi.

Cơ chế bệnh sinh

Bệnh có nhiều nguyên nhân, trong đó quan trọng nhất là:

  • Rối loạn chuyển hóa lipid
  • Thay đổi huyết động học
  • Biến đổi tại thành động mạch

Ở bệnh nhân tăng mỡ máu (đặc biệt tăng cholesterol, triglycerid, beta-lipoprotein), nguy cơ xơ vữa động mạch tăng cao. Nguyên nhân tăng lipid máu có thể do ăn quá nhiều chất béo động vật (mỡ lợn, thịt mỡ, gan, thận, lòng đỏ trứng, bơ…) hoặc do bệnh lý (gan, thận, đái tháo đường, suy giáp…) làm rối loạn chuyển hóa lipid. Tăng huyết áp cũng góp phần xơ vữa động mạch do áp lực cao làm tổn thương cơ học lớp nội mạc, tạo điều kiện cho lipid lắng đọng. Nghiện thuốc lá khiến mạch máu co thắt kéo dài, dinh dưỡng thành mạch kém, lipid càng dễ lắng đọng. Ở người cao tuổi, chuyển hóa tại thành mạch suy giảm, cũng dễ hình thành xơ vữa động mạch.

Tổn thương và biến chứng

Bệnh chủ yếu ảnh hưởng động mạch chủ, động mạch vành, động mạch não, động mạch thận… làm hẹp hoặc tắc lòng mạch, gây thiếu máu nuôi các cơ quan, dẫn đến nhiều biến chứng:

  • Động mạch vành: Gây đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim.
  • Động mạch não: Gây đột quỵ (tai biến mạch máu não), teo não.
  • Động mạch thận: Gây tăng huyết áp khó kiểm soát.
  • Động mạch chi dưới: Gây hoại tử chi, đau khi đi bộ (đi một quãng phải dừng do đau – còn gọi là “đi cách hồi”).

Phòng ngừa và điều trị

  1. Chế độ ăn hợp lý
    • Tránh thừa cân, béo phì. Công thức ước tính cân nặng lý tưởng: Cân nặng (kg)=Chiều cao (cm)−110 \text{Cân nặng (kg)} = \text{Chiều cao (cm)} – 110 Cân nặng (kg)=Chiều cao (cm)−110
    • Giảm bớt chất béo động vật, tăng cường ăn rau, trái cây, các loại đậu và chế phẩm từ đậu. Ưu tiên sử dụng dầu đậu nành, dầu thực vật thay cho mỡ động vật.
  2. Vận động, rèn luyện phù hợp
    • Tùy điều kiện sức khỏe, tham gia hoạt động thể lực vừa sức (không vận động quá mạnh).
    • Người cao tuổi có thể lựa chọn đi bộ, tập Thái Cực Quyền.
  3. Điều độ trong sinh hoạt
    • Công việc, nghỉ ngơi hợp lý, giữ tinh thần thoải mái.
    • Không hút thuốc, hạn chế rượu bia, nhất là rượu mạnh.
  4. Điều trị các bệnh liên quan
    • Ví dụ: Bệnh gan, thận, tăng huyết áp, đái tháo đường…
  5. Bắt đầu phòng ngừa từ sớm
    • Có ý kiến cho rằng nên thực hiện các biện pháp phòng xơ vữa động mạch ngay từ khi còn nhỏ.
  6. Thuốc hạ mỡ máu
    • Nếu đã thay đổi lối sống mà mỡ máu vẫn cao, có thể dùng thêm một số thuốc giảm lipid như: an thỏa minh (安妥明), niacin (烟酸), acid linoleic (亚油酸丸), vitamin C, vitamin B6… theo chỉ định bác sĩ.
  7. Dùng thuốc giãn mạch khi thiếu máu chi hoặc não
    • Nếu xơ vữa động mạch chi dưới hoặc não gây các triệu chứng thiếu máu nuôi, có thể dùng thuốc giãn mạch như hydralazine hydrochloride (妥拉苏林).
  8. Phẫu thuật
    • Nếu điều trị nội khoa không hiệu quả, có thể phẫu thuật: tái thông, xây dựng đường dẫn mới hoặc ghép bắc cầu ở đoạn mạch bị hẹp/tắc.

Tiên lượng

Tiên lượng tùy thuộc cơ quan bị tổn thương và mức độ thiếu máu. Tổn thương ở não, tim, thận (các cơ quan quan trọng) thường có tiên lượng nặng nề hơn.

Trường Xuân Đường dịch

Danh mục