Tài liệu tham khảo
Táo bón có liên quan đến cảm xúc không?
Các nghiên cứu y học hiện đại và tâm lý học cho thấy, nhiều bệnh tật đều có nguồn gốc tâm lý. Cũng như bệnh tâm thần, bệnh lý cơ thể không phải chỉ do một yếu tố duy nhất gây ra, mà thường là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó yếu tố tâm lý – tinh thần giữ vai trò rất quan trọng. Chúng có thể tác động giống như vi khuẩn, virus, di truyền, thể chất, miễn dịch và các yếu tố lý – hóa học có hại khác, không những gây nên bệnh tâm thần mà còn có thể làm rối loạn chức năng của các cơ quan, hệ thống trong cơ thể, dẫn đến nhiều bệnh lý khác nhau.
Táo bón có nhiều nguyên nhân, nhưng một nguyên nhân quan trọng là yếu tố cảm xúc, có ảnh hưởng rất lớn. Khi con người chịu những kích thích nhất định từ môi trường bên trong và bên ngoài, kèm theo trải nghiệm cảm xúc, cơ thể sẽ trải qua nhiều thay đổi sinh lý. Việc căng thẳng thần kinh kéo dài, lo âu, u uất, sợ hãi… đều có thể thông qua hệ thần kinh ảnh hưởng đến hoạt động vận động và bài tiết của đường tiêu hóa, làm phát sinh các bệnh lý rối loạn động lực dạ dày – ruột và rối loạn chức năng. Một ví dụ phổ biến là hội chứng ruột kích thích (trước đây gọi là “viêm đại tràng co thắt” hoặc “viêm đại tràng dị ứng”).
Y học cổ truyền phương Đông cũng cho rằng, “tình chí bất thông, uất tư khí kết” dẫn đến: 1/ Suy nghĩ quá mức hại tỳ → tỳ khí hư → khí hư, không đủ sức đưa đẩy phân xuống. 2/ Khí uất hại can → can khí không thông đạt → khí cơ ngưng trệ → “Khí nội trệ nhi vật bất hành” (气内滞而物不行) khí đọng bên trong, vật không thông suốt, hoặc về lâu dài khí uất hóa hỏa, hỏa tà tiêu hao tân dịch → ruột mất nhuận → cuối cùng khiến đại trường khí cơ rối loạn, không thông giáng được, dẫn đến phân ứ đọng lại mà gây táo bón.
Điều trị táo bón cho bệnh nhân thần kinh chức năng (các dạng “thần kinh suy nhược”)
Với bệnh nhân thần kinh chức năng (còn gọi là rối loạn thần kinh, rối loạn lo âu, v.v.) bị táo bón, trước hết cần trấn an tinh thần cho người bệnh, cố gắng giải tỏa gánh nặng tâm lý, loại bỏ rào cản tâm lý. Với những bệnh nhân lo âu rõ, có thể dùng thuốc an thần trong thời gian ngắn như Rilmenidin (利眠宁, ≤ 40mg/ngày) hoặc Diazepam (安定, 2.5–5mg/ngày), kết hợp điều trị với thuốc nhuận tràng. Thường hay dùng một số loại thuốc sau:
1/ Thuốc làm trơn (chất bôi trơn): Glycerin hoặc dầu parafin: Mỗi lần 10–20 ml, mỗi tối một lần, uống. Phù hợp với bệnh nhân có phân quá khô cứng, người lớn tuổi cơ thể suy nhược, nhu động đại tràng yếu.
2/ Thuốc nhuận tràng tăng thể tích (thuốc làm tăng khối lượng phân) Magnesium sulfate (muối Epsom): Mỗi lần 5g, hòa tan trong 400 ml nước, uống hết một lần.
3/ Thuốc nhuận tràng kích thích: Phenolphthalein (酚酞): Mỗi lần 0.1g, uống 2 lần/ngày. Lá phan tả diệp (番泻叶): Tác dụng chủ yếu ở đại tràng, dùng 3–6g, hãm với nước sôi uống, ngày 1 lần.
4/ Hoàn Ma Tử Nhân (麻子仁丸)Uống 9g trước khi ngủ, ngày 1 lần.
