Tài liệu tham khảo:
Vì sao thói quen đi tiêu không tốt lại dẫn đến táo bón?
Một thói quen đi tiêu tốt đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì phân lưu thông thông suốt; ngược lại, thói quen xấu là một trong những nguyên nhân quan trọng gây táo bón. Về cơ bản có các tình huống xấu sau:
1/ Không đi cầu kịp thời
Thông thường, vào buổi sáng sớm hoặc sau bữa ăn sáng, nhiều người sẽ có phản xạ đi cầu, đặc biệt là sau bữa sáng vì lúc này việc ăn uống có thể kích hoạt phản xạ dạ dày – đại tràng (gastrocolic reflex). Thêm vào đó, khi vừa thức dậy, cơ thể ở tư thế đứng, dưới tác động của trọng lực, phân dễ dồn về trực tràng nhanh hơn, giúp sinh ra nhu cầu đi cầu. Tuy nhiên, một số người vì buổi sáng quá bận, cố gắng nhịn hoặc hoãn đi tiêu, khiến phân ứ lại trong ruột, nước tiếp tục bị hấp thu làm phân khô cứng và khó đẩy ra. Mặt khác, nếu trực tràng liên tục chịu áp lực từ phân, độ nhạy của nó giảm dần, nhu cầu đi tiêu cũng dần biến mất, tình trạng táo bón càng nặng thêm.
2/ Vừa đi cầu vừa “đọc báo, đọc sách”
Như đã đề cập, quá trình đi tiêu bao gồm cả yếu tố tự chủ (ý chí) lẫn không tự chủ (phản xạ). Một số người có thói quen cầm sách báo khi đi cầu, chú ý quá mức vào việc đọc nên kéo dài thời gian đi tiêu. Lâu dần, điều này dễ hình thành táo bón.
3/ Tư thế đi tiêu không phù hợp
Do một số hoàn cảnh nhất định, có người không thể ngồi bệt hoặc ngồi bồn đúng chuẩn, ví dụ như bệnh nhân sau phẫu thuật, phải nằm liệt giường lâu ngày… Tư thế đi cầu không thuận tiện ảnh hưởng đến quá trình tống phân bình thường, lâu dần cũng gây táo bón.
Tác dụng của thói quen đi tiêu tốt trong điều trị táo bón
Mỗi người đều có những thói quen riêng, việc đi tiêu cũng vậy: đến giờ nhất định sẽ có nhu cầu. Nếu liên tục trì hoãn thời điểm đi cầu, phá vỡ thói quen tốt, phản xạ đi tiêu sẽ giảm bớt, dẫn đến táo bón do thói quen. Muốn trị táo bón, trước hết phải thay đổi thói quen xấu, thiết lập lại phản xạ đi tiêu bình thường và khôi phục chức năng đào thải tự nhiên.
Trước hết, phải rèn thói quen đi cầu đúng giờ. Dù có hay không có cảm giác muốn đi, tốt nhất là đến một khung giờ cố định trong ngày, ví dụ buổi sáng sớm hoặc thời điểm khác mà ta thấy phù hợp. Dĩ nhiên, chỉ “làm cho có” cũng không ăn thua. Khi ngồi lên bồn cầu, cần tập trung vào việc đi tiêu, không nên làm việc khác như đọc sách báo, nghe đài, suy nghĩ… Nói cách khác, hãy coi thời gian đi cầu như một “thời điểm cố định” trong ngày, một phần không thể thiếu của sinh hoạt thường ngày, nhằm rèn phản xạ đi tiêu tốt.
Tiếp theo, không nên cố ý kiềm chế nhu cầu đi tiêu. Khi phân xuống trực tràng tạo ra cảm giác buồn đi, hãy đi cầu ngay. Với người bị táo bón do thói quen, bất cứ dấu hiệu muốn đi cầu, dù rất nhẹ, đều quý giá, không nên bỏ qua. Nếu để mất nhu cầu này, không phải dễ dàng “gọi lại” được. Bởi lẽ, cảm giác đi tiêu không chịu sự chi phối của ý chí; nếu cứ phớt lờ hoặc trì hoãn, về lâu về dài, phân lưu lại trong ruột, nước bị hấp thu, phân càng khô cứng, dẫn đến tình trạng khó đi cầu hơn. Tóm lại, xây dựng thói quen đại tiện tốt giúp phòng ngừa và điều trị táo bón hiệu quả.
Liệu lao lực quá độ có gây táo bón không?
