CHÀM HẬU MÔN. (肛门湿疹*).

Tổng quan về chàm hậu môn

Nguyên nhân gây ngứa hậu môn

Ngứa hậu môn là một trong những tình trạng phổ biến của ngứa vùng kín, nguyên nhân có nhiều như:

  • Vệ sinh hậu môn không sạch
  • Nhiễm ký sinh trùng (giun kim)
    Nếu xác định rõ nguyên nhân và điều trị đúng cách, bệnh có thể chữa khỏi dễ dàng.

Tuy nhiên, có một số trường hợp ngứa hậu môn không rõ nguyên nhân, thường bị chẩn đoán và điều trị sai, khiến bệnh trở nên dai dẳng khó chữa, trong đó chàm hậu môn “Giang môn thấp chẩn”(肛门湿疹) là phổ biến nhất.

Sai lầm khi điều trị chàm hậu môn

Chàm hậu môn không khó chữa, nhưng do bệnh nhân thường sử dụng nước nóng, thuốc sát trùng để rửa hậu môn, hoặc bác sĩ kê thuốc mỡ chứa corticosteroid, dù có cải thiện tạm thời nhưng sau đó bệnh trở nên trầm trọng hơn, ngứa nặng hơn và trở thành bệnh mãn tính.

Nguyên tắc điều trị đúng

  • Ngừng ngay tất cả các kích thích lý hóa (không gãi, không dùng nước nóng rửa hậu môn, không bôi thuốc mỡ chứa corticosteroid).
  • Điều trị bằng phương pháp lạnh:
    • Lấy một chiếc khăn sạch, thấm nước lạnh, gấp thành 8 lớp sao cho vắt nhẹ không ra nước.
    • Đắp chặt lên vùng hậu môn.
    • Cứ mỗi 3 phút nhúng lại khăn vào nước lạnh để duy trì nhiệt độ thấp.
    • Khi nào hậu môn ngứa thì tiếp tục chườm lạnh cho đến khi khỏi hoàn toàn.
    • Sau khi đi đại tiện, chỉ cần rửa hậu môn bằng nước lạnh, không dùng nước nóng, xà phòng hay thuốc sát trùng.

(Theo Phan Lê Minh – 潘黎明)

  1. Chàm hậu môn là bệnh gì? Nguyên nhân do đâu?

Chàm hậu môn là một dạng bệnh da liễu không lây nhiễm, chỉ giới hạn ở vùng da quanh hậu môn.

  • Triệu chứng ban đầu: Xuất hiện mụn đỏ, ban đỏ, trợt loét, rỉ dịch, đóng vảy, bong tróc da.
  • Nếu kéo dài, da vùng hậu môn trở nên dày, xám trắng hoặc đỏ sẫm, khô ráp, nứt nẻ, chảy dịch, ngứa tái đi tái lại.
  • Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi.

Nguyên nhân gây bệnh

Chàm hậu môn thường do nhiều yếu tố kết hợp, bao gồm:

  1. Phản ứng dị ứng chậm (quá mẫn muộn):
    • Các loại thực phẩm chứa protein, phấn hoa, lông động vật, vi khuẩn, ánh nắng, thời tiết lạnh, hóa chất nhuộm…
  2. Bệnh lý hậu môn – trực tràng:
    • Trĩ nội, trĩ ngoại, rò hậu môn, sa trực tràng, đại tiện không tự chủ.
  3. Bệnh lý hệ tiêu hóa, nội tiết:
    • Tiểu đường gây viêm da dạng chàm.
    • Rối loạn tiêu hóa, thiếu hụt dinh dưỡng, nhiễm ký sinh trùng đường ruột.
  4. Kích thích vật lý, hóa học:
    • Nhiệt độ, độ ẩm, tiếp xúc với cồn, axit, kiềm mạnh.
    • Căng thẳng, mất ngủ, mệt mỏi có thể khiến bệnh nặng thêm.
    • Rối loạn thần kinh thực vật cũng có thể là yếu tố khởi phát.