5/ Dùng ống thụt tháo (enema) với thuốc bơm hậu môn (ví dụ Kaysel).
Làm sao chữa táo bón do áp lực tinh thần?
Ở một số người, do hệ thần kinh thực vật (tự chủ) không ổn định, lại thêm căng thẳng tinh thần, nên dễ xảy ra táo bón do co thắt (spastic constipation). Trước khi điều trị loại táo bón này, nhất thiết phải tiến hành chụp X-quang đại tràng có thuốc cản quang (barium), nội soi và xét nghiệm phân để loại trừ các bệnh thực thể. Khi điều trị, cần lưu ý các điểm sau:
(1) Giải tỏa stress, duy trì nếp sống khoa học:①Xây dựng sinh hoạt đều đặn. ②Ngủ đủ giấc, tránh làm việc quá sức.③Tập thói quen đi đại tiện sau bữa sáng.④Khi nghỉ ngơi thì nghỉ ngơi hoàn toàn, tránh phân tán.⑤Tìm kiếm đam mê, sở thích để giảm áp lực tinh thần.⑥Thường xuyên tập thể dục nhẹ nhàng, phù hợp.⑦Nếu có vấn đề trong công việc hay gia đình, nên tích cực tìm cách giải quyết.
(1) Không lạm dụng thuốc nhuận tràngViệc sử dụng tùy tiện có thể khiến ruột ỷ lại vào thuốc, lâu dài sẽ làm nặng thêm tình trạng táo bón.
(2) Có thể sử dụng massage, châm cứu, vật lý trị liệuĐây là những phương pháp phi dược phẩm, hỗ trợ giải tỏa co thắt, cải thiện nhu động ruột.
(3) Chú trọng liệu pháp ăn uốngTăng cường thực phẩm giàu chất xơ, đủ nước, hạn chế đồ kích thích mạnh.
Cách chữa trị táo bón ở bệnh nhân tâm thần phân liệt cấp
Tâm thần phân liệt được đặc trưng bởi sự thay đổi nhân cách cơ bản, rối loạn tư duy, cảm xúc và hành vi, thiếu hòa hợp với môi trường. Trường hợp các triệu chứng “dương tính” (ảo giác, hoang tưởng, tư duy bị tác động…) nổi bật được gọi là tâm thần phân liệt thể cấp tính.
Trong tâm thần phân liệt cấp, bệnh thường khởi phát đột ngột: Ban đầu có cáu gắt, đau đầu, mất ngủ. Hai mắt trợn ngược, mặt đỏ bừng, bỗng dưng la hét điên cuồng, trèo tường, phá phách, chửi mắng, la hét, bất kể thân sơ, có thể hủy hoại đồ đạc, đánh người, sức khỏe tăng bất thường. Khát, ưa uống nước lạnh, táo bón, tiểu ít, nước tiểu đỏ, không ăn không ngủ. Lưỡi đỏ thẫm, rêu vàng nhờn…
Y học cổ truyền cho đây là chứng cuồng (狂症), bệnh cơ bản là đàm hỏa nhiễu tâm.
Phép trị: trấn tâm trừ đàm, tiết can thông phủ, thanh hỏa.
Thường dùng bài Sinh Thiết Lạc Ẩm (生铁落饮) gia giảm, gồm: Thiên môn đông, Mạch môn đông, Bối mẫu (mỗi vị 9g) Đởm nam tinh, Trần bì (cát), Viễn chí, Thạch xương bồ, Liên kiều, Phục linh, Phục thần, Hoàng liên (mỗi vị 3g) Huyền sâm, Câu đằng, Đan sâm (mỗi vị 5g) Đại hoàng 6g Sinh thiết lạc 30g Thần sa 1g
Nếu đàm hỏa tích tụ mạnh, lưỡi rêu vàng nhờn nhiều, có thể dùng thêm Mông thạch quyển đàm hoàn (礞石滚痰丸) để tả hỏa trục đàm, kết hợp An cung Ngưu hoàng hoàn khai khiếu.
Nếu hỏa can – đởm quá vượng, có thể sử dụng Đương quy Long hội hoàn (当归龙荟丸) để tả can thanh hỏa.
Lương y Nguyễn Nghị dịch