“Lao lực quá độ” ở đây ám chỉ người quá bận rộn, vất vả trong công việc, học tập, gia đình, hoặc thường xuyên làm việc đến đêm khuya, thiếu ngủ, công việc nội trợ, giao tế quá nhiều, hành trình di chuyển dài mà không kịp nghỉ ngơi… Mệt mỏi kéo dài khiến cơ thể ở trạng thái yếu ớt, bị động, tiêu hao sinh lực, rối loạn sinh lý bình thường, ức chế phản xạ đi tiêu và dẫn đến táo bón.
Theo Đông y, “lao lực quá độ” gồm ba khía cạnh:
1/ Lao lực thể chất quá độ,
2/ Lao tâm (trí lực) quá độ
3/ Phòng lao (sinh hoạt tình dục) quá độ.
Cả ba phương diện này đều có thể gây táo bón. Cụ thể:
1/ Lao lực thể chất quá độ
Chức năng sinh lý chủ yếu của đại tràng là “truyền đạo chi quan, biến hóa xuất yên”, tức là đưa phần cặn bã sau tiêu hóa ra ngoài. Nếu truyền dẫn bất thường thì đại tràng ách tắc, gây táo bón. Hoạt động bình thường của đại tràng phụ thuộc vào khí huyết thông suốt. Khí hư => vận chuyển yếu; huyết hư => đại tràng kém nuôi dưỡng => táo bón. Nội Kinh có câu: “Lao tắc khí hao” (mệt nhọc làm hao tổn khí). Con người mệt mỏi thể chất quá độ, hại tỳ khí. Tỳ là gốc khí huyết (hậu thiên), chủ vận hóa, giúp đưa tinh chất đồ ăn lên phổi. Phổi thông suốt và giáng khí tốt thì đại tràng hoạt động trơn tru (vì phế – đại tràng là biểu lý). Khi tỳ vị suy yếu (khí hư), cơ thể không tạo đủ khí huyết, phế khí cũng hư, dẫn đến đại tràng truyền đạo kém => táo bón.
2/ Lao tâm quá độ
Tức là suy nghĩ lo lắng quá nhiều, âm huyết âm thầm bị tổn hao. Mặt khác, tâm sự muộn phiền hại tỳ, khiến trung tiêu khí cơ kém, “tỳ thương khí kết” => không truyền được tân dịch, đại tràng thiếu chất lỏng nuôi dưỡng, “không nước thuyền khó chạy”, phân không xuống, sinh táo bón.
3/ Phòng lao quá độ
Chỉ việc sinh hoạt vợ chồng quá độ khiến thận tinh hao hụt. Thận là gốc rễ sự sống, nơi phát nguyên nguyên âm nguyên dương, chủ chuyển hóa nước trong cơ thể. Nếu thận âm hư, hạ nguyên suy yếu, hỏa mệnh môn suy. Một mặt, âm hàn nội thịnh => kết trệ trong dạ dày – ruột, dương khí không vận chuyển, tân dịch khó phân bố => táo bón. Mặt khác, chính bản thân thận âm hư khiến đại tràng thiếu dịch, nên phân khô cứng. “Y Học Chính Truyện” (Chương Bí Kết) viết: “Thận chủ ngũ dịch, thận thực thì dịch đủ, đại tiện trơn mềm, thận hư thì dịch cạn, đại tiện khô cứng. Nguyên do phần lớn là vì phòng lao quá độ,… hỏa dục khởi ở mệnh môn, hỏa thịnh, thủy suy, tân dịch không sinh, truyền đạo trục trặc, dần dẫn đến đại tiện khô táo.”
Sinh hoạt điều độ, vận động vừa phải có lợi gì cho việc điều trị táo bón?
Dân gian có câu: “Hoạt động hoạt động, đại tiện tự thông.” (活动活动，大便自通) Các hoạt động như đi bộ, chạy bộ, tập thở sâu, khí công, Thái cực quyền, xoay eo nâng chân… hoặc tham gia văn nghệ, lao động thể lực nhẹ không chỉ giúp cơ thể khỏe mạnh mà còn thúc đẩy hoạt động dạ dày – ruột, tăng cảm giác thèm ăn, đồng thời rèn tập cơ hoành, cơ bụng, cơ vòng hậu môn, tăng sức co bóp hỗ trợ việc tống phân. Chuyển động thân thể cũng làm tăng nhu động ruột, nhờ vậy tăng sức đẩy phân, phòng chống táo bón.
