ĐẠI TIỆN KHÔNG TỰ CHỦ. (MẤT TỰ CHỦ HẬU MÔN) 大便失禁*.
- Tài liệu tham khảo
Những nguyên nhân nào gây ra đại tiện không tự chủ?
Chức năng đại tiện bình thường đòi hỏi một cơ chế phản xạ hoàn chỉnh, bao gồm tình trạng của hệ thần kinh trung ương, phản xạ cảm giác ở vùng hậu môn – trực tràng, trương lực (sự co giãn) của ống hậu môn cũng như tính toàn vẹn của cơ thắt (vòng cơ ống trực tràng) và các dây thần kinh chi phối. Nếu bất kỳ mắt xích nào trong chuỗi này bị tổn hại, đều có thể dẫn tới đại tiện không tự chủ.
Trong lâm sàng, các nguyên nhân thường gặp của đại tiện không tự chủ gồm:
- Nguyên nhân liên quan đến hệ thần kinh
Bao gồm: chứng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi, xơ cứng động mạch não, teo não, nhồi máu não, chấn thương sọ não, u não, u tủy sống… cũng như các bệnh lý thần kinh ngoại biên (viêm và tổn thương đuôi ngựa), thương tổn dây thần kinh vùng hậu môn-trực tràng và tầng sinh môn.
- Tổn thương tầng sinh môn
(Bao gồm chấn thương do lao động, tai nạn giao thông, hoặc vết thương chiến tranh). Tổn thương có thể là do cơ thắt hậu môn bị rách trực tiếp hoặc do mô lân cận bị hủy hoại hình thành sẹo, làm suy giảm chức năng co bóp cơ thắt, dẫn đến không tự chủ.
- Bệnh lý hậu môn – trực tràng
Chẳng hạn như rò hậu môn phức tạp khiến viêm lan tỏa rộng, nhiều đường rò, sẹo hóa nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hoạt động của cơ thắt; sa trực tràng; viêm ống hậu môn – trực tràng; khối u xâm lấn cơ thắt…
- Dị tật bẩm sinh ở hậu môn – trực tràng, cùng các biến chứng sau mổ phụ khoa hoặc phẫu thuật hậu môn – trực tràng
Trong đó, phẫu thuật rò hậu môn và chấn thương sản khoa là nguyên nhân phổ biến.
Ngoài ra, một số người cao tuổi do thể trạng suy yếu, cơ thắt không còn lực co bóp tốt (giãn, nhão) cũng có thể dẫn tới tình trạng không tự chủ đại tiện.
Tại sao lại xảy ra đại tiện không tự chủ?
Đại tiện không tự chủ còn được gọi là mất tự chủ hậu môn. Có trường hợp bệnh nhân còn kiểm soát được phân cứng nhưng không kiểm soát được phân lỏng và hơi, gọi là “không tự chủ không hoàn toàn” (hoặc bán phần). Nếu hậu môn không thể khép kín ở mọi thời điểm, luôn mở dạng tròn, khi ho, đi lại, ngồi xổm hoặc đang ngủ đều có chất phân hoặc dịch nhầy rò rỉ ra ngoài, làm bẩn quần lót và gây ẩm ướt, ngứa ngáy quanh hậu môn, thì được gọi là “mất tự chủ hoàn toàn”.
Nguyên nhân gây mất tự chủ nhìn chung có các nhóm sau:
- Rối loạn và tổn thương thần kinh
Hoạt động đại tiện là một phản xạ dưới sự chi phối của hệ thần kinh tự chủ và trung ương. Khi dây thần kinh này tổn thương hoặc rối loạn chức năng, sẽ dẫn đến đại tiện không tự chủ. Ví dụ, sau cơn đột quỵ, sốc, hoảng loạn, có thể xuất hiện tình trạng không tự chủ tạm thời; nếu cột sống ngực, thắt lưng hay xương cùng bị chèn ép hoặc tổn thương dây thần kinh tủy sống, có thể gây liệt và dẫn tới không tự chủ đại tiện. Thêm nữa, sau phẫu thuật cắt bỏ niêm mạc trực tràng gần hậu môn, thiếu hụt dây thần kinh cảm giác trong thành trực tràng hoặc do chậm phát triển trí tuệ… cũng có thể dẫn tới đại tiện không tự chủ.
- Rối loạn hoặc tổn thương chức năng cơ
Sự co giãn và chức năng đại tiện của hậu môn được duy trì bởi hệ cơ thắt trong và ngoài, cùng cơ nâng hậu môn dưới sự điều khiển của thần kinh. Nếu các cơ này bị nhão, trương lực suy giảm, hoặc bị cắt, cắt bỏ, hoặc hình thành sẹo trên diện rộng, đều dẫn tới không tự chủ hậu môn. Việc sa trực tràng, trĩ, polyp sa ra ngoài làm cơ hậu môn nhão, giảm trương lực cũng có thể gây mất tự chủ. Người cao tuổi hoặc mắc một số bệnh lý có thể bị teo cơ, gây không tự chủ hậu môn. Phẫu thuật cắt hoặc làm tổn thương cơ thắt ở các bệnh áp-xe hậu môn – trực tràng, rò hậu môn, ung thư trực tràng… cũng dẫn tới không tự chủ. Ngoài ra, bỏng, bỏng nước sôi, bỏng hóa chất, tiêu chảy kéo dài hoặc ung thư ống hậu môn – trực tràng cũng có thể làm cơ thắt tổn thương và mất chức năng.