Ngoài ra, bệnh còn liên quan đến di truyền, cơ địa.

  1. Quan điểm Đông y về chàm hậu môn

Đông y gọi chàm là “tẩm dâm sang” (浸淫疮), “huyết phong sang” (血风疮), “tứ loan phong” (四弯风).
Theo sách “Ngoại Khoa Chính Tông” (外科正宗):

“Chàm là do phong nhiệt, thấp nhiệt, huyết nhiệt kết hợp mà sinh ra. Khi phát bệnh thì ngứa dữ dội, chảy dịch vàng, tổn thương lan rộng dần.”

Khi bệnh xuất hiện ở hậu môn, Đông y gọi là chàm hậu môn “Giang môn thấp chẩn” (肛门湿疹), âm nang phong (阴囊风), chàm quanh hậu môn “Giang chu phong” (肛周风).
Nguyên nhân do phong – thấp – nhiệt tà xâm nhập vào da, hoặc huyết hư sinh phong, da mất dưỡng chất, dẫn đến bệnh.

  1. Điều trị chàm hậu môn theo Đông y

Phân loại và điều trị theo từng thể bệnh

1) Thể phong thấp nhiệt lưu trệ

Triệu chứng:

  • Ngứa dữ dội, da bị trợt loét, rỉ dịch, da nóng rát.
  • Gãi làm tổn thương lan rộng.

Phép trị: Thanh nhiệt, sơ phong, lợi thấp.

Thuốc uống:

  • Tứ Vật Tiêu Phong Ẩm (四物消风饮), Long Đởm Tả Can Thang (龙胆泻肝汤).
  • Nếu có nhiễm trùng, gia thêm Liên Kiều, Kim Ngân Hoa, Xích Tiểu Đậu, Thổ Phục Linh.
  • Nếu có táo bón, thêm Đại Hoàng, Hoè Giác.
  • Nếu chảy dịch nhiều, thêm Địa Du, Mã Xỉ Hiện, Xa Tiền Thảo.

Thuốc rửa ngoài:

  • Địa Du, Đại Hoàng, Thương Truật, Khổ Sâm, Hoàng Bá sắc nước rửa hậu môn.

2) Thể huyết hư sinh phong, hoá táo

Triệu chứng:

  • Ngứa, da khô ráp, nứt nẻ, ngứa dai dẳng.

Phép trị: Dưỡng huyết trừ phong, thanh nhiệt lợi thấp.

Thuốc uống:

  • Dưỡng Huyết Trừ Thấp Chỉ Dưỡng Thang (养血除湿止痒汤):
    • Đương Quy, Sinh Địa, Bạch Thược, Hà Thủ Ô, Thương Truật, Hoàng Bá, Thổ Phục Linh, Bạch Tiền Bì, Ô Tiêu Xà, Thuyền Y.

Thuốc bôi ngoài:

  • Đương Quy, Xà Sàng Tử, Khổ Sâm, Tế Tân, Tạo Thích sắc nước rửa hậu môn.
  1. Điều trị chàm hậu môn bằng châm cứu
  • Huyệt chính: Đại Chùy, Khúc Trì, Túc Tam Lý, Trường Cường, Đề giang huyệt.
  • Huyệt phối hợp: Tam Âm Giao, Huyết Hải, Hợp Cốc, Phong Trì.

Các phương pháp:

  1. Châm cứu: Châm 1 lần/ngày hoặc cách ngày, giúp kháng viêm, giảm ngứa.
  2. Chích lể (huyết trị liệu): Dùng kim chích nhẹ vào huyệt, nặn vài giọt máu để thông khí huyết.
  3. Tiểu châm đao: Dùng dao châm nhỏ để rạch nông quanh vùng chàm, giúp thoát dịch và kích thích tuần hoàn.
  4. Quan điểm của y học hiện đại về chàm hậu môn

Y học hiện đại chia nguyên nhân thành hai nhóm:

  1. Nguyên nhân bên ngoài:
    • Tác động của ánh nắng, nhiệt độ, hóa chất, xà phòng, mỹ phẩm, vải sợi tổng hợp…
    • Ma sát, đổ mồ hôi, tiếp xúc với da lông động vật, thực vật.
  2. Nguyên nhân bên trong:
    • Bệnh tiêu hóa, rối loạn chuyển hóa, mất cân bằng nội tiết.
    • Trĩ, nứt hậu môn, rò hậu môn làm hậu môn luôn ẩm ướt, kích thích da.
    • Căng thẳng thần kinh, mất ngủ làm bệnh trầm trọng hơn.

Triệu chứng chính

  1. Ngứa hậu môn dữ dội
  2. Da hậu môn đỏ, sưng
  3. Ẩm ướt, chảy dịch
  4. Đau, nứt nẻ, loét
  5. Có thể kèm theo rối loạn tiêu hóa, mất ngủ, cáu gắt.

Phân biệt chàm hậu môn với những bệnh nào?

Thông thường, nếu nắm rõ tiền sử và diễn biến của chàm hậu môn, việc chẩn đoán không quá khó.

  • Chàm “Thấp chẩn”(湿疹) thường có biểu hiện: Tổn thương da dạng đa hình, lan tỏa và đối xứng.

o        Chàm cấp tính có thể rỉ dịch (渗出).

o        Chàm mạn tính thì có biểu hiện xâm lấn, dày da “Tẩm nhuận phì hậu” (浸润肥厚).

o        Bệnh tiến triển không đều, tái phát nhiều lần, gây ngứa dữ dội.

  • Viêm da thần kinh (神经性皮炎): Tổn thương da thường điển hình với dạng liken (苔藓化), không có nhiều dạng tổn thương, không rỉ dịch.
  • Ngứa hậu môn (肛门瘙痒症): Thường làm các nếp gấp hậu môn dày lên; có thể thấy liken hóa và những vết nứt toả tia. Phần lớn không có rỉ dịch, chỉ có vết gãi khô và vảy máu.

________________________________________

Chàm hậu môn được phân loại như thế nào?

Dựa trên đặc điểm tổn thương da, có thể chia chàm hậu môn thành ba loại:

  1. Chàm cấp tính (急性湿疹)

o        Vùng da quanh hậu môn thường xuất hiện mụn sần nhỏ như hạt gạo, mụn nước (丘疱疹) hoặc bóng nước, nền da đỏ.

o        Do gãi, bóng nước vỡ ra, có thể thấy điểm rỉ dịch nhỏ và trợt loét, liên tục tiết dịch. Vùng trung tâm bệnh nặng hơn, lan ra xung quanh, ở rìa có thể rải rác mụn sần hoặc mụn nước.

o        Nếu nhiễm trùng, hình thành mụn mủ, chảy mủ, đóng vảy mủ màu vàng xanh hoặc nâu, có thể kèm viêm nang lông, nhọt (疖肿).

  1. Chàm bán cấp (亚急性湿疹)

o        Hình thành do chàm cấp thuyên giảm nhưng không được xử lý kịp thời, kéo dài.

o        Đặc điểm: Tổn thương da chủ yếu là mụn sẩn nhỏ, vảy da, vảy tiết (结痂), chỉ còn rất ít mụn nước và tổn thương trợt loét.

  1. Chàm mạn tính (慢性湿疹)

o        Do chàm cấp hoặc bán cấp tái phát nhiều lần, mãi không lành, hoặc ngay từ đầu đã là thể mạn.

o        Da vùng tổn thương dày lên, thâm nhiễm, có màu nâu đỏ hoặc xám, bề mặt thô ráp. Ở bờ hậu môn và ống hậu môn có thể xuất hiện nứt nẻ, có vảy mỏng như cám; nếu gãi vỡ thì đóng mày. Vùng xung quanh đôi khi lấm tấm mụn sần hoặc mụn nước.