Thực tế cho thấy người già ở nông thôn hay những ai thường xuyên vận động, tập thể dục ít khi bị táo bón; ngược lại, những cụ ở thành thị, lười vận động, sinh hoạt an nhàn xa hoa, dễ bị táo bón hơn. Ngoài ra, sinh hoạt có quy luật, hình thành thói quen đi tiêu định giờ cũng có tác dụng dự phòng và trị táo bón.
Lối sống điều độ giúp phòng ngừa táo bón như thế nào?
Một nếp sống có quy củ, khoa học có thể phòng ngừa táo bón, nhất là dạng táo bón do thói quen. Bởi khi công việc và sinh hoạt được sắp xếp hợp lý, kết hợp giữa lao động và nghỉ ngơi, thường xuyên tham gia hoạt động văn thể, người ta có điều kiện rèn luyện thể chất, tránh ngồi lâu ít vận động hay căng thẳng tinh thần quá mức. Điều này đặc biệt có ích cho những ai lực cơ bụng yếu, khó rặn, giúp cải thiện chức năng tiêu hóa và giảm táo bón.
Mặt khác, cũng cần xây dựng thói quen đi cầu đều đặn, mỗi ngày vào giờ nhất định. Lúc đó, như một “tín hiệu phản xạ có điều kiện,” hình thành quy luật đại tiện, không bỏ qua khi có dấu hiệu muốn đi. Đối với bệnh nhân táo bón, kết hợp cải thiện chế độ ăn và lối sống như vậy, khoảng 95% sẽ thấy triệu chứng giảm bớt hoặc tự thuyên giảm.
Làm thế nào tận dụng vận động hàng ngày để phòng tránh táo bón tái phát?
Ai cũng biết tầm quan trọng của vận động: đối với táo bón, béo phì hay nhiều bệnh mạn tính khác, tăng cường hoạt động cơ thể đều có tác dụng dự phòng rõ rệt. Tuy vậy, tập thể dục không nhất thiết phải là chạy bộ sáng sớm hay aerobic; chỉ cần một chút cố gắng trong sinh hoạt hằng ngày cũng có thể bù đắp thiếu hụt vận động.
Để hỗ trợ điều trị và phòng ngừa táo bón một cách tự nhiên, hãy tích cực vận động mỗi ngày:
1/ Nếu nơi làm việc ở tầng thấp, hãy leo thang bộ thay vì đi thang máy. Khi lên xuống cầu thang, có thể nhón gót, ở nhà đi chân trần cũng cố gắng nhón gót. Động tác này rèn cơ bàn chân và cơ bụng.
2/ Khi đứng làm việc, hoặc sau một thời gian ngồi lâu, lúc vươn vai, hãy thực hiện “bán ngồi xổm” (khụy gối). Hai chân mở nhẹ, đầu gối gập góc 90°, giữ tư thế trong 30 giây là đạt yêu cầu; nếu chưa được, hãy kiên trì luyện tập dần. Hoặc có thể làm động tác ngồi xuống – đứng lên nhiều lần.
Chỉ cần để tâm một chút, trong sinh hoạt thường ngày có rất nhiều cách “tranh thủ” rèn luyện. Kiên trì lâu dài, bạn sẽ thấy kết quả rõ rệt.
Đối với người táo bón, sinh hoạt và công việc phải thu xếp hợp lý, kết hợp lao động và nghỉ ngơi, tham gia hoạt động văn thể, nhất là với dân công sở ngồi nhiều, ít vận động hoặc người lao động trí óc căng thẳng, thì tập thể dục (đặc biệt là rèn cơ bụng) càng quan trọng để cải thiện chức năng dạ dày – ruột.
Đồng thời, cần tạo thói quen đi tiêu tốt, mỗi ngày đi vào thời điểm cố định như một kiểu “tín hiệu phản xạ có điều kiện,” thiết lập quy luật đại tiện. Thông thường, sau bữa ăn, nhu động dạ dày – ruột mạnh, dễ có nhu cầu đi cầu, nên tốt nhất chọn thời điểm sau bữa sáng hoặc bữa trưa. Dĩ nhiên không nên cứng nhắc; nếu đang có nhu cầu thì đừng bỏ lỡ, hãy đi ngay, tạo mọi điều kiện thuận lợi như tư thế, môi trường… để tránh ảnh hưởng đến thói quen đi cầu của cơ thể.
Ly Trường Xuân dịch