TÁO BÓN TẬP QUÁN. (习惯性便秘*).
Tài liệu tham khảo:
Táo bón thói quen là tình trạng số lần đại tiện giảm so với lúc khỏe mạnh, phân cứng và kèm theo cảm giác không thoải mái, trong khi ruột và hậu môn không có tổn thương thực thể.
Táo bón kéo dài có thể dẫn đến việc các chất độc hại được tạo ra trong cơ thể không được thải ra kịp thời mà bị hấp thu vào máu, gây ra các triệu chứng ngộ độc nội sinh như: Đầy bụng, chán ăn, hôi miệng, dễ cáu,… Ngoài ra, táo bón còn có thể làm cho cơ thể tăng cân, da lão hóa, gây thiếu máu, nứt hậu môn, trĩ, loét trực tràng và làm tăng nguy cơ ung thư trực tràng. Mặc dù táo bón tự nó không gây nguy hiểm đến tính mạng, nhưng ở người cao tuổi hay những người mắc bệnh tim mạch – mạch máu não, táo bón có thể là một yếu tố nguy hiểm chết người vì khi đi đại tiện, bệnh nhân phải rặn mạnh, làm tăng huyết áp và nhu cầu oxy của cơ thể, dễ gây xuất huyết não, đau thắt ngực hay nhồi máu cơ tim. Vì thế, giữ cho đại tiện thông suốt là điều vô cùng cần thiết.
Nguyên nhân của táo bón thói quen:
- Ăn uống không đủ:
- Ăn quá ít hoặc ăn thực phẩm quá tinh chế, thiếu chất xơ khiến đại tràng không nhận được kích thích cần thiết, nhu động giảm và dẫn đến táo bón.
- Thói quen sinh hoạt và các yếu tố tâm lý:
- Do công việc, cuộc sống bận rộn hoặc các vấn đề tinh thần khiến bệnh nhân không thể đi đại tiện kịp thời, thường xuyên kìm nén nhu cầu đi vệ sinh, hoặc do tư thế, địa điểm không thích hợp, cũng như lạm dụng thuốc nhuận tràng hoặc rửa ruột thường xuyên dẫn đến giảm độ nhạy cảm của trực tràng, kéo dài thời gian tích tụ phân.
- Tâm trạng và thói quen xấu:
- Trầm cảm, quá hưng phấn, thói quen sinh hoạt không lành mạnh, thiếu ngủ có thể gây rối loạn nhu động đại tràng (hoặc gây co thắt), từ đó dẫn đến táo bón.
Đặc điểm lâm sàng:
- Thời gian giữa các lần đại tiện thường kéo dài trên 2 ngày.
- Phân cứng, khô, hoặc có dạng hạt như phân dê.
- Bệnh nhân có thể kèm theo cảm giác đầy tức vùng bụng dưới bên trái, cảm giác no cứng ở vùng bụng trên, ợ hơi, buồn nôn, đau bụng, có tiếng ruột, và tăng phát khí.
- Những người bị táo bón kéo dài có thể gặp thêm các triệu chứng như chán ăn, miệng có vị đắng, tinh thần uể oải, chóng mặt, mệt mỏi, và đau đầu, mất ngủ.
- Xét nghiệm X-quang ruột có thể cho thấy barium di chuyển chậm hoặc thậm chí ngược chiều trong đại tràng, nhưng không có thay đổi thực thể.
Phương pháp điều trị chủ yếu:
- Xây dựng thói quen đi đại tiện khoa học:
- Hãy rèn luyện thói quen ngồi xổm đi vệ sinh đúng giờ hàng ngày (dù có hay không cảm giác muốn đi đại tiện, hay có thể đi hay không) để hình thành phản xạ đại tiện bình thường. Khi có cảm giác, không nên nhịn mà phải đi ngay.
- Chế độ ăn uống:
- Tăng cường sử dụng rau củ và trái cây chứa nhiều chất xơ thô, ăn các loại ngũ cốc nguyên hạt như bột ngũ cốc, khoai, ngô…
- Các loại thực phẩm chứa chất béo, nước lọc mát và mật ong cũng có tác dụng nhuận tràng.
- Sinh hoạt và thể chất:
- Hãy kết hợp giữa công việc và nghỉ ngơi hợp lý, thường xuyên tham gia các hoạt động thể dục thể thao.
