KIẾT LỴ CẤP TÍNH DO VI KHUẨN.急性细菌性痢疾*.

Tài liệu tham khảo:

1. Tổng quan về bệnh

“Kiết lỵ” là một bệnh truyền nhiễm cấp tính ở đường ruột, do trực khuẩn Shigella (còn gọi là vi khuẩn lỵ) gây ra, thường lây qua đường ăn uống, tức “Bệnh tòng khẩu nhập” (病从口入)Bệnh từ miệng mà vào . Phân của người mắc bệnh kiết lỵ có thể làm nhiễm bẩn đồ ăn, nguồn nước, dụng cụ ăn uống; Hoặc ăn các loại rau quả chưa rửa sạch, thức ăn bị ruồi nhặng bâu đậu, hay dùng tay bẩn bốc thức ăn… đều có thể đưa trực khuẩn lỵ vào cơ thể.

Thông thường khi vi khuẩn xuống đến dạ dày, chúng sẽ bị dịch vị (axit dạ dày) tiêu diệt. Nhưng nếu cơ thể đang suy yếu, số lượng vi khuẩn xâm nhập nhiều, một phần không bị tiêu diệt mà tiến đến đại tràng, sinh sôi và tiết độc tố, khiến niêm mạc đại tràng hoại tử, loét, gây phát bệnh kiết lỵ.

Bệnh kiết lỵ thường xảy ra vào mùa hè nóng nực, một phần do mật độ ruồi lúc này rất cao. Kiết lỵ cấp tính do vi khuẩn có tính truyền nhiễm mạnh, dễ gây bùng phát liên tục ở nhiều người xung quanh. Trong đó, thể kiết lỵ nhiễm độc cấp (cấp tính thể độc) rất nguy hiểm, có thể gây tử vong trong thời gian ngắn, cần hết sức cảnh giác.

2. Triệu chứng lâm sàng của kiết lỵ cấp tính do vi khuẩn

1. Có quá trình lây nhiễm (thời gian ủ bệnh)
   Sau khi tiếp xúc với người bệnh kiết lỵ hoặc thức ăn nhiễm khuẩn, khoảng 1–7 ngày sau mới phát bệnh.
2. Đau bụng, tiêu chảy kèm sốt
   Ban đầu đại tiện phân lỏng, sau chuyển thành phân mủ máu, phân nhầy. Người bệnh đi tiêu từng chút một, vừa đi xong đã lại muốn đi tiếp, luôn có cảm giác rặn mót (nặng hậu môn), còn gọi là “lý cấp hậu trọng”. Mỗi ngày có thể đi tiêu 10–30 lần. Khi bị lỵ, cơn đau bụng khá dữ dội, mỗi lần đau tăng thì người bệnh có cảm giác buồn đi cầu, nhưng sau khi đi xong cũng không giảm đau, gây khó chịu, bứt rứt.
3. Chán ăn, mệt mỏi
   Bệnh nhân ăn uống kém, tinh thần uể oải, ít nói. Nếu tiêu chảy nặng thì mất nước, làm bệnh càng trầm trọng.
4. Thể nhiễm độc cấp tính
   Hay gặp ở người già, trẻ nhỏ, hoặc người thể trạng suy yếu. Khởi đầu không hề đau bụng hay tiêu chảy mà đột ngột sốt cao 39–40°C, kéo dài không hạ. Người lớn có biểu hiện buồn ngủ, thiếu tỉnh táo; trẻ em có thể co giật, nói sảng, lơ mơ. Một số trường hợp khởi phát là sốc nhiễm độc: huyết áp hạ thấp hoặc đo không được, da mặt tái nhợt, chân tay lạnh. Nếu không cấp cứu kịp, người lớn có thể tử vong trong vòng 24 giờ, trẻ nhỏ trong khoảng 12 giờ vì sốc.

