Chương VII: DỰ PHÒNG & BẢO KIỆN. (预防与保健)

Dự phòng và bảo kiện là những biện pháp nhằm ngăn ngừa bệnh tật phát sinh và phát triển từ hai phương diện nội tại và ngoại lai. Dự phòng nhằm tránh các yếu tố gây bệnh bên ngoài làm tổn hại cơ thể, còn bảo kiện là tăng cường thể chất nội tại để chống lại sự xâm nhập của tà khí. Trung y từ xưa đến nay rất coi trọng dự phòng và bảo kiện, như trong Tố Vấn – Thượng Cổ Thiên Chân Luận có viết: “Hư tà tặc phong, nên tránh đúng lúc; giữ lòng điềm đạm vô vi, chân khí sẽ thuận; tinh thần bảo tồn bên trong, bệnh từ đâu mà sinh. Do đó, chí an định ít ham muốn, tâm yên không sợ hãi, thân lao động mà không mệt mỏi, khí lưu thuận theo tự nhiên, ai cũng đạt điều mong muốn.” Tư tưởng dự phòng và bảo kiện này có ý nghĩa rất lớn đối với phụ nữ.

Phụ nữ trong các giai đoạn kinh nguyệt, mang thai, sinh đẻ và cho con bú, toàn bộ cơ thể có những biến đổi nhanh chóng, dễ bị tà khí xâm nhập. Do vậy, dự phòng và bảo kiện trong các giai đoạn này là vô cùng quan trọng, mỗi giai đoạn lại có những yêu cầu đặc biệt và nội dung cụ thể riêng.

Phần 1: Vệ sinh trong thời kỳ kinh nguyệt và mang thai

1. Vệ sinh trong thời kỳ kinh nguyệt

Trong kỳ kinh nguyệt, huyết hải đầy tràn rồi chảy ra, tử cung mở, huyết thất trống rỗng, tà khí dễ xâm nhập; đồng thời khí huyết mất điều hòa, cảm xúc dễ dao động, toàn cơ thể suy yếu khả năng chống đỡ, nếu điều dưỡng không hợp lý dễ sinh bệnh.

1. Giữ gìn sạch sẽ: Trong kỳ kinh, huyết thất trống rỗng, tà độc dễ xâm nhập tử cung, cần giữ vùng âm hộ sạch sẽ để phòng bệnh. Băng vệ sinh, miếng lót phải sạch sẽ, tốt nhất phơi nắng để tiệt trùng. Cấm quan hệ tình dục, không ngâm bồn tắm hay bơi lội, có thể dùng khăn ướt lau sạch vùng kín để đảm bảo vệ sinh.
2. Tránh lao lực quá mức: Kinh nguyệt gây mất máu, thể lực giảm sút, nếu làm việc quá sức sẽ tổn thương thận, lại tiêu hao khí huyết, có thể gây rong kinh, kéo dài kinh nguyệt, thậm chí băng huyết. Do đó, cần tránh lao động nặng và vận động thể thao quá mức trong kỳ kinh.
3. Tránh lạnh và ẩm thấp: Kỳ kinh là lúc cơ thể giảm sức đề kháng, nếu bị nhiễm lạnh hoặc ẩm tà sẽ khiến khí huyết ứ trệ, có thể gây kinh nguyệt muộn, ít hoặc đau bụng kinh. Không nên phơi gió, dầm mưa, lội nước, rửa chân hay tắm nước lạnh trong kỳ kinh.
4. Ăn uống điều độ: Ăn uống không điều độ trong kỳ kinh, nếu ưa ăn cay nóng, uống rượu quá mức sẽ gây huyết nhiệt, dẫn đến kinh nguyệt quá nhiều, rối loạn kinh nguyệt. Nếu ăn quá nhiều đồ lạnh sẽ khiến huyết ứ lạnh, sinh đau bụng kinh, kinh nguyệt ít. Do vậy, nên ăn uống thanh đạm, đủ dinh dưỡng.
5. Điều hòa cảm xúc: Trong kỳ kinh, huyết âm đi xuống, khí thịnh, dễ bị kích động. Nếu tổn thương bởi cảm xúc có thể dẫn đến kinh nguyệt nhiều, đau bụng kinh, bế kinh. Cần tránh bị kích động, giải quyết mâu thuẫn, giữ tâm trạng thư thái.
6. Vệ sinh trong thời kỳ mang thai

Khi mang thai, do biến đổi sinh lý đặc biệt, thai nhi mới hình thành, nền tảng chưa vững; huyết không đủ, khí dễ thịnh, cơ thể dễ mất cân bằng âm dương; đồng thời sức đề kháng giảm, dễ bị tà khí xâm nhập. Nếu điều dưỡng không đúng sẽ sinh bệnh thai sản.

