Cơ chế
Phương pháp xoa bóp trị liệu (massage) thông qua các thao tác bên ngoài để điều chỉnh chức năng tạng phủ, cải thiện tuần hoàn khí huyết, thông suốt kinh lạc, cơ gân, nhằm phù chính khử tà, phòng ngừa và điều trị bệnh. Y học hiện đại cho rằng, vận dụng các thủ pháp xoa, ấn, xoay nhẹ nhàng theo chiều thuận kim đồng hồ có thể kích thích nhu động ruột, nhờ đó hỗ trợ chữa táo bón.
Thao tác
Bệnh nhân nằm ngửa (tư thế supine). Chọn các huyệt Trung Quản, Thiên Khu, Quan Nguyên để ấn – xoa hoặc sử dụng kỹ thuật “Nhất chỉ thiền” (dùng đầu ngón tay cái day ấn) theo hướng thuận kim đồng hồ trên vùng thượng vị và quanh rốn.
Sau đó, bệnh nhân nằm sấp (tư thế prone). Chọn huyệt Can Du, Tỳ Du, Vị Du, Thận Du, và Đại Trường Du để ấn – xoa. Kết hợp lăn (rolling) dọc hai bên cơ cạnh cột sống ở vùng xương cùng.
Dựa vào từng thể táo bón cụ thể (thể nhiệt, thể khí, thể hư…), có thể gia giảm thủ pháp tương ứng:
Thể nhiệt bí: Tăng cường lực ấn mạnh ở Trung Quản, Thiên Khu, Quan Nguyên, kèm xoa – ấn Khúc Trì, Hợp Cốc, Đại Chùy.
Thể khí bí: Thêm huyệt Chương Môn, Kỳ Môn để ấn – xoa, huyệt Đản Trung dùng xoa, “Nhất chỉ thiền” hoặc đẩy thẳng, đồng thời chà xát hai bên mạn sườn (lên xuống) cho đến khi ấm nóng.
Thể hư bí: Thao tác phải nhẹ nhàng, lâu dài, phối hợp huyệt Túc Tam Lý, Huyết Hải để xoa – ấn.
(1) Khi ấn, từ từ nghiêng người về phía bệnh nhân để dồn trọng lượng cơ thể, chỉ dùng sức ngón tay thôi thì hiệu quả kém.
(2) Thở ra thì dồn lực, hít vào thì thả lỏng, giúp truyền lực tốt hơn.
(3) Lực ấn vừa đủ để bệnh nhân cảm thấy dễ chịu, thường khoảng 3–5 kg.
(4) Mỗi huyệt ấn chừng 10 lần.
Khi táo bón, đa số người có cảm giác đầy bụng do phân ứ trong ruột, làm vi khuẩn sinh hơi, nhưng không phải ai cũng có triệu chứng chướng bụng.
Trước khi xoa bóp, cần làm ấm bụng (như hướng dẫn ở mục “193 vấn đề” – trong tài liệu gốc).
Nên bấm mạnh huyệt ở tay chân như Túc Tam Lý, Tam Âm Giao, Hợp Cốc để tạo cảm giác “tê tức” (đạt đắc khí), hiệu quả sẽ cao.
Nếu bụng quá chướng, tránh xoa ấn mạnh trực tiếp vùng bụng, dễ gây thêm khó chịu mà không hiệu quả. Có thể xoa dưới bờ sườn, hai bàn tay áp lên vùng thượng vị, di chuyển theo hình “chữ bát” (∞) dọc theo khung sườn, ngón tay hơi ấn nhẹ mép xương, thực hiện 10–20 lần. Phương pháp này hỗ trợ nhu động dạ dày – ruột, cải thiện ăn uống kém hoặc sa dạ dày.
Động tác có thể tự thực hiện hoặc nhờ người khác. Quan trọng là kiên trì.
Thông thường, táo bón không gây đau bụng. Nếu có đau, đa phần do tích hơi trong ruột hoặc táo bón co thắt (spastic).
Nếu do khí hơi ứ trệ, có thể tham khảo cách xoa bóp ở phần “táo bón kèm chướng bụng” để giúp đẩy hơi ra ngoài, giảm đau.
Trường hợp co thắt: một đoạn đại tràng co rút mạnh gây đau. Cách xử lý:
① Bấm huyệt Đới Mạch (thuộc kinh Đởm). Chỉ cần ấn mạnh huyệt Đới Mạch ở vùng eo ngang rốn (bên hông). Dùng ngón cái đè hướng vào trung tâm cơ thể, có thể giảm cơn đau. ②Bấm huyệt Lương Khâu, Túc Tam Lý: Lương Khâu là huyệt nổi tiếng trị bệnh dạ dày – ruột; với đa số đau bụng, chỉ cần kích thích Đới Mạch + Lương Khâu sẽ giảm đau. Huyệt Lương Khâu nằm trước ngoài đùi, trên xương bánh chè khoảng 3 ngón tay. Khi bị đau dạ dày hoặc đau bụng, bấm huyệt này thường thấy đau nhói, chứng tỏ đúng huyệt.
③Làm ấm bụng: Xoa hai bàn tay cho ấm rồi úp lên bụng, hoặc dùng khăn nóng chườm. Nếu đau bụng kèm sốt, tiêu chảy… thì không dùng phương pháp này.
Người béo phì không hẳn trực tiếp gây táo bón, nhưng thường do thói quen ăn nhiều thức ăn quá tinh, ít vận động, cơ bụng yếu, khiến nhu động ruột kém, dễ táo bón.
Trị táo bón kiểu này, ngoài biện pháp chung, có thể bổ sung cách bấm huyệt:
(1) Ấn – xoa vùng hạ sườn trái: bấm huyệt Thiên Khu, Đại Cự. Khi ấn, cố gắng thả lỏng cơ bụng.
(2) Bấm huyệt gan bàn chân: tập trung vào phần giữa đốt ngón chân cái, vùng phản xạ thận, tuyến thượng thận (vị trí xấp xỉ phần trước giữa gan bàn chân), và khu ruột non – ruột già ở gan bàn chân. Mỗi điểm ấn khoảng 2 phút.
(3) Sau khi ấn, có thể tập gót chạm mông (nằm sấp, co chân đá gót vào mông). Dù không chạm được, vẫn làm luân phiên 20–30 lần. Động tác này kích thích gan bàn chân và huy động cơ bụng, thúc đẩy nhu động ruột.
Ly Trường Xuân dịch