- Mát-xa bụng cũng có tác dụng hỗ trợ, ví dụ: xoa từ vùng bụng dưới bên phải sang bên trái theo chiều kim đồng hồ, thực hiện vào buổi sáng và buổi tối, mỗi lần 50–100 vòng.
- Sử dụng thuốc nhuận tràng:
- Với những trường hợp táo bón dai dẳng, có thể dùng thuốc nhuận tràng nhẹ như phenol phthalein hay các chế phẩm tương tự, hoặc rửa ruột bằng dung dịch muối, glycerin, hoặc nước xà phòng. Tuy nhiên, do thuốc nhuận tràng có thể gây phụ thuộc và có tác dụng phụ, nên chỉ sử dụng khi thực sự cần thiết và không nên lạm dụng.
Quan điểm Đông y về táo bón:
Theo Đông y, táo bón là do rối loạn chức năng truyền dẫn của đại tràng.
a. Thể nhiệt khô của dạ dày – ruột:
- Do uống rượu quá mức, ăn cay nóng làm tích nhiệt trong dạ dày – ruột, tiêu hao dịch ruột, khiến đại tràng mất khả năng nhuận ẩm, từ đó gây táo bón, tiểu vàng, bụng đầy đau, miệng khô và hôi miệng.
- Điều trị: dùng Viên Ma Tử Nhân để thanh nhiệt, nhuận tràng.
b. Thể khí trệ:
- Do tinh thần không ổn định, lo âu quá độ, hoặc do ít vận động gây ứ khí, làm rối loạn nhu động ruột, từ đó gây táo bón, đầy bụng, ợ hơi, tức ngực và cảm giác nặng ở bên sườn.
- Điều trị: dùng Lục Ma Thang để thông khí và hành trệ.
c. Thể thiếu khí huyết:
- Nếu tỳ khí suy, đại tràng không đủ lực truyền dẫn, và nếu huyết hư, dịch không đủ để nhuận ẩm, sẽ gây ra táo bón; bệnh nhân có thể cảm thấy rặn khó, mệt mỏi sau khi đi đại tiện, nhưng phân lại không khô cứng.
- Nếu kèm theo đổ mồ hôi, thở hổn hển, đó là táo bón do thiếu khí; nếu đi kèm với khuôn mặt nhợt nhạt, chóng mặt, tim đập nhanh thì là táo bón do thiếu huyết.
- Điều trị: Táo bón do thiếu khí dùng Hoàng Kỳ Thang để bổ khí, nhuận tràng; táo bón do thiếu huyết dùng Nhuận Tràng Hoàn để dưỡng huyết, nhuận tràng.
d. Thể dương hư:
- Do cơ thể vốn dĩ dương yếu, hoặc sau bệnh, sau sinh, người già, dẫn đến dương khí không đủ, lạnh tích tụ, làm giảm chức năng truyền dẫn của ruột, gây ra táo bón cứng, khó đi, kèm tiểu ít, dễ cảm lạnh, và có cảm giác lạnh ở bụng.
- Điều trị: dùng Tế Xuyên Tiễn để ôn dương, thông tràng.
Lưu ý về nam giới trung niên và cao tuổi:
Ở nam giới trung niên và người cao tuổi, táo bón có thể làm trầm trọng thêm các bệnh về tuyến tiền liệt. Tuyến tiền liệt là tuyến nhỏ hình hạt ngô nằm sâu trong vùng hậu môn; nếu táo bón xảy ra, phân cứng ấn vào trực tràng sẽ trực tiếp ép lên tuyến tiền liệt, làm tắc nghẽn lưu thông máu, đặc biệt ở những người bị phì đại tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt hay ung thư tuyến tiền liệt, khiến triệu chứng càng nặng. Trường hợp này cần điều trị đồng thời cả táo bón và bệnh tuyến tiền liệt.
Ngoài ra, bệnh nhân táo bón thường kèm theo hiện tượng hôi miệng, do độc tố không được đào thải qua đường tiêu hóa nên bị tái hấp thu vào máu và phát huy ra da, dẫn đến mùi miệng khó chịu. (Tham khảo thêm các nguyên nhân và cách phòng, trị hôi miệng.)
Định nghĩa “Táo bón thói quen”:
Táo bón thói quen là tình trạng táo bón mạn tính, chức năng, thường gặp ở người cao tuổi. Một số học giả cho rằng táo bón thói quen không chỉ là táo bón chức năng mà còn bao gồm cả táo bón do đại tràng và trực tràng. Do đó, người cao tuổi mắc táo bón thói quen nên sớm đến bệnh viện để xác định nguyên nhân.