- Bẩm sinh
Trường hợp teo hậu môn cao hoặc trẻ có hậu môn phát triển không hoàn chỉnh, do cơ thắt bẩm sinh thiếu hoàn thiện, có thể dẫn tới mất tự chủ.
- Quan điểm của Y học cổ truyền về chứng mất tự chủ hậu môn
Y học cổ truyền cho rằng, khi bị tiêu chảy kéo dài, tổn hại tỳ và ruột, trung khí hạ hãm, làm hậu môn sa xuống, không khép được dẫn đến không tự chủ. Ngoài ra, nếu tỳ thận cùng hư, tỳ khí suy khiến cơ bắp teo yếu, thận kém chức năng cố giữ, hậu môn co bóp yếu hoặc không kiểm soát được, cũng gây ra đại tiện không tự chủ.
Lâm sàng thường chia làm hai thể chính:
- Tiêu chảy kéo dài, trung khí hạ hãm
Đại tiện rỉ ra thường xuyên, thậm chí sa trực tràng; cơ thể gầy gò, mệt mỏi, ăn kém; lưỡi nhợt, bệu; mạch trầm, nhỏ, yếu.
- Tỳ thận hư suy
Gặp ở người già yếu, sau ốm nặng hoặc do lao lực, tư lự quá độ làm tổn thương tỳ thận, hậu môn không khép được, phân và dịch nhầy rò rỉ vô ý. Kèm theo sợ lạnh, tay chân lạnh, ăn kém, bụng chướng, lưng mỏi tai ù, tiểu trong dài; lưỡi nhạt bệu, mạch trầm, nhỏ.
Phương pháp điều trị theo Y học cổ truyền
Nguyên tắc điều trị là “biện chứng luận trị”, tức phân loại và điều trị dựa trên thể bệnh cụ thể:
- Điều trị bằng thuốc Đông y
- Thể khí hư hạ hãm
- Phép trị: Bổ trung ích khí, thu liễm, cố thoát.
- Dùng bài: Bổ Trung Ích Khí Thang kết hợp Chân Nhân Dưỡng Tạng Thang (gia giảm).
- Thể tỳ thận lưỡng hư
- Phép trị: Kiện tỳ, bổ thận, tăng cường gân cốt.
- Dùng bài: Tỳ Thận Lưỡng Trợ Hoàn.
- Châm cứu, xoa bóp
- Châm cứu
- Huyệt chính: Tề cốc (đề hậu môn), Trường cường.
- Huyệt phối hợp: Thận du, Mệnh môn, Bách hội, Túc tam lý, Tam âm giao, Quan nguyên.
- Có thể thêm cứu ngải các huyệt trên.
- Xoa bóp
- Tập co thắt hậu môn (bài tập “đề hậu môn”) đều đặn sáng tối, mỗi lần 30 nhịp.
- Xoa bóp các huyệt Túc tam lý, Quan nguyên, Trường cường…
Các liệu pháp này đều có hiệu quả nhất định trong hỗ trợ điều trị không tự chủ hậu môn.
- Phẫu thuật điều trị chứng mất tự chủ hậu môn
Bên cạnh các biện pháp bảo tồn, bệnh nhân không tự chủ hậu môn còn có thể được chỉ định can thiệp ngoại khoa:
- Phẫu thuật gấp (gập) cơ thắt
Kỹ thuật thường áp dụng là gấp cơ thắt trước. Sau gây tê tại chỗ, rạch nửa vòng cung ở vị trí cách mép hậu môn khoảng 2cm, cắt qua da và mô dưới da để bộc lộ cơ thắt ngoài, sau đó dùng chỉ khâu rời 3 – 4 mũi, gấp cơ thắt để làm hậu môn chỉ đủ rộng cho một ngón tay. Đặt một dải cao su để dẫn lưu dưới da, sau mổ sử dụng kháng sinh.
- Phẫu thuật khâu nối, sửa chữa cơ thắt
Chỉ định cho bệnh nhân không tự chủ đại tiện do đứt rách cơ thắt. Tiến hành rạch da và mô dưới da tại chỗ rách, tìm hai đầu đứt của cơ thắt, tách riêng và cắt bỏ mô xơ để tạo đầu mới, sau đó khâu tăng cường hai đầu cơ thắt lại.
- Tạo hình cơ thắt bằng cách chuyển vạt cơ mông lớn
Kỹ thuật này lấy hai dải cơ từ cơ mông lớn hai bên để quấn quanh ống hậu môn, thay thế hoặc tăng cường chức năng cơ thắt, áp dụng cho trường hợp cơ thắt bị đứt hoặc hỏng nặng, không thể khâu sửa chữa theo phương pháp trên.
- Cách thực hiện:
Tại vùng sau hậu môn, rạch một đường cong kéo từ ụ ngồi bên này sang ụ ngồi bên kia, bộc lộ cơ mông lớn. Ở bờ trong mỗi cơ mông lớn, tách lấy một vạt cơ khoảng 3cm, giữ nguyên đầu sau để vạt vẫn bám vào xương cùng-cụt. Kéo các dải cơ này bắt chéo ở phía sau ống hậu môn, vòng ra trước rồi bắt chéo, khâu cố định vào cơ thể hội âm, cuối cùng khâu đóng vết mổ.
Ly Trường Xuân dịch