________________________________________

Nguyên tắc điều trị chàm hậu môn

Việc điều trị chàm hậu môn cần căn cứ vào nguyên nhân, triệu chứng, và tình trạng tổn thương da tại chỗ, kết hợp điều trị toàn diện và điều trị triệu chứng phù hợp:

  1. Cải thiện môi trường sống, tránh nơi ẩm thấp.
  2. Điều chỉnh chế độ ăn uống.
  3. Chăm sóc sức khỏe, nâng cao sức đề kháng.
  4. Điều trị kịp thời các bệnh toàn thân có thể gây chàm hậu môn.
  5. Điều trị dứt các bệnh vùng hậu môn – trực tràng, như:

o        Nứt hậu môn, rò hậu môn, trĩ hỗn hợp, táo bón, tiêu chảy, ngứa hậu môn…

________________________________________

Thuốc uống điều trị chàm hậu môn

Thuốc uống chủ yếu nhằm giải quyết các yếu tố toàn thân gây bệnh:

  1. Thuốc kháng histamin (抗组织胺类): Dùng để giảm ngứa, như pýurmin (扑尔敏), benadryl (苯海拉明), phenergan (非那根).
  2. Thuốc an thần (镇静剂): Dùng khi bệnh nhân kèm mất ngủ, như luminal (鲁米那), diazepam (安定), mianserin (眠尔通)…
  3. Chế phẩm canxi (钙制剂): Tiêm tĩnh mạch canxi bromua 5%, canxi clorua 5%, hoặc canxi gluconat 10% (mỗi ngày 1 lần, 10mL/lần, kéo dài 10 ngày).
  4. Kháng sinh (抗生素): Nếu có dấu hiệu bội nhiễm, có thể dùng penicillin, gentamicin, ciprofloxacin…
  5. Vitamin (维生素类): Uống các vitamin nhóm B, vitamin C, hỗ trợ điều trị chàm hậu môn.
  6. Globulin miễn dịch (免疫球蛋白): Tiêm globulin miễn dịch (gamma) hoặc globulin từ nhau thai, giúp nâng cao hệ miễn dịch.
  7. Thuốc hormone (激素类): Dù có thể nhanh chóng giảm viêm, rỉ dịch, ngứa, nhưng dễ tái phát khi ngừng, kèm nhiều tác dụng phụ. Vì vậy, cần thận trọng khi dùng.

________________________________________

Cách dùng thuốc bôi tại chỗ cho chàm hậu môn

Phải dựa vào tính chất tổn thương và nguyên nhân để lựa chọn thuốc bôi ngoài:

  1. Thời kỳ cấp hoặc bán cấp

o        Có thể dùng các loại kem chứa corticosteroid (như “肤轻松”, “强的松龙”) kết hợp dung dịch axit boric 5% bôi ngoài, hoặc mỡ than đá (coal tar) 5%.

  1. Giai đoạn mạn tính

o        Nếu da liken hóa (苔藓化), có thể dùng mỡ chưng cất nhựa thông 50% (松馏软膏) hoặc mỡ dầu đậu đen 20%.

o        Với chàm hậu môn dai dẳng, có thể áp dụng xạ trị liều nông (浅层X线) hoặc dán đồng vị phóng xạ ^32P, ^90Sr.

________________________________________

Cách phòng ngừa chàm hậu môn

Điều quan trọng nhất để ngăn ngừa tái phát:

  1. Tránh các kích thích bên ngoài, chẳng hạn:

o        Không rửa hậu môn bằng nước quá nóng, không gãi quá mạnh.

o        Hạn chế hoặc ngừng dùng mỹ phẩm dễ gây kích ứng tại chỗ.

  1. Tránh ăn các thức ăn kích thích:

o        Cá, tôm, cua, ba ba… nên ít ăn hoặc không ăn.

  1. Tập luyện, nâng cao thể chất:

o        Cải thiện cơ địa, giúp tăng hiệu quả điều trị.

Ly Trường Xuân dịch

Danh mục