1. Lao động và nghỉ ngơi hợp lý: Làm việc và nghỉ ngơi phù hợp giúp khí huyết lưu thông. Tránh mang vác nặng, trèo cao, đi nơi nguy hiểm để không tổn hại thai nhi. Ngủ đầy đủ, nhưng không nên ngủ quá nhiều khiến khí trệ. Quần áo nên rộng rãi, không bó bụng và ngực.
2. Điều chỉnh ăn uống: Nên chọn thức ăn thanh đạm, giàu dinh dưỡng, dễ tiêu, giúp tỳ vị điều hòa, đại tiện thông suốt. Tránh ăn quá no hoặc quá đói, không nên ăn nhiều đồ lạnh để tránh tổn thương tỳ vị. Cuối thai kỳ tránh ăn mặn quá mức để phòng phù nề thai kỳ.
3. Cẩn trọng trong quan hệ vợ chồng: Phải tránh quan hệ trong thai kỳ, đặc biệt là 3 tháng đầu và 2 tháng cuối, để tránh động thai, sảy thai, sinh non hoặc nhiễm tà khí.
4. Thận trọng khi dùng thuốc: Trong thai kỳ cấm dùng thuốc độc, phá khí, phá huyết, thông lợi. Trung y đã từ lâu có danh sách thuốc cấm khi mang thai, và có bài vè ghi nhớ. Dù có câu “có lý do mà dùng thuốc không gây tổn hại”, nhưng vẫn phải thận trọng. Hiện nay y học hiện đại cũng chứng minh nhiều loại thuốc, kể cả tây y, có thể gây dị tật bẩm sinh, đặc biệt trong 10 tuần đầu thai kỳ tuyệt đối không dùng thuốc độc, kể cả thuốc tây có nguy cơ gây dị tật, để đảm bảo thai nhi phát triển khỏe mạnh.
5. Chú trọng thai giáo: Tâm lý của người mẹ ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của thai nhi, do đó cần điều hòa cảm xúc, giữ tâm trạng vui vẻ, nói năng hành vi đoan chính để cảm hóa, giáo dục thai nhi, giúp trẻ phát triển trí tuệ lành mạnh.
6. Khám thai định kỳ: Khám thai định kỳ là biện pháp bảo kiện quan trọng trong thai kỳ. Trước hết cần phát hiện sớm và xác định có thai kịp thời. Sau khi xác định mang thai, cần hướng dẫn chăm sóc thai kỳ: tránh thuốc men, cảm lạnh và các tác nhân gây hại khác, chú ý ăn uống, sinh hoạt, nghỉ ngơi hợp lý. Từ tháng thứ 7 trở đi, cần hướng dẫn chăm sóc đầu vú, cách xử lý đầu vú tụt. Nếu trong quá trình khám phát hiện bất thường thì cần xử lý kịp thời để phòng tránh sinh khó.

Phần 2: Chăm sóc khi chuyển dạ và vệ sinh trong lúc sinh

1. Chăm sóc khi chuyển dạ

Khi thai đã đủ tháng, thai phụ và người nhà cần chuẩn bị sẵn sàng cho việc sinh nở.

1. Hiểu rõ về sinh nở: Thai phụ cần có nhận thức đúng đắn về quá trình sinh đẻ, đây là hiện tượng sinh lý tự nhiên, cần loại bỏ tâm lý sợ hãi và hoang mang.
2. Yêu cầu về phòng sinh: Phòng sinh cần yên tĩnh, sạch sẽ, tránh ồn ào hoặc bàn luận riêng tư để việc sinh nở diễn ra thuận lợi.
3. Dưỡng sức: Khi có dấu hiệu chuyển dạ, nên nhẫn nại chịu đau, không vội vàng, giữ gìn thể lực, tránh rặn quá sớm để phòng ngừa sinh khó. Đạt Sinh Biên có câu: “Ngủ, nhịn đau, sinh chậm” có giá trị thực tiễn lớn.
4. Làm sạch vùng kín: Rửa sạch âm hộ và thụt tháo trực tràng để phòng ngừa tà độc xâm nhập và giúp tử cung co bóp tốt, thuận lợi cho việc sinh đẻ.
5. Vệ sinh trong lúc sinh

Lúc này cơn co tử cung liên tục, bụng đau dữ dội, thai phụ căng thẳng tinh thần, cần đặc biệt chú ý giám sát và hướng dẫn.

