RỐI LOẠN KHỚP NHỎ CỘT SỐNG CỔ
(颈椎小关节紊乱))
Rối loạn khớp nhỏ cột sống cổ là tình trạng khớp nhỏ (khớp mấu) ở đốt sống cổ vượt quá biên độ vận động bình thường, gây sai lệch vi mô giữa các mặt khớp, tức hiện tượng “xương sai khớp, gân trật rãnh” theo cách gọi của y học cổ truyền.
Đặc điểm giải phẫu cột sống cổ: mấu khớp trên thấp, diện khớp trên hướng lên trên và hơi ra sau; mấu khớp dưới hướng xuống dưới và hơi ra trước; bao khớp khá lỏng lẻo; giữa các mỏm ngang thường thiếu dây chằng ngang. Vì thế, cột sống cổ có độ vững kém. Những yếu tố như cơ cổ bị tổn thương (do tư thế xấu, gối đầu quá cao, cơ bị giãn đột ngột khi trở mình lúc ngủ…), chấn thương vi mô mạn tính (cúi gập cổ lâu khi làm việc), hoặc những động tác xoay cổ nhanh (biểu diễn, bơi lội…) đều có thể khiến khớp nhỏ cột sống cổ vượt quá tầm vận động bình thường, dẫn đến trật khớp, sai khớp, đồng thời làm đốt sống có mức độ xoay lệch nhất định. Khi đó, cả đường kính ngang và dọc của lỗ ghép (được tạo bởi hai mấu khớp trên – dưới) đều thu hẹp, gây mất cân bằng và mất vững cột sống cổ.
Rối loạn khớp nhỏ cột sống cổ thường hay tái phát, làm suy giảm ổn định của đốt sống cổ, lâu ngày thúc đẩy quá trình thoái hóa, đẩy nhanh tiến triển bệnh cột sống cổ.
[Biểu hiện lâm sàng]
Bệnh thường gặp ở người trung niên và thanh niên, lần đầu phát bệnh thường ở độ tuổi trẻ hơn, thường khởi phát cấp do chấn thương, làm việc quá sức, nhiễm lạnh, v.v. Sau khi khỏi, rất dễ tái phát, có khi tái phát nhiều lần.
Tại vùng cổ, bệnh nhân thấy đau, cổ – gáy co cứng, tầm vận động giảm rõ. Trường hợp nặng có thể vẹo cổ (biểu hiện như cổ bị nghiêng hẳn một bên). Ngoài ra, do kích thích các tận cùng thần kinh thực vật tại chỗ, người bệnh có thể gặp chuỗi triệu chứng phản xạ như hoa mắt, nhìn mờ, nhìn đôi (song thị), giật nhãn cầu, nói lắp, tê vùng mặt… gọi chung là hội chứng đầu – cổ.
Thăm khám thấy gai sau đốt sống cổ (mỏm gai) lồi sang một bên hoặc vẹo rõ, có điểm đau chói cạnh sống, có thể thêm điểm đau ở huyệt Phong Trì hoặc bờ trong xương bả vai. Trường hợp nặng, có dấu hiệu cứng cổ, cơ vùng cổ căng cứng, giảm nhiều biên độ vận động, cổ vẹo.
[Tài liệu tham khảo]
Vì mấu khớp đốt sống cổ thấp, bao khớp lỏng lẻo, giữa các mỏm ngang thiếu dây chằng ngang, nên cột sống cổ kém vững. Trong sinh hoạt và làm việc, do tư thế sai, nằm gối quá cao, làm tổn thương cơ vùng cổ; hoặc do cúi đầu lâu gây lao động quá mức; hoặc do vận động xoay cổ quá nhanh…, khớp nhỏ cột sống cổ dễ vượt quá tầm vận động và bị sai lệch, thường gặp ở tuổi trung niên và thanh niên.
Thường áp dụng các biện pháp điều trị bảo tồn như kéo nắn cổ, cố định vùng cổ, tiêm phong bế tại điểm đau, xoa bóp, v.v. Nhìn chung bệnh đáp ứng tốt, triệu chứng nhanh giảm hoặc hết. Trong đó, xoa bóp – nắn chỉnh là phương pháp đơn giản và hiệu quả.
Xoa bóp – nắn chỉnh (推拿按摩) là một thành phần quan trọng của y học cổ truyền, có tác dụng giảm co cứng cơ, khai thông kinh mạch, gỡ dính mô mềm, chỉnh lại sai lệch đốt sống, phục hồi giải phẫu và đường cong sinh lý bình thường của cột sống cổ. Với rối loạn khớp nhỏ cột sống cổ, tác dụng của chỉnh nắn càng nổi trội. Ngoài các thao tác xoa bóp truyền thống, những phương pháp vặn – lắc chỉnh (旋转复位法) thường được áp dụng, như “Ngửa cổ lắc chỉnh”, “Cúi đầu lắc chỉnh”, “Nghiêng người lắc vai”, “Nghiêng đầu lắc chỉnh”, “Định điểm xoay chỉnh”… Tùy thói quen và kinh nghiệm, thầy thuốc chọn kỹ thuật xoay thích hợp.
Trong quá trình xoay chỉnh, thường nghe một vài tiếng “rắc” (hoặc “khục”) khô, sau đó kiểm tra lại thấy gai đốt sống đã hết lệch, bệnh nhân cảm thấy nhẹ nhõm, giảm đau rõ. Cũng có trường hợp không nghe tiếng “rắc”, nhưng gai mỏm vẫn được chỉnh về đúng vị trí và triệu chứng thuyên giảm. Nếu sau chỉnh lần đầu vẫn chưa đạt, có thể lập lại. Sau khi chỉnh, nên hạn chế cử động cổ quá mức, dùng gối thấp khi ngủ, không cần can thiệp gì đặc biệt.
Do rối loạn khớp nhỏ cột sống cổ khiến khớp bị sai lệch, bao khớp – dây chằng giãn lỏng, cổ mất vững, nên sau khi chỉnh nắn, bệnh vẫn có nguy cơ tái phát. Những trường hợp hay tái phát nên thực hiện lại phương pháp xoay chỉnh. Bệnh nhân tái phát quá nhiều lần hoặc điều trị chưa tối ưu, cần tăng cường luyện tập cổ, chú ý nghỉ ngơi, giảm tác động xấu lên vùng cổ.
Theo y học cổ truyền, rối loạn khớp nhỏ cột sống cổ thuộc phạm vi “xương sai khớp” (骨错缝). Các biến đổi bệnh lý như bán trật khớp nhỏ hoặc kẹt dây chằng không luôn thể hiện rõ trên phim X-quang (chỉ 1–2 mm sai lệch), nhưng khi nắn chỉnh về, thường có tiếng bật và bệnh nhân thấy dễ chịu.
Từ quan điểm cơ sinh học, các yếu tố gây bệnh chủ yếu gồm:
Sai lệch đốt sống là nguyên nhân gây triệu chứng lâm sàng. Ở những trường hợp thoái hóa hoặc mô mềm chấn thương mạn tính, đốt sống bị mất vững, có thể di lệch đa hướng quanh trục dọc, trục trước – sau, trục ngang. Sau khi nắn chỉnh, nếu đốt sống lại trật lần nữa, ngoài yếu tố bệnh lý, còn do nắn chỉnh chưa hoàn toàn.
Để xác nhận đã nắn chỉnh tương đối đúng, có thể kiểm tra:
Nếu gai sau đốt sống đã được chỉnh ngay, cơ thả lỏng, cảm giác đau giảm, tức quá trình nắn chỉnh thành công.
Trường xuân