Nguyên nhân theo Đông y:
Y học cổ truyền cho rằng nguyên nhân chính của táo bón thói quen là do các yếu tố tâm lý. Khi cảm xúc không ổn định, lo âu, suy tư quá mức hoặc tức giận có thể gây tổn thương gan; hoặc do ngồi lâu, ít vận động làm khí ứ, hoặc “mộc ứ” (theo thuyết ngũ hành: gỗ ứ theo đất) dẫn đến can khí ứ kết, từ đó làm giảm khả năng vận chuyển dịch của ruột, khiến ruột không được nhuận ẩm, dẫn đến phân khô cứng hoặc không ra được. Như trong “Kim Quỹ Dực – Khí Muộn”: “Khí nội trệ nhi vật bất hành” (气内滞而物不行)Khi khí ứ trệ bên trong thì vật không vận hành ”. Ngoài ra, gan khí ứ kéo dài sẽ hóa thành lửa, lửa đốt tổn thương dịch, làm dịch giảm, cũng dẫn đến phân khô cứng, khó đi.
Đặc điểm chẩn đoán theo Đông y của táo bón thói quen:
Theo Đông y, táo bón thói quen chủ yếu do yếu tố tâm lý. Các dấu hiệu chính gồm:
- Phân cứng ứ (khó đi tiêu, muốn đi nhưng không ra được);
- Hay bị ợ hơi, cảm giác nặng bụng, đầy bụng, đau ở vùng bụng;
- Lưỡi có lớp mỏng nhờn, mảng mỡ;
- Mạch (thường cảm nhận qua thăm mạch) có dấu hiệu “sợi căng” (mạch căng).
Ngoài ra, còn có thể kèm theo cảm giác nghẹn ngào ở ngực và bụng, đầy vùng ngực – sườn, không ngon miệng, và cảm giác đau ở vùng sườn khi đi cầu.
Phương pháp điều trị theo Đông y đối với táo bón thói quen:
Y học cổ truyền có các phương pháp sau:
- Điều trị bằng thuốc Đông y: Bao gồm thuốc uống (nội dung) và các phương pháp ngoài da.
- Châm cứu:
- Có các phương pháp như châm cứu toàn thân, châm tai, châm ẩn dưới da, châm “hoa mận”, châm ấm, xông châm, bốc hỏa, cấy sợi…
- Mát-xa:
- Thể dục khí công và bài tập dẫn dắt:
- Chế độ ăn dược liệu:
- Quát sa (Cạo gió):
Điều trị táo bón thói quen theo từng độ tuổi:
- Người cao tuổi:
Do hoạt động giảm, nhu động đại tràng chậm, kết hợp với hiện tượng thoái hóa cơ bắp, cơ vòng hậu môn yếu; một số người còn bị mất cảm giác đại tiện do chứng sa não (đặc biệt là chứng mất trí do mạch máu) dẫn đến không cảm nhận được nhu cầu đi cầu. Những yếu tố này đều có thể dẫn đến táo bón thói quen. Bên cạnh đó, người cao tuổi thường bị suy gan – thận, nên táo bón thường biểu hiện là “táo bón do hư” (虚秘). (Chi tiết điều trị tham khảo mục 170.)
- Người trung niên:
Táo bón thói quen thường liên quan đến yếu tố tinh thần và thay đổi thói quen sinh hoạt. Ví dụ, khi đi công tác xa không kịp đi đại tiện, hay do căng thẳng dẫn đến bỏ qua cảm giác đại tiện, từ đó dần dần hình thành táo bón thói quen. Tình trạng này thường biểu hiện là “táo bón do khí ứ” (气秘); (chi tiết điều trị tham khảo mục 169.)
- Trẻ em:
Táo bón thói quen ở trẻ thường do ăn không đủ chất xơ hoặc ăn những thực phẩm thiếu chất xơ. Bên cạnh đó, vì trẻ cơ thể còn “nhại” (稚阴稚阳), vừa dễ gây ra hiện tượng “nhiệt ứ” do chất thải trong ruột tích tụ, vừa dễ bị “lạnh ứ” nếu ăn quá nhiều thực phẩm sống lạnh. Do đó, ở trẻ có thể biểu hiện là táo bón do nhiệt hoặc do lạnh.
Ly Trường Xuân dịch