Tài liệu tham khảo:
Liệu chế độ ăn không hợp lý có gây táo bón không?
Chế độ ăn không hợp lý là một trong những nguyên nhân chính gây ra táo bón chức năng. Các nguyên nhân do chế độ ăn không hợp lý gây táo bón bao gồm:
(1) Ăn quá ít: Do một số nguyên nhân khiến người bệnh không thể ăn đủ hoặc do việc ăn kiêng mù quáng, lượng thực phẩm vào dạ dày-ruột giảm, sau khi dạ dày-ruột hấp thu thì lượng thức ăn còn lại (cặn) quá ít, không đủ kích thích thành đại tràng, làm giảm nhu động ruột; đồng thời, lượng thức ăn cặn ít không tạo đủ áp lực lên thành trực tràng để kích thích phản xạ đại tiện.
(2) Thức ăn quá tinh chế, ít chất xơ: Nếu thực phẩm ăn vào chứa quá ít chất xơ (thành phần không dễ tiêu hóa, không được hấp thu) thì sẽ không tăng khối lượng của chất còn lại trong đại tràng và trực tràng, do đó không kích thích nhu động ruột và không tạo cảm giác muốn đi đại tiện. Nếu ăn quá tinh chế, hậu quả giống như vấn đề (1). Tình trạng này thường gặp ở bệnh nhân khác nhau, người già mất răng và trẻ em kén ăn.
(3) Ăn quá nhiều đồ ăn cay nóng: Tiêu thụ quá nhiều thực phẩm cay nóng có thể làm tăng nhiệt trong dạ dày-ruột, làm hao tổn dịch tiết, khiến phân trở nên khô và cứng, gây táo bón. Tất nhiên, điều này cũng liên quan đến thể chất của từng người.
(4) Uống nước không đủ: Nếu lượng nước đi vào đại tràng không đủ, thì không thể bôi trơn đại tràng, làm cho chất nội tạng bên trong trở nên khô và khó di chuyển, dẫn đến táo bón. Nếu cơ thể thiếu dịch, dịch tiết ruột cũng giảm. Tình trạng này thường thấy ở những người làm việc trong môi trường đặc thù hoặc học sinh.
Ngoài ra, việc ăn uống không điều độ và thói quen say rượu cũng có thể dẫn đến táo bón.
Những phương pháp ăn uống nào dễ gây ra táo bón?
Trước tiên, từ chính lối sống ăn uống của bệnh nhân táo bón, chỉ cần nghe lời kể của họ ta có thể nhận ra “nguyên nhân chung”:① Ăn uống không điều độ;② Ăn quá ít;③ Ăn quá nhiều rồi ăn kiêng;④ Thường xuyên ăn ngoài hoặc ăn thức ăn nhanh.
Tiếp theo, vấn đề nằm ở bản chất của thực phẩm:① Chỉ ăn những thực phẩm dễ tiêu hóa, ăn thức ăn tinh chế mà không ăn ngũ cốc nguyên hạt;② Dinh dưỡng mất cân bằng, ưa thích ăn một số loại thực phẩm;③ Lượng nước hàng ngày không đủ, hoặc ra mồ hôi nhiều mà bù nước không đủ;④ Lượng chất béo nạp vào không đủ. Dù việc tiêu thụ quá nhiều chất béo có hại cho sức khỏe nhưng ăn quá ít hoặc tránh xa cũng không nên, vì chất béo giúp làm mềm phân và kích thích nhu động ruột do chứa axit béo, cải thiện tình trạng đại tiện.
Làm thế nào để áp dụng liệu pháp dinh dưỡng điều trị táo bón?
Phân được tạo thành từ cặn thức ăn và nước, vì vậy số lượng và tần suất đi đại tiện có mối liên hệ chặt chẽ với chế độ ăn. Áp dụng liệu pháp dinh dưỡng có thể giúp điều trị táo bón như sau:
(1) Uống nhiều nước sôi: Nên uống nhiều nước sôi để duy trì lượng nước đủ trong ruột, giúp phân được làm mềm, từ đó điều trị tình trạng phân khô.
(2) Ăn nhiều thực phẩm chứa cặn: Nên ăn nhiều thực phẩm chứa chất xơ, đặc biệt là rau củ tươi chứa cellulose nhiều như cần tây, hành lá… vì loại thực phẩm này không dễ tiêu hóa, nhưng có thể tăng khối lượng chất còn lại trong đại tràng, kích thích nhu động ruột và tạo cảm giác muốn đi đại tiện.
(3) Thêm một số loại thực phẩm có khả năng tạo khí:
Nếu lượng phân tạo ra do ăn quá ít không đủ để tạo áp lực cơ học lên trực tràng, cần khuyến khích bệnh nhân tham gia các hoạt động thể chất, giúp kích thích cảm giác thèm ăn và tăng lượng thức ăn vào.
(4) Đối với bệnh nhân táo bón có trọng lượng và mỡ máu bình thường: Có thể ăn nhiều thực phẩm có chứa dầu mỡ. Ở những người có mỡ máu cao, khi nấu ăn nên thêm dầu thực vật; nếu có điều kiện, nên ăn thêm hoa quả tươi như táo, lê, … Ngoài ra, mật ong và hạt quyết cũng có tác dụng làm mềm ruột và hỗ trợ tiêu hóa. Nói chung, các thực phẩm kích thích như ớt, trà đặc, rượu không có lợi cho việc đi đại tiện nên không nên sử dụng.
(5) Một số bài thuốc ăn kiêng để điều trị táo bón:
① Rau chân vịt trộn dầu mè: Sử dụng 250 gam rau chân vịt tươi, một ít muối và dầu mè. Cách làm: rửa sạch rau chân vịt, đun nước sôi, cho muối vào, sau đó cho rau vào luộc khoảng 3 phút, vớt ra, cho thêm dầu mè trộn đều. Dùng thường xuyên có hiệu quả.
② Cháo mè đen:Sử dụng một lượng mè đen vừa đủ và 100 gam gạo tẻ. Cách làm: rửa sạch mè đen, phơi khô, rang chín rồi xay nhuyễn; mỗi lần lấy 30 gam, nấu cùng 100 gam gạo tẻ cho thành cháo. Dùng thường xuyên có hiệu quả.
③ Hầm táo lê Bắc:Cách làm: lấy 10 gam hạnh nhân Bắc (hoặc hạnh nhân đắng), 1 quả lê tuyết, 30–50 gam đường cát, cho vào bát cùng với một lượng nước vừa đủ, sau đó hấp cách thủy (1 giờ) cho đến khi chín. Uống nước hầm và ăn lê, dùng thường xuyên có hiệu quả.
④ Cháo hồng xiêm mật ong: Lấy 50 gam gạo, rửa sạch cho vào nồi với một lượng nước vừa đủ, đun sôi cháo, sau đó cho vào 30 gam hồng xiêm, nấu cho đến khi cháo chín. Khi ăn, pha thêm mật ong.
Làm thế nào để hình thành thói quen ăn uống đúng để phòng ngừa táo bón?
Để điều trị và phòng ngừa táo bón, điều quan trọng nhất là duy trì một lối sống ăn uống lành mạnh. Nếu bạn đang gặp rắc rối với táo bón, hãy kiểm tra lại thói quen ăn uống của mình có lệch lạc hay không. Những điểm cần chú ý của một chế độ ăn uống đúng như sau:
1/ Cung cấp dinh dưỡng cân bằng, không ăn kén: Đảm bảo bữa ăn của bạn đa dạng và đầy đủ các nhóm thực phẩm.
2/Tăng cường tiêu thụ chất xơ: Ưu tiên ăn nhiều rau củ quả và các loại ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ.
3/Bổ sung đủ nước: Uống nhiều nước, nhất là vào buổi sáng và buổi tối, để duy trì độ ẩm cần thiết cho đường ruột.
Ngoài ra, việc không ăn sáng dường như ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, bữa sáng là thời điểm dễ kích thích cảm giác đi đại tiện nhất; nếu bỏ bữa sáng, bạn sẽ mất cơ hội đi tiêu. Hơn nữa, không ăn sáng mà ăn quá nhiều vào bữa trưa và bữa tối có thể dẫn đến béo phì.
Việc ăn uống quá mức, bao gồm ăn uống quá nhiều và uống quá nhiều cũng gây áp lực lên đường tiêu hóa, khiến hệ tiêu hóa không có đủ thời gian nghỉ ngơi, và dư thừa dinh dưỡng có thể làm tăng gánh nặng cho các cơ quan khác của cơ thể, ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của cơ thể.
Điều trị và phòng ngừa táo bón quan trọng nhất là không làm rối loạn chức năng ruột. Vì vậy, bạn cần hình thành thói quen ăn uống đúng, duy trì dinh dưỡng cân bằng. Trong sinh hoạt hàng ngày, hãy chú ý ăn nhiều các loại thực phẩm sau:Các thực phẩm giàu chất xơ:
Như rau củ, trái cây, rong biển, nấm hương, các loại khoai, và các sản phẩm từ gạo, mì được chế biến thô.Bổ sung đủ nước:
Đặc biệt vào buổi sáng và buổi tối cần uống nhiều nước.Thực phẩm dễ tiêu hóa: Như sữa chua, sữa lạnh và các thực phẩm dễ tiêu.
Lợi ích của thực phẩm giàu chất xơ đối với việc đi tiêu:
Một số trường hợp táo bón, đặc biệt là táo bón chức năng, có thể do lượng thức ăn vào quá ít hoặc thức ăn quá tinh chế làm giảm lượng chất xơ, từ đó làm giảm kích thích nhu động ruột. Khi đó, khuyến khích bệnh nhân ăn nhiều hơn hoặc điều chỉnh đa dạng loại thực phẩm để tăng lượng chất xơ, chẳng hạn như rau củ và trái cây, cùng với việc uống đủ nước sẽ làm tăng khối lượng cặn thức ăn trong ruột, kích thích nhu động ruột và giúp dễ dàng đi tiêu.
Các loại thực phẩm chứa chất xơ:
Các loại thực phẩm giàu chất xơ chủ yếu bao gồm:
Các loại đồ uống có thể kích thích cảm giác đi tiêu và tác dụng của chúng:
Hiện nay, trên thị trường có nhiều loại đồ uống như:
Trong đó, nước ép trái cây và nước khoáng có tác dụng kích thích cảm giác đi tiêu vì chúng chứa nhiều vitamin và các nguyên tố vi lượng, đặc biệt là vitamin nhóm B có tác dụng phòng ngừa táo bón. Ngoài ra, các loại đồ uống này thường có vị ngọt mát, giúp kích thích ruột và tăng nhu động ruột, từ đó kích thích cảm giác đi tiêu.
Những loại trái cây nào có tác dụng phòng ngừa táo bón?
Trong sinh hoạt hàng ngày, những loại trái cây như:
Táo, lê, đào, mận, dâu tây, chà là, chuối, cam, quýt, dưa hấu,…
chứa nhiều vitamin và giàu chất xơ, cả vitamin và chất xơ đều có tác dụng phòng ngừa táo bón. Ngoài ra, những loại trái cây này thường có vị ngọt, mát và có thể kích thích trực tiếp ruột, làm tăng nhu động ruột, từ đó giúp phòng ngừa táo bón.
Vai trò của vitamin trong phòng ngừa táo bón:
Vitamin, đặc biệt là vitamin nhóm B, có tác dụng điều chỉnh tốc độ phân hủy acetylcholine, duy trì truyền dẫn thần kinh bình thường, từ đó giúp duy trì và tăng cường chức năng nhu động của dạ dày-ruột cũng như chức năng tiết dịch của hệ tiêu hóa, kích thích đi tiêu. Ví dụ, khi thiếu vitamin B1, tốc độ phân hủy acetylcholine tăng, làm suy giảm truyền dẫn thần kinh, dẫn đến nhu động ruột chậm và giảm tiết dịch tiêu hóa, từ đó gây ra rối loạn chức năng tiêu hóa và táo bón. Vì vậy, việc bổ sung kịp thời vitamin B1 và ăn thực phẩm giàu vitamin sẽ giúp phòng ngừa táo bón.
Cách sử dụng muối điều trị táo bón:
Muối là gia vị không thể thiếu và cũng có thể được dùng để điều trị táo bón. Cách thực hiện như sau:
Lương y Nguyễn Nghị dịch