1. Theo dõi quá trình sinh: Theo dõi sát tiến trình chuyển dạ, nắm rõ tình hình co tử cung, nghe tim thai, ghi thời điểm vỡ ối, đo huyết áp. Tuyệt đối tránh việc cổ tử cung chưa mở hết mà thai đã sổ ra quá sớm.
2. Hỗ trợ sinh đúng cách: Khi cổ tử cung đã mở hết, vùng lưng và bụng có cơn đau dữ dội, cảm giác thai nhi tụt xuống mạnh, hậu môn căng, lúc đầu thai nhi sắp lọt âm hộ, cần hướng dẫn sản phụ dùng lực bụng đúng cách, phối hợp tốt với nhân viên y tế.
3. Xử lý trẻ sơ sinh: Khi thai nhi ra ngoài, cần lập tức làm sạch đường hô hấp, giúp trẻ thở và khóc, xử lý dây rốn. Thiên Kim Yếu Phương nói: “Khi trẻ vừa sinh ra, người xung quanh và cả mẹ đều tránh hỏi là trai hay gái” – đây là biện pháp bảo vệ, tránh ảnh hưởng tâm lý sản phụ, gây xuất huyết tử cung do tử cung co kém.
4. Sổ nhau thai: Sau khi nhau thai bong hoàn toàn và ra ngoài, cần kiểm tra xem nhau và màng thai có còn nguyên vẹn không.
5. Giảm chảy máu: Sau khi nhau ra, có thể tiêm bắp 10 đơn vị oxytocin, xử lý khâu vá kịp thời các vết rách để giảm chảy máu. Đồng thời tiếp tục theo dõi lượng máu chảy âm đạo.

Phần 3: Vệ sinh trong thời kỳ hậu sản và thời kỳ cho con bú

1. Vệ sinh thời kỳ hậu sản

Thời kỳ hậu sản là thời gian từ sau khi sinh đến khi các cơ quan trong cơ thể (trừ tuyến vú) trở lại trạng thái chưa mang thai, thường kéo dài khoảng 6 tuần.

Sau sinh, do quá trình rặn đẻ mất sức và ra nhiều mồ hôi, kèm theo mất máu từ vết thương sản, âm huyết đột ngột hư tổn, vệ biểu không vững, sức đề kháng giảm; thêm vào đó sản dịch còn lưu thông, huyết thất mở, mạch tử cung trống rỗng, nếu chăm sóc không đúng cách, nghỉ ngơi không hợp lý rất dễ phát sinh bệnh tật.

Do đó, trong thời kỳ hậu sản cần chú ý các điểm sau:

1. Ấm lạnh điều hòa: Phòng ở của sản phụ cần thông thoáng, nhiệt độ phù hợp. Không nên ngồi hoặc nằm nơi có gió lùa để tránh tà khí xâm nhập. Vệ biểu không vững, nếu gặp phong hàn sẽ đau mỏi toàn thân. Không để phòng quá nóng hoặc đắp quá nhiều chăn, đặc biệt mùa hè dễ gây cảm nắng.
2. Nghỉ ngơi hợp lý: Sản phụ cần nghỉ ngơi đầy đủ, đảm bảo thời gian ngủ. Không nên lao động quá sớm hoặc quá sức, tránh gây sản dịch ra mãi không dứt hoặc sa tử cung.
3. Điều chỉnh ăn uống: Sau sinh khí huyết hao tổn, lại cần sinh sữa nuôi con nên rất cần bổ sung dinh dưỡng. Nên ăn thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ tiêu hóa, tránh đồ sống lạnh hoặc ăn quá nhiều đồ béo ngọt gây tổn thương tỳ vị.
4. Điều hòa tinh thần: Tâm trạng sản phụ nên vui vẻ, tránh tức giận hoặc lo nghĩ quá mức gây khí trệ huyết ứ, dẫn đến đau bụng, thiếu sữa…
5. Giữ gìn sạch sẽ: Vết thương tầng sinh môn cần được khử trùng và chăm sóc cẩn thận. Trong thời kỳ hậu sản, sản dịch vẫn tiếp tục ra, huyết thất mở, dễ nhiễm tà độc. Khi vết thương đã lành, có thể dùng nước ấm lau vùng kín. Quần lót và băng vệ sinh nên giặt sạch thường xuyên và phơi nắng tiệt trùng.
6. Vệ sinh trong thời kỳ cho con bú

Sau khi sinh 30 phút, sản phụ đã có thể bắt đầu cho con bú. Thời gian cho con bú thường kéo dài từ 12 đến 24 tháng, gọi là thời kỳ cho con bú. Khi trẻ được 4–6 tháng tuổi cần bắt đầu bổ sung thêm thức ăn phụ. Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sơ sinh, không chỉ chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng dễ tiêu hóa mà còn có nhiều kháng thể giúp chống lại bệnh tật. Để việc nuôi con bằng sữa mẹ được duy trì thuận lợi, cần chú ý các điểm sau:

1. Giữ vệ sinh bầu vú: Trước mỗi lần cho bú cần dùng nước ấm rửa sạch núm vú và quầng vú, đặc biệt lần bú đầu tiên càng phải rửa thật kỹ để tránh đưa vi khuẩn vào miệng trẻ. Người mẹ cũng cần rửa tay sạch để tránh nhiễm khuẩn đầu vú. Nên massage bầu vú nhẹ nhàng để tránh tắc sữa gây viêm vú. Nếu đầu vú bị nứt nẻ, phải xử lý kịp thời.
2. Cho bú đúng cách: Có thể cho bú ở tư thế nằm nghiêng hoặc ngồi, nhưng phải chú ý không để vú che kín mũi trẻ. Việc cho bú nên thực hiện theo nhu cầu, không quy định cứng nhắc thời gian và số lần bú. Mỗi lần bú nên kéo dài khoảng 10–15 phút; bú quá lâu dễ khiến đầu vú bị mềm nhũn, dễ nứt nẻ. Tốt nhất mỗi lần nên cho bú hết sạch một bên vú để kích thích tiết sữa cho lần sau.
3. Duy trì lượng sữa: Để giữ được chất lượng và số lượng sữa, cần chú trọng điều chỉnh chế độ ăn uống và tăng cường dinh dưỡng. Ngoài ra, tinh thần vui vẻ, tâm trạng thoải mái, giấc ngủ đầy đủ, tránh làm việc quá sức và cho bú đúng cách cũng là điều kiện quan trọng.

Phần 4: Vệ sinh trong thời kỳ mãn kinh

Thời kỳ mãn kinh là giai đoạn trước và sau khi mãn kinh, hoặc có thể coi là thời kỳ chuyển tiếp từ giai đoạn sinh sản mạnh mẽ đến khi dừng sinh sản. Lúc này thận khí dần suy, thiên quý sắp cạn, hai mạch xung nhâm suy yếu, chức năng sinh sản mất dần. Cơ thể ở trạng thái âm suy dương thịnh, âm dương mất điều hòa, sinh ra hàng loạt triệu chứng khó chịu như chóng mặt ù tai, hồi hộp mất ngủ, bực bội dễ nổi nóng, nóng bừng vã mồ hôi…

Để giúp phụ nữ vượt qua giai đoạn này một cách thuận lợi, cần chú ý các điều sau:

1. Tăng cường tuyên truyền, quan tâm chăm sóc: Cần tuyên truyền rộng rãi kiến thức vệ sinh thời kỳ mãn kinh để phụ nữ trong giai đoạn này bớt lo lắng. Đồng thời quan tâm đến công việc và đời sống của họ, bởi phụ nữ tiền mãn kinh là nhóm tuổi dễ mắc các khối u ở cơ quan sinh dục, cần kiểm tra sàng lọc ung thư định kỳ. Nếu có biểu hiện như đau bụng bất thường, ra máu âm đạo bất thường, khí hư tăng nhiều… cần khám kịp thời để chẩn đoán sớm và điều trị sớm.
2. Điều hòa lao động, vận động hợp lý: Nên kết hợp lao động nhẹ và hoạt động vừa phải, tránh ngồi yên quá lâu. Cần hiểu rõ đạo lý “nước chảy không thối, bản lề không mọt”, khuyến khích vận động phù hợp như tập thái cực quyền, luyện khí công… để rèn luyện sức khỏe, phân tán chú ý và thuận lợi vượt qua giai đoạn mãn kinh.
3. Thận trọng trong sinh hoạt, điều chỉnh nhiệt độ hợp lý: Cuộc sống sinh hoạt nên có quy luật để tránh tà khí xâm nhập. Ăn uống điều độ, tránh đồ cay nóng và những thứ hao tán âm khí.
4. Điều hòa cảm xúc, tiết chế phòng sự: Cuộc sống hàng ngày nên vui vẻ, thư thái, tránh tức giận và lo lắng quá mức. Cần tiết chế sinh hoạt vợ chồng để dưỡng tinh thần.

Ly Trường Xuân dịch