3. Biện pháp sơ cứu và chăm sóc

1. Xử lý cẩn thận phân và đồ dùng của người bệnh
   Dụng cụ ăn uống… nên luộc sôi (100°C) khoảng 5 phút để khử trùng. Các vật dụng khác có thể phơi nắng trực tiếp 30 phút. Phân của bệnh nhân trộn với bột tẩy (chứa clo) theo tỷ lệ 5:1 trong 2 giờ, sau đó mới xả sạch bồn cầu hoặc thau đựng để đạt mục đích khử trùng.
2. Khuyến khích nghỉ ngơi tại giường
   Giảm bớt tiêu hao thể lực. Không cần phải nhịn ăn quá mức, chỉ nên ăn thức ăn thanh đạm, dễ tiêu. Tránh đồ sống lạnh, thô cứng. Khi tiêu chảy giảm, cần bổ sung thêm thực phẩm giàu dinh dưỡng như trứng, sữa…
3. Dùng kháng sinh hiệu quả
   Ví dụ như Berberin (痢特灵), Norfloxacin (氟哌酸), Pipemidic acid (吡哌酸), Cotrimoxazol (复方新诺明), Gentamycin, Chloramphenicol… Có thể dùng đơn độc một loại hoặc phối hợp hai. Nếu sau khi uống thuốc, đau bụng giảm, số lần đi tiêu ít đi, hạ sốt… thì chứng tỏ thuốc có tác dụng. Ngược lại, cần đổi thuốc. Kháng sinh phải uống liên tục cho đến khi phân trở lại bình thường 2–3 ngày, không bỏ dở giữa chừng để tránh bệnh chuyển mạn tính, dai dẳng khó dứt.
4. Một số bài thuốc dân gian
   Hiệu quả khá tốt, chẳng hạn:
   • Rau sam tươi (马齿苋) 1–1,5 kg, nấu lấy nước cỡ một bát lớn, uống.
   • Tỏi bóc vỏ, giã nát, ngâm với nước đường đỏ, uống thay trà.
5. Bù nước và điện giải cho bệnh nhân mất nước nặng
   Khuyến khích uống nhiều nước pha muối đường, trà, nước cháo, nước ép cam quýt… Nếu cần, truyền dịch qua đường tĩnh mạch.
6. Cảnh giác với kiết lỵ nhiễm độc ở trẻ
   Nếu vào mùa hè, trẻ sốt cao, co giật, lơ mơ mà không có tiêu chảy, phải nghĩ đến khả năng kiết lỵ thể nhiễm độc, cần khẩn trương đưa đến bệnh viện. Bác sĩ có thể dùng que tăm bông lấy mẫu phân trực tràng để xét nghiệm, thường chẩn đoán xác định là lỵ và điều trị kịp thời.
7. Giữ da quanh hậu môn sạch, khô
   Sau mỗi lần đi tiêu, dùng giấy vệ sinh mềm lau sạch, rồi khăn ấm lau khô, bôi dầu thực vật hoặc vaseline bảo vệ da. Nếu da loét, có thể ngâm hậu môn 30 phút trong dung dịch thuốc tím (1:2000, màu hồng nhạt), lau khô rồi thoa dầu gan cá (fish liver oil) hoặc mỡ oxyd kẽm.
8. Có thể dùng giảm đau nhẹ
   Nhưng không nên dùng thuốc cầm tiêu chảy. Khi kiết lỵ thuyên giảm, số lần đi cầu tự nhiên giảm. Dùng thuốc cầm tiêu quá sớm sẽ cản trở quá trình đào thải độc tố trong ruột.

4. Tài liệu liên quan tham khảo

Dùng thang “Sâm Liên Linh Tiền” trị 120 ca kiết lỵ cấp tính do vi khuẩn
Tác giả: Vương Khai Tân – Trung tâm Phòng chống dịch huyện Thọ Ninh, tỉnh Phúc Kiến (355500), nguồn tạp chí “Trung Quốc Y Dân Gian Pháp Liệu Pháp” (1999, Tập 7, Kỳ 8, ngày 04/05/1999)

1. Thông tin chung
   Nghiên cứu trên 120 bệnh nhân, nam 83 ca, nữ 37 ca; tuổi 13–72 (trung bình 35,5 tuổi); thời gian bệnh 1–7 ngày (trung bình 2,5 ngày). Tất cả đều có triệu chứng đau bụng, đi ngoài nhiều lần, phân nhầy mủ máu. Xét nghiệm phân thường thấy nhiều bạch cầu mủ (+ đến ±), cấy phân tìm thấy trực khuẩn lỵ.
2. Phương pháp điều trị

   Bài “Sâm Liên Linh Tiền Thang” gồm:

Nhân sâm 15 g Hoàng liên 10 g Phục linh 12 g Xa tiền (xa tiền tử hoặc xa tiền thảo) 12 g Ngân hoa (kim ngân hoa) 15 g Thạch lựu bì 10 g Binh lang sao đen 10 g Sơn tra sao đen 10 g Mộc hương 8 g Ý dĩ nhân (hoặc kê nội khô) 6 g (trong bài ghi 粟壳 6g, tức vỏ hạt kê, đôi khi thay bằng vị có công dụng cầm tiêu) Cam thảo 6 g
Tùy chứng gia giảm. Nếu thêm đại hoàng sống, hiệu quả càng tốt. Mỗi ngày 1 thang, sắc 2 lần, chia uống 2 lần/ngày, dùng 5 ngày là một liệu trình.

   Kết hợp Ciprofloxacin 0,4 g/ngày, pha loãng trong dung dịch glucose – muối 5% truyền tĩnh mạch chia 2 lần, 5 ngày là một liệu trình.

1. Hiệu quả điều trị
   Sau một liệu trình (5 ngày), trong 120 ca, 116 ca khỏi hẳn (triệu chứng lâm sàng biến mất, tính chất phân và kết quả xét nghiệm về bình thường, cấy khuẩn âm tính). 4 ca tiến triển tốt nhưng cấy phân vẫn còn vi khuẩn. Sau khi uống thuốc, 3 ca cảm thấy hơi khó chịu vùng thượng vị nhưng không ảnh hưởng đến ăn uống, không có tác dụng phụ khác.
2. Nhận xét
   Kiết lỵ cấp do “nhiệt độc ở ruột già, thấp nhiệt kết lại” gây đau bụng, đi phân nhiều lần; nếu “tà nhiệt” làm tổn thương mạch máu thì thấy mủ máu. Dùng “Sâm Liên Linh Tiền Thang” theo nguyên tắc “Thông nhân thông dụng” (通因通用) thông tắc trị thông, kết hợp Ciprofloxacin – loại kháng sinh phổ rộng – giúp nâng cao hiệu quả và rút ngắn liệu trình.

Ly Trường